Bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận v.v nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển khác nhau.. Ý thức của c
Trang 1
BÀI TẬP LỚN MÔN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN
Đề Tài : “Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội Vận dụng quan điểm đó trong nghiên cứu phong tục tập quán/lễ hội/ làng nghề truyền thống…”
Họ và tên: Bùi Thúy Hằng
Mã số SV: 11222062 STT (16) Lớp: Kế toán CFAB 64
GV hướng dẫn: TS Lê Thị Hồng
Hà Nội, tháng 12 - 2022
Trang 2Lời Nói Đầu
Xoay quanh những câu hỏi chưa có lời giải đáp, những dấu chấm hỏi lớn tronglịch sử nhân loại Không ngừng tò mò, không ngừng kiếm tìm những đáp án chocâu hỏi đó Với loài người nguyên thủy, họ sử dụng tư duy nguyên thủy cảm nhậnban đầu của họ về thế giới bộc lộ qua những huyền thoại, những yếu tố hiện thực
và ảo ảnh, cảm tính và lí tính suy cho cùng chúng không phân tách mà hòa quyệnvào nhau Tuy nhiên, khi hoạt động thực tiễn của con người ngày càng đa dạnghơn, phức tạp hơn thì tư duy nguyên thủy không còn đáp ứng được nữa Hoạt độngthực tiễn đòi hỏi phải có sự nhận thức sâu sắc hơn,khoa học hơn, có sức thuyếtphục hơn về thế giới khi đó triết học ra đời Trải qua quãng thời gian dài đằngđẵng, lịch sử phát triển của triết học nói chung và lịch sử phát triển của chủ nghĩaduy vật nói riêng đặc biệt đa dạng và phong phú Trong suốt quãng thời gian đónhững quan niệm về vật chất và ý thức được đưa ra dưới nhiều thời đại khác nhau,với những quan niệm, quan điểm, những góc nhìn khác nhau
Từ 1844 - 1845, thời kỳ mà những quan điểm của Mác hình thành Mác đã là,
một nhà duy vật chủ nghĩa, đặc biệt đứng về phía L Phơ-bách, mà mãi cho đến saunày, Mác cũng vẫn cho rằng chỗ yếu của Phơ-bách chỉ là ở chỗ chủ nghĩa duy vậtcủa Phơ-bách còn thiếu triệt để, thiếu toàn diện chính là ở chỗ ông đã đoạn tuyệthẳn với chủ nghĩa duy tâm của Hê-ghen và đã thừa nhận chủ nghĩa duy vật MàMác và Ăng-ghen coi phép biện chứng của Hê-ghen − học thuyết toàn diện nhất,phong phú nhất, sâu sắc nhất về sự phát triển − là một thành quả lớn nhất của triếthọc cổ điển Đức Nhận thấy chủ nghĩa duy vật cũ là không triệt để, chưa hoàn bị vàphiến diện, nên Mác cho là cần phải "làm cho khoa học xã hội phù hợp với cơ sởduy vật, và dựa vào cơ sở đó để cải tạo khoa học ấy” Nếu, nói chung, chủ nghĩaduy vật lấy tồn tại để giải thích ý thức chứ không phải ngược lại, thì khi áp dụngvào đời sống xã hội của loài người, nó bắt buộc phải lấy tồn tại xã hội để giải thích
ý thức xã hội
Hiện nay nước ta đang trên con đường xây dựng xã hội chủ nghĩa chonên việc tìm hiểu các hình thái ý thức xã hội, tồn tại xã hội là rất cần thiết Giáo dục triết học Mác Lê-nin nhằm từng bước xây dựng lý tưởng cách mạng cho sinh viên là vấn đề được quan tâm hàng đầu Đó cũng chính là giá trị đạo đức của từng
cá nhân sinh viên mang nhân cách, là mục tiêu phấn đấu của mỗi sinh viên Chính
vì vậy em muốn được tìm hiểu thêm về vấn đề này Đó là lý do em chọn đề tài:
“Quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội và ý nghĩa của việc nghiên cứu đó trong nghiên cứu, học tập của sinh viên”
Trang 3MỤC LỤCLỜI NÓI ĐẦU
MỤC LỤC………1 PHẦN I: NỘI DUNG LÝ THUYẾT 1
1 Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội 2
a) Tồn tại xã hội………2b) ý thức xã hội 3
2 Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội………… 4
a) Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội………4b) Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối 5
PHẦN II: VẬN DỤNG 6
1 Thực trạng nền văn hóa Việt Nam………6
2 Giải pháp khắc phục vấn đề……….7 KẾT LUẬN……… 7 MỘT SỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 4NỘI DUNG LÝ THUYẾT
I Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội
1 Tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi người trong xã hội trong những điều kiện lịch sử xác định Tồn tại xã hội còn là phương diện sinh hoạt vật chất và điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất
xã hội
Các yếu tố cơ bản tạo thành điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, gồm có :
- Phương thức sản xuất ra của cải vật chất của xã hội đó VD : kỹ thuật thâm canh lúa nước (nhân tố cơ bản) -> tạo nên điều kiện sinh hoạt vật chất truyềnthống của người dân Việt Nam
- Các yếu tố thuộc về điều kiện tự nhiên ( hoàn cảnh địa lí; khí hậu; đất đai; sông hồ,…) -> đặc điểm riêng biệt của không gian sinh tồn của cộng đồng
Trang 52 Ý thức xã hội:
Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn hóa tinh thần của xã hội Bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận v.v nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển khác nhau Nói cách khác, ý thức xã hội là những quan hệ tinh thần giữa con người với nhau, là mặt tinh thần trong quá trình lịch sử (Ta cần thấy
rõ sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân) Ý thức xã hội baogồm :
+) Ý thức cộng đồng xã hội
+) Phản ánh tồn tại xã hội
Ý thức cá nhân là thế giới tinh thần của những con người riêng biệt, cụ thể Ý thức của các cá nhân đều phản ánh tồn tại xã hội với những mức độ khác nhau do đó nó hiển nhiên là mang tính xã hội Song ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm, tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập đoàn xã hội, một thời đại xã hội nhất định
Ý thức xã hội và ý thức cá nhân tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng với nhau, thâm nhập vào nhau và phong phú cho nhau Ý thức xã hội gồm những hiện tượng tinh thần, những bộ phận, những hình thái khác nhau phản ánh tồn tại xã hội bằng những phương thức khác nhau ( ý thức chính trị, ý thức đạo đức,ý thức lý luận,…)
- Ví dụ:
Ý thức xã hội: Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, nhân đạo nhân nghĩa của dân tốc, truyền thống hiếu học được truyền từ đời này qua đời khác Hơn nữa, Việt Nam có hệ thống tư tưởng lớn và chi phối dân tộc Việt Nam trong nhiều thế kỉ, nhất là phong kiến tư tưởng Nho giáo
Ý thức cá nhân: Sự gần gũi gắn bó, lòng yêu quê hương, đất nước của mỗi
cá nhân, công dân Việt Nam, lòng yêu thương gia đình,bạn bè,…
Trang 6=> Mối quan hệ hữu cơ, biện chứng giữa Ý thức cá nhân và Ý thức xã hội dù thuộc về hai trình độ khác nhau của ý thức xã hội nhưng chúng có mối liên hệ qua lại và tác động qua lại lẫn nhau
A Cấu trúc của ý thức xã hội: (Tùy theo góc độ xem xét ta có thể phân loại ý thức xã hội thành các loại sau đây) Theo nội dung và lĩnh vực phản ánh đời sống xã hội, ý thức xã hội bao gồm những lĩnh vực khác nhau: ý thức chính trị,
ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ,
1 Ý thức xã hội thông thường và Ý thức xã hội lý luận:
Ý thức xã hội thông thường: là toàn bộ những tri thức, những quan niệm… của những con người trong một cộng đồng người nhất định, được hình thành một cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hóa, khái quát hóa thành lý luận
Ý thức lý luận: là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống hóa, khái quát hóa thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù, quy luật Ý thức lý luận có khả năng phản ánh hiện thực khách quan một cách khái quát, sâu sắc và chính xác, vạch ra các mối liên hệ bản chất của các sự vật và hiện tượng Ý thức lý luận đạt trình độ cao và mang tính hệ thống tạo thành các hệ
tư tưởng một cách tự giác
Theo hai trình độ và hai phương thức phản ánh đối với tồn tại xã hội, đó là tâm lý
xã hội và hệ tư tưởng xã hội:
Tâm lý xã hội: là toàn bộ đời sống tình cảm, tâm trạng, khát vọng, ý chí,…của những cộng đồng người nhất định; là sự phản ánh trực tiếp và tự phát đối với hoàn cảnh sống của họ
- Đặc điểm :
+) Phản ánh một cách trực tiếp điều kiện sống hằng ngày của con người+) Đây là sự phản ánh có tính tự phát, thường ghi lại những mặt bề ngoàicủa tồn tại xã hội
+) Không có khả năng vạch ra đầy đủ, rõ ràng, sâu sắc bản chất các mối quan hệ xã hội của con người
+) Vẫn còn mang tính kinh nghiệm, chưa được thể hiện về mặt lí luận, còn yếu tố trí tuệ thì đan xen với yếu tố tình cảm
- Tuy nhiên, chúng ta không thể vai trò quan trọng của tâm lí xã hội trong sự pháttriển của ý thức xã hội
- Hệ tư tưởng xã hội: là toàn bộ các hệ thống quan niệm, quan điểm xã hội như: chính trị, triết học, đạo đức, tôn giáo,…; là sự phản ánh gián tiếp và tự giác đối với tồn tại xã hội Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội là hai trình độ, hai phương thức phản ánh khác nhau của ý thức xã hội đối với cùng một tồn tại xã
Trang 7Tiểu luận triết học Ý thức và vai trò của t…Triết 1 99% (91)
25
tóm tắt triết học Mac Lenin
11
Trang 8hội, chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau, tuy nhiên, không phải tâm lý
xã hội tự nó sản sinh ra hệ tư tưởng xã hội
o Đặc điểm :
+) Được hình thành khi con nguoiwf nhận thức sâu sắc về sự vật hiện tượng
+) Có khả năng đi sâu vào bản chất các mối quan hệ xã hội
+) Được hình thành tự giác bởi các nhà tư tưởng của những giai cấp nhất định và truyền bá trong xã hội
+) Hệ tư tưởng là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống
những quan điểm, tư tưởng ( chính trị, triết học, ), là kết quả của sự khái quát hóa những kinh nghiệm xã hội
=> Tuy là hai trình độ, hai phương thức phản ánh khác nhau của ý thức xã hội,nhưng tâm lý xã hội và hệ tư tưởng có mối liên hệ tác động qua lại với nhau
Chúng có chung nguồn gốc là tồn tại xã hội, đều phản ánh tồn tại xã hội Tâm lý xãhội có thể tạo điều kiện để hình thành hay truyền bá sự tiếp thu của con người đối với một hệ tư tưởng nhất định Trong khi đó, Hệ tư tưởng lại củng cố và phát triển những nét tâm lý xã hội tương ứng
2 Tính giai cấp của ý thức xã hội:
Trong xã hội có giai cấp, do các giai cấp có những điều kiện sinh hoạt vật chất khác nhau, những lợi ích khác nhau do địa vị xã hội mỗi giai cấp quy định, nên ý thức xã hội của các giai cấp có nội dung và hình thức phát triển khác nhau hoặc đốilập nhau Tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện ở tâm lý xã hội, cũng như ở hệ
tư tưởng xã hội
+) Về mặt tâm lý xã hội, mỗi giai cấp đều có tình cảm, tâm trạng, thói quen riêng, có thiện cảm hay ác cảm với tập đoàn xã hội này hay tập đoàn xã hội khác
+) Ở trình độ hệ tư tưởng thì tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện sâu sắc hơn nhiều Trong xã hội có đối kháng giai cấp bao giờ cũng cónhững tư tưởng hoặc hệ tư tưởng đối lập nhau: Tư tưởng của giai cấp bóc lột và bị bóc lột, của giai cấp thống trị và bị thống trị
Trang 9B Mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội:
Xã hội là từ ngữ được sử dụng nhiều trong cuộc sống hằng ngày Xã hội và conngười có mối quan hệ mật thiết với nhau, có con người mới có xã hội; mặt khác xã hội tồn tại và phát triển theo sự tồn tại và phát triển của con người Tồn tại xã hội và ý thức xã hội có mối quan hệ biện chứng
1 Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội:
Chủ nghĩa duy vật lịch sử chỉ rõ rằng tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội Ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội Tồn tại
xã hội nào thì có ý thức xã hội ấy Tồn tại xã hội là nguồn gốc khách quan của sựu hình thành, ra đời của ý thức xã hội ( nghệ thuật, tư tưởng, …) Tồn tại xã hội quyết định nội dung, tính chất, đặc điểm, xu hướng vận động, sự biến đổi và sự phát triển của các hình thái ý thức xã hội Nếu xã hội còn tồn tại sự phân chia giai cấp thì ý thức xã hội cũng mang tính giai cấp
Mỗi khi mà tồn tại xã hội, nhất là phương thức sản xuất, thay đổi thì những tư tưởng, quan điểm về chính trị, pháp luật, triết học và cả quan điểm thẩm mỹ lẫn đạo đức dù sớm hay muộn cũng sẽ có những sự thay đổi nhất định Hay nói cách khác, tồn tại xã hội là điều kiện quyết định để ý thức xã hội thay đổi Tất nhiên, mức độ nhịp độ thay đổi của các bộ phận trong ý thức xã hội diễn ra khác nhau Cónhững bộ phận biến đổi nhanh hơn ( vd như chính trị, pháp luật), có bộ phận thay đổi chậm hơn ( nghệ thuật, tôn giáo)
Ví dụ 1:
Tâm lý ưa thích nhiều con, trong nhiều con thì ưa thích nhiều con trai thuộc
về hạn chế ý thức xã hội, thuộc về ý thức tinh thần của người phương Đông Nhưng nó bắt nguồn từ tồn tại xã hội Bên ngoài các tác động tinh thần như Nho giáo, của quan hệ họ tộc quan niệm con trai nối dõi nhưng trước tiên phải kể đến tồn tại xã hội: Vì phương thức sản xuất truyền thống của người Việt Nam cũng như các nước phương Đông là sản xuất nông nghiệp, nền văn minh lúa nước- đây là phương thức nhỏ lẻ, lạc hậu Trong sản xuất nông nghiệp, người con trai có sức khỏe bền bỉ, dẻo dai hơn, làm được những công việc nặng nhọc, xốc vác hơn Nên trong tâm lý của người Việt Nam vaitrò của người đàn ông quan trọng hơn, nên người đàn ông được ưu ái hơn người phụ nữ
Ví dụ 2:
Trang 10Người Việt Nam có đức tính cần cù, chăm chỉ nhờ nền văn minh lúa nước, sản xuất nông nghiệp phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, chủ yếu dựa vào sứcngười để gieo trồng, gặt cấy nên buộc con người phải cần mẫn chăm chỉ, thức khuya dậy sớm nếu muốn có năng suất cao
Ví dụ 3 :
Trong xã hội cũ, nếu hệ tư tưởng của giai cấp bóc lột thống trị ra sức bảo vệ địa vị của giai cấp đó, thì hệ tư tưởng của giai cấp bị trị, bị bóc lột thể hiện nguyện vọng và lợi ích của quần chúng lao động chống lại xã hội người bóc lột người, xây dựng một xã hội công bằng không có áp bức, bóc lột
Đời sống tinh thần của xã hội hình thành và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất, không thể tìm nguồn gốc của tư tưởng, tâm lý xã hội trong bản thân
nó, nghĩa là không thể tìm trong đầu óc con người mà phải tìm trong hiện thực vật chất
2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội:
Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, và ý thức xã hội là sự phản ánh của tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội, chủ nghĩa duy vật lịch sử không xem ý thức xã hội như một yếu tố thụ động, trái lại còn nhấn mạnh tác dụng tích cực của ý thức xã hội đối với đời sống kinh tế - xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội trong mối quan hệ đối với tồn tại xã hội Tính độc lập tương đối đó biểu hiện ở những quan điểm sau đây:
a Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội:
Lịch sử xã hội loài người cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi rất lâu rồi, song ýthức xã hội do xã hội đó sản sinh ra vẫn tiếp tục tồn tại Điều này biểu hiện rõ nhất
ở các khía cạnh khác nhau của tâm lý xã hội như truyền thống, thói quen và nhất làtập quán Theo nguyên lí, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, khi tồn tại xã hội biến đổi tất yếu dẫn tới sự biến đổi của ý thức xã hội Tuy nhiên không phải trong mọi trường hợp sự biến đổi của tồn tại xã hội đều ngay lập tức dẫn tới sự biến đổi của
ý thức xã hội Trong lịch sử con người đã từng chứng kiến nhiều trường hợp khi xã hội cũ đã mất đi nhưng ý thức xã hội do xã hội đó sản sinh vẫn còn tồn tại thậm chí là còn tồn tại rất lâu dài
- Nguyên nhân:
● Trước hết, do tác động mạnh mẽ và nhiều mặt trong hoạt động thực tiễn của con người nên tồn tại xã hội diễn ra với tốc độ nhanh hơn khả năng phảnánh của ý thức xã hội (VD : khoa học phát triển nhanh chóng nhưng ý thức con người chưa phát triển bằng)
Trang 11● Thứ hai, một số bộ phận của ý thức xã hội, đặc biệt trong các hiện tượng tâm
lý xã hội, đã ăn sâu vào tiềm thức con người, nên nó có tính bảo thủ, có sức ỳ rất lớn Trong xã hội thường có lực lượng bảo thủ muốn duy trì những ý thức
xã hội lạc hậu theo hướng bảo vệ lợi ích của mình Khi nghiên cứu về điều nàyMác khẳng định : “truyền thống của các thế hệ đi trước chính là những trái núi
đè lên đời sống tinh thần của những người đang sống hôm nay ” ( VD : xã hội ngày nay đã tiến bộ, hiện đại hơn trước tuy nhiên, ở nhiều nơi vẫn còn tư tưởnglạc hậu như “ trọng nam khinh nữ” , “ ép duyên “,…)
● Thứ ba, ý thức xã hội mang tính giai cấp Các tập đoàn hay giai cấp lạc hậu thường níu kéo, bám chặt vào những tư tưởng lạc hậu để bảo vệ và duy trì quyền lợi ích kỷ của họ, để chống lại các lực lượng tiến bộ trong xã hội
- Ý nghĩa:
Vì vậy, muốn xây dựng xã hội mới thì nhất định phải từng bước xóa bỏ được những tàn dư, những tư tưởng và ý thức xã hội cũ song song với việc bồi đắp, xây dựng và phát triển ý thức xã hội
- Ví dụ:
Chế độ phong kiến không còn nhưng tư tưởng phong kiến vẫn còn tới ngày nay,
ta có thể thấy điều này qua việc tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn xuất hiện trong một số gia đình, họ đề cao nam giới và hạ thấp giá trị của người phụ nữ Hay nhiều phong tục, tập quán ở Việt Nam rất lạc hậu ví dụ như: bắt vợ cướp
vợ, đốt rừng làm nương rẫy, tảo hôn, gây cản trở lớn cho sự phát triển của đất nước nhưng vẫn còn tồn tại đến ngày nay
b Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội:
Triết học Mác - Lênin thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định, tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, có tác dụng định hướng và dự báo được
xu thế phát triển tương lai của tồn tại xã hội
- Biểu hiện:
● Tư tưởng khoa học (xuất phát từ tồn tại xã hội) có thể vượt trước,
dự báo sự phát triển của tồn tại xã hội
● Chủ nghĩa Mác ra đời vào những năm 40 của thế kỷ 19, trên cơ sở phân tích những hiện tồn của chủ nghĩa tư bản, xuất phát từ tồn tại xã hội thì bản thân Mác và Ăngghen đưa ra dự báo chủ nghĩa xã hội và cách mạng vô sản tất yếu sẽ nổ ra, chủ nghĩa xã hội tất yếu sẽ giành được thắng lợi Đến năm 1917, lời tiên đoán của Mác trở thành hiện