(Tiểu luận) quan điểm của chủ nghĩa mác – lênin về mối quan hệ giữa vật chất và ýthức và sự vận dụng của đảng ta hiện nay

Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã khắc phục được những sai lầm và hạn chếcủa các quan niệm duy tâm, siêu hình, từ đó đưa ra những quan điểm đúng đắn vềhai lĩnh vực lớn nhất của thế giới là

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

TIỂU LUẬN

HỌC PHẦN: TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Đề tài: Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về mối quan hệ giữa vật chất và ý

thức Và sự vận dụng của Đảng ta hiện nay

Họ và tên sinh viên: Phạm Hải Anh

Mã sinh viên: 11220527Lớp học phần: Tài chính doanh nghiệp CLC 64AGiảng viên: Nguyễn Văn Thuân



Hà Nội, ngày 15 tháng 6 năm 2023

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU

Phần I Cơ sở lý luận về quan điểm của triết học Mác – Lênin về mối

quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức 1

1 Vật chất và các hình thức tồn tại của vật chất 1

1.1 Quan điểm về vật chất 1

1.2 Các hình thức tồn tại của vật chất 2

1.3 Tính thống nhất vật chất của thế giới 3

2 Nguồn gốc, bản chất của ý thức 3

2.1 Nguồn gốc 3

2.2 Bản chất 4

3 Quan điểm Triết học Mác – Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức 5

3.1 Vật chất quyết định ý thức 5

3.2 Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất 6

4 Ý nghĩa phương pháp luận chung 8

Phần II Quá trình vận dụng của Đảng ta về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam 9

1.Những chủ trương, đường lối đổi mới đất nước của Đảng ta 9

2 Những thành tựu đạt được 11

3 Hạn chế còn tồn tại 13

4 Nguyên nhân 13

5.Một số giải pháp đề xuất trên cơ sở thực trạng vấn đề 14

6 Nhận xét 14

Kết luận 16

Tài liệu tham khảo 17

LỜI MỞ ĐẦU

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, loài người đã tích lũy và đúc kết những tư tưởng

có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của loài người Trên cơ sởnhững giá trị tư tưởng đó và sự tổng kết của thời đại, triết học Mác - Lênin đãhình thành và trở thành hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa duy vật - chủnghĩa duy vật biện chứng V.I Lênin đã viết : “Triết học hiện đại cũng có tínhđảng như triết học hai nghìn năm về trước Những đảng phái đang đấu tranh vớinhau, về thực chất, - mặc dù thực chất đó bị che giấu bằng những nhãn hiệu mớicủa thủ đoạn lang băm hoặc tính phi đảng ngu xuẩn – là chủ nghĩa duy vật và duytâm” Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã khắc phục được những sai lầm và hạn chếcủa các quan niệm duy tâm, siêu hình, từ đó đưa ra những quan điểm đúng đắn vềhai lĩnh vực lớn nhất của thế giới là vật chất, ý thức và mối quan hệ giữa chúng Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức nắm giữ vai trò hết sức quan trọng trong thựctiễn cuộc sống Nó không chỉ định hướng cho cuộc sống sinh hoạt hằng ngày màcòn là cơ sở, là phương hướng, là tôn chỉ cho hoạt động thực tiễn, xây dựng vàphát triển xã hội Để xây dựng được một Việt Nam như ngày nay, nước ta đã bỏqua chế độ chủ nghĩa tư bản và đi lên chủ nghĩa xã hội nhằm xóa bỏ được sự ápbức bóc lột , được thực sự độc lập và giúp con người được phát triển toàn diện.Đảng và Nhà nước đã xác định cần phải nhận thức và vạch ra được đường lối,chính sách phù hợp nhất với đặc điểm tình hình của nước ta Đảng ta đã khẳngđịnh trong Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác Lênin

và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” Cụthể hơn, Đảng và Nhà nước đã vận dụng mối liên hệ giữa vật chất và ý thức vàomối liên hệ giữa kinh tế và chính trị, vào đường lối phát triển kinh tế xã hội giúpđất nước phát triển bền vững

Chính vì vậy, để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Vậy nên, em

đã chọn đề tài : “Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Và sự vận dụng của Đảng ta hiện nay” làm đề tài nghiên cứu tiểu

luận

I.Cơ sở lý luận về quan điểm của triết học Mác – Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

1 Vật chất và các hình thức tồn tại của vật chất

1.1 Quan điểm về vật chất

Trong quá trình đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, thuyết bất khả tri và phêphán chủ nghĩa duy vật siêu hình, máy móc, C.Mác và Ph Ăngghen đã đưa ra những tư tưởng vô cùng quan trọng về vật chất Ăngghen cho rằng vật chất không

có sự tồn tại cảm tính Ông chỉ rõ các sự vật, hiện tượng dù muôn hình vạn trạng nhưng vẫn có một đặc tính chung thống nhất là tính vật chất – tính tồn tại độc lập không lệ thuộc vào ý thức

Kế thừa những giá trị triết học duy vật trong quá khứ, V.I Lê-nin đã nêu ramột định nghĩa đúng, bao quát được những đặc trưng cơ bản nhất của vật chất -một định nghĩa mà cho tới nay các nhà khoa học hiện đại vẫn thừa nhận: “Vật chất

là một phạm trù triết học dùng để chỉ sự thực tại khách quan được đem lại cho conngười trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, vàtồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.”

Định nghĩa vật chất của V.I Lê-nin bao hàm các nội dung cơ bản sau đây:

Thứ nhất, vật chất là thực tại khách quan – cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức Khi nói vật chất là một phạm trù triết học là

muốn nói phạm trù này là sản phẩm của sự trìu tượng hóa, không có sự tồn tại cảmtính Nói cách khác, tính trìu tượng của phạm trù vật chất bắt nguồn từ cơ sở hiệnthực, do đó, không tách rời tính hiện thực cụ thể của nó Nói đến vật chất là nóiđến tất cả những gì đã và đang hiện hữu thực sự bên ngoài ý thức của con người.Vật chất là hiện thực chứ không phải là hư vô và hiện thực này mang tính kháchquan chứ không phải hiện thực chủ quan Ví dụ như vũ trụ, ánh sang, không khí,…đều đang tự thân tồn tại có thật mà không dựa vào ý chí của con người

Thứ hai, vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì sẽ đem lại cho con người cảm giác Trái với những quan điểm duy tâm về sự tồn tại

của vật chất, quan điểm của triết học Mác - Lênin cho rằng vật chất chính là hiệnthực khách quan, từ đó mà khẳng định sự tồn tại của vật chất, thông qua sự lệthuộc của ý thức vào vật chất, sự phụ thuộc đó chính là do sự tác động trực tiếp củavật chất đến các giác quan của con người Tuy không phải tất cả các vật chất đều

có thể tác động được đến những giác quan đó, những thông qua các thiết bị khoa

1

học kỹ thuật do chính con người tạo ra mà ta có thể nhận thức được những cảmgiác mà vật chất mang lại Chỉ cần nó là những thứ khách quan, tồn tại độc lập với

ý thức con người thì nó vẫn là vật chất

Thứ ba, vật chất là cái mà ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh nó Thôngqua những tác động của vật chất vào các giác quan của con người, mà từ đó conngười có sự phản ánh các đặt điểm tính chất của các sự vật chất khách quan đó màsinh ra ý thức của con người Khi đứng trên lập trường của quan điểm duy tâm màcho rằng ý thức là cái có trước, đó là điều bất khả thì, bởi sự tồn tại của vật chất làkhách quan trong thế giới tự nhiên, cùng với đó là sự độc lập với ý thức con người,nên không thể nào ta hình thành ý thức trước khi có sự tác động của vật chất vàocác giác quan của con người Thực tế cũng đã chứng minh đều này, ta không thể cónhững kiến thức và sự hình dung về một vật chất nếu chưa có sự tiếp xúc với nó từtrước

Như vậy, có thể thấy rằng định nghĩa của Lênin vô cùng triệt để, giúp chúng

ta xác định được các nhân tố vật chất trong đời sống xã hội, có ý nghĩa trực tiếpđịnh hướng cho nghiên cứu khoa học tự nhiên đi sâu vào nghiên cứu vật chất,khám phá ra ngày càng nhiều tính chất, cấu trúc mới của vật chất, không ngừnglàm phong phú tri thức của con người về thế giới Đồng thời cũng góp phần đưachủ nghĩa duy vật lên một tầm cao mới, làm cơ sở khoa học xây dựng quan điểmduy vật biện chứng trong lĩnh vực xã hội, đóng góp to lớn trong việc khắc phục sựkhủng hoảng về mặt thế giới quan trong đội ngũ các nhà triết học và khoa học tựnhiên lúc bấy giờ

1.2 Các hình thức tồn tại của vật chất

Theo Ph.Ăngghen, vận động được hiểu là phương thức tồn tại của vật chất,

là thuộc tính vốn có của vật chất Các hình thức vận động luôn khác nhau về chất.

Đứng yên là một biểu hiện vận động đặc biệt của vận động không bị thay đổi vềchất Không một sự vật hay hiện tượng nào có thể tạo ra chuyển động cũng như nó

sẽ không bao giờ mất đi

Không gian, thời gian là hình thức tồn tại của vật chất Không gian là kích

thước của không gian mà một vật thể chiếm giữ (dài, rộng và cao) và thời gian là

độ dài tồn tại, mức độ tiến hóa Nghĩa là tính ba chiều của không gian là chiều dài,chiều rộng và chiều cao Tính một chiều của thời gian là chiều từ quá khứ đếntương lai V.I Lê-nin đã viết rằng: "Trong thế giới không có gì khác ngoài vật chấtchuyển động, và vật chất vận động không thể chuyển động ngoài không gian và

11

thời gian" Vật chất tồn tại khách quan, do đó không gian và thời gian cùng tồn tạikhách quan Không gian và thời gian là hai thuộc tính khác nhau nhưng không thểtách rời nhau của vật chất vận động Khoa học đã chứng minh không gian hay thờigian là không có giới hạn, không ở đâu có sự ngưng tụ hay thay đổi

Mọi bộ phận của thế giới có mối quan hệ vật chất thống nhất

Thế giới vật chất không do ai sinh ra và cũng không tự mất đi, tồn tại vĩnh viễn

có tổ chức cao nhất là bộ óc người Óc người là khí quan vật chất của ý thức Ý thức là chức năng của bộ óc người Mối quan hệ giữa bộ óc người hoạt động bình thường và ý thức không thể tách rời bộ óc Ý thức là chức năng của bộ óc người hoạt động bình thường Sinh lý và ý thức là hai mặt của một quá trình – quá trình sinh lý thần kinh trong bộ óc người mang nội dung ý thức, cũng giống như tín hiệu vật chất mang nội dung thông tin Ý thức không thể tự sinh ra trong bộ óc mà là kếtquả phản ánh sự tác động của thế giới bên ngoài vào bộ não con người

*Nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc xã hội của ý thức có nhiều yếu tố cấu thành trong đó cơ bản và trực tiếp là lao động và ngôn ngữ Lao động là quá trình con người tác động vào giới tự nhiên để tạo ra sản phẩm tồn tại và phát triển Giải phóng con người khỏi thế giới động vật.Lao động cũng là một quá trình làm thay đổi cấu trúc của cơ thể con người thông qua những hiện tượng mà con người làm được Làm xuất hiện ngôn ngữ một cách khách quan

Ngôn ngữ là một hệ thống các tín hiệu vật lý chứa thông tin với nội dung có

ý thức Sự ra đời của ngôn ngữ gắn liền với công việc lao động Công việc laođộng ngay từ đầu nó đã có tính xã hội Mối quan hệ giữa các thành viên trong quátrình làm việc dẫn đến nhu cầu về phương tiện giao tiếp và trao đổi ý kiến

2.2 Bản chất

Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng thì bản chất của ý thức là hình ảnh chủquan của thế giới khách quan Đây là hình ảnh tinh thần chứ không phải là hìnhảnh vật lý Ý thức là cái khách quan làm tiền đề Nội dung của ý thức là do thế giớiquan quy định Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan có ý nghĩa, ýthức là sự phản ánh sáng tạo tích cực của thế giới khách quan Ý thức là sự thốngnhất của khách quan và chủ quan Phản ánh ý thức là sáng tạo do nhu cầu thực tiễnquy định C Mác nói: “Ý thức là cái vật chất được di chuyển vào não người vàđược cải biến trong đó” Ý thức là hình thức phản ánh có mục đích và vì thế cóchọn lọc, có khả năng chỉ ra bản chất và quy luật của sư vật từ đó giúp cho chủ thểhoạt động và có thể dự đoán được tương lai phát triển của chúng Nhờ có ý thức

mà con người có thể tạo ra dưới dạng hình ảnh của tinh thần mà các sự vật, hiệntượng không tồn tại trong thực tế Ý thức ra đời trong quá trình con người hoạtđộng cải tạo thế giới, cho nên quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óccủa con người là quá trình năng động sáng tạo ở ba mặt:

Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh, sự trao đổi này mang tính chất hai chiều có định hướng có chọn lọc các thông tin cần thiết Hai là, mô hình hoá đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần.

Đây là quá trình sáng tạo lại hiện thực của ý thức theo nghĩa: mã hoá các đối tượngvật chất thành các ý tưởng tinh thần phi vật chất

Ba là, chuyển mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan, tức là quá trình

hiện thực hoá tư tưởng thông qua quan niệm thực tiễn, biến cái quan niệm thànhcái thực tại, biến các ý tưởng phi vật chất trong tư duy thành các dạng vật chấtngoài hiện tượng Ý thức còn mang tính lịch sử - xã hội vì ngay từ đầu ý thứcmang bản tính xã hội, nó mang tính lịch sử vì nó là sự phản ánh và nội dung của sựphản ánh đó là do thế giới khách quan quy định mà thế giới vật chất đó luôn nằmtrong quá trình vận động biến đổi và phát triển không ngừng

Vì vậy, ta khẳng định rằng: Ý thức là toàn bộ những hoạt động tinh thần củacon người, là hình thức phản ánh và là hình thức phản ánh cao nhất của thế giới vậtchất, phản ánh mang tính tích cực và sáng tạo

4

3 Quan điểm Triết học Mác – Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất

và ý thức

Theo quan điểm triết học Mác – Lênin, vật chất và ý thức có mối quan hệ biệnchứng, trong đó vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tác động tích cực trở lại vậtchất

3.1 Vật chất quyết định ý thức

V.I Lê-nin đã đưa ra một định nghĩa toàn diện sâu sắc và khoa học về phạmtrù vật chất: “ Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quanđược đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại,chụp lại, phản ảnh và được tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Từ định nghĩacủa Lê-nin đã khẳng định vật chất là thực tại khách quan vào bộ não của con ngườithông qua tri giác và cảm giác

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của nhận thức Vật chất “sinh” ra ý

thức, vì ý thức xuất hiện gắn liền với sự xuất hiện của con người cách đây từ 3 đến

7 triệu năm, mà con người là kết quả của một quá trình phát triển, tiến hóa lâu dài,phức tạp của giới tự nhiên, của thế giới vật chất, thế giới tự nhiên Con người dogiới tự nhiên và vật chất sinh ra, cho nên lẽ tất nhiên, ý thức - một thuộc tính của

bộ phận con người - cũng do giới tự nhiên và vật chất sinh ra Những thành tựu củakhoa học tự nhiên hiện đại đã chứng minh được rằng, giới tự nhiên có trước conngười; vật chất là cái có trước, còn ý thức là cái có sau Vật chất tồn tại kháchquan, độc lập với ý thức và vật chất là nguồn gốc sinh ra ý thức Bộ óc người chính

là một dạng vật chất có tổ chức cao nhất, đồng thời là cơ quan phản ánh để hìnhthành ý thức Sự tồn tại của ý thức phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ nãotrong quá trình phản ánh hiện thực khách quan Sự vận động của thế giới vật chất

là yếu tố quyết định sự ra đời của cải vật chất có tư duy là bộ óc người

Thứ hai, vật chất quyết định đến nội dung của ý thức Cho dù “ý thức” dưới

bất kỳ hình thức nào, suy cho cùng, đều là phản ánh hiện thực khách quan Ý thức

mà trong nội dung của nó chẳng qua là kết quả của sự phản ánh hiện thực kháchquan vào trong đầu óc của con người Hay nói cách khác, có thế giới hiện thực vậnđộng và phát triển theo các quy luật khách quan của nó, được phản ánh vào ý thứcthì mới có nội dung của ý thức Thế giới khách quan, mà trước hết và chủ yếuchính là hoạt động thực tiễn mang tính xã hội - lịch sử của loài người là yếu tốquyết định nội dung mà ý thức phản ánh Ý thức chỉ là hình ảnh của thế giới kháchquan Sự phát triển của hoạt động thực tiễn cả bề rộng và chiều sâu là động lực

mạnh mẽ nhất quyết định đến tính phong phú, độ sâu sắc nội dung của tư duy và ýthức con người qua các thời đại từ mông muội tới văn minh, hiện đại

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức Ta thấy phản ánh và sáng

tạo là hai thuộc tính không tách rời nhau trong bản chất của ý thức Nhưng sự phảnánh của con người không phải là ”chụp ảnh”, “soi gương” hoặc là “phản ánh tâmlý” như con vật mà chính là phản ánh, tự giác, sáng tạo, tích cực thông qua thựctiễn khách quan Khác với chủ nghĩa duy vật cũ, xem xét thế giới vật chất- đây làthế giới của con người hoạt động thực tiễn Chính thực tiễn là hoạt động vật chấtmang tính cải biến thế giới của con người – cũng là cơ sở để hình thành và pháttriển ý thức, trong đó ý thức của con người vừa sáng tạo, vừa phản ánh, sáng tạotrong phản ánh và phản ánh để sáng tạo

Thứ tư, vật chất quyết định đến sự vận động và phát triển của ý thức Như

chúng ta thấy mọi sự tồn tại và phát triển của ý thức thì đều gắn liền với quá trìnhbiến đổi của vật chất; vật chất thay đổi thì sớm hay muộn thì ý thức cũng phải thayđổi theo Ví dụ : Ở Việt Nam, kĩ năng thực hành của học sinh các cấp 1, 2, 3 vềcác bộ môn đòi hỏi quan sát hiện tượng như hóa học, vật lí hay về công nghệ thôngtin là rất yếu kém do không đủ điều kiện về dụng cụ, máy móc cùng đội ngũ giáoviên giảng dạy Nhưng dần dần với sự phát triển kinh tế, đầu tư cho giáo dục,những vấn đề về cơ sở vật chất được đáp ứng thì trình độ và nhận thức của họcsinh cũng được nâng cao

3.2 Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất

Khẳng định vật chất quyết định ý thức nhưng chủ nghĩa Mác - Lênin khôngbao giờ xem thường vai trò của ý thức Quan hệ giữa vật chất và ý thức không phải

là quan hệ một chiều mà là quan hệ tác động qua lại Ý thức có tính độc lập tươngđối nên có sự tác động trở lại to lớn đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễncủa con người Điều này được thể hiện trên những khía cạnh sau :

Thứ nhất, tính độc lập tương đối của ý thức thể hiện ở chỗ, ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào trong đầu óc con người, do vật chất sinh ra, nhưng khi đã

ra đời thì ý thức có “đời sống” riêng, có quy luật vận động, phát triển riêng, không

lệ thuộc một cách máy móc vào vật chất Ý thức một khi ra đời thì có tính độc lậptương đối, tác động trở lại thế giới vật chất Ý thức có thể thay đổi nhanh, chậm, đisong hành so với hiện thực, nhưng nhìn chung nó thường thay đổi chậm so với sựbiến đổi của thế giới vật chất

6