(Tiểu luận) phân tích mối quan hệ giữa vật chất và ý thức liên hệ mối quan hệ này trong thực tiễn đờisống của thanh niên hiện nay

Từ quá trình học tập, mỗi người sẽ áp dụng được nhữngkiến thức lý thuyết vào hoạt động thực tiễn cuộc sống, cống hiến sứcmạnh, tư duy của bản thân cho đất nước ngày một phát triển là cơ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-

-BÀI TẬP LỚN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

ĐỀ BÀI PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC LIÊN HỆ MỐI QUAN HỆ NÀY TRONG THỰC TIỄN ĐỜI

SỐNG CỦA THANH NIÊN HIỆN NAY

Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Thị Lê Thư

Họ và tên sinh viên : Phạm Nguyễn Thảo Nguyên

Mã sinh viên : 11224833

Lớp học phần : LLNL1105(122)_24

Hà Nội - 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-

-BÀI TẬP LỚN MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

ĐỀ BÀI PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC LIÊN HỆ MỐI QUAN HỆ NÀY TRONG THỰC TIỄN ĐỜI

SỐNG CỦA THANH NIÊN HIỆN NAY

Giảng viên hướng dẫn : TS Nguyễn Thị Lê Thư

Họ và tên sinh viên : Phạm Nguyễn Thảo Nguyên

Mã sinh viên : 11224833

Lớp học phần : LLNL1105(122)_24

Hà Nội - 2022

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG CHÍNH 2

PHẦN 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 2

1.1 Quan điểm về vật chất và ý thức 2

1.1.1 Vật chất là gì? 2

1.1.2 Ý thức là gì? 6

1.2 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức 9

1.2.1 Quan điểm của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật siêu hình 9

1.2.2 Quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng 9

1.3 Ý nghĩa của phương pháp luận chung 13

PHẦN 2: LIÊN HỆ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC TRONG CUỘC SỐNG CỦA THANH NIÊN HIỆN NAY 15

KẾT LUẬN 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

LỜI MỞ ĐẦU

Tiến lên chủ nghĩa xã hội là mục tiêu cách mạng lớn lao nhất vàquan trọng nhất của Đảng và nhân dân ta, vì chỉ có thực hiện đượcmục tiêu này, chúng ta mới có thể xây dựng được một nước Việt Nam

mà theo cách nói của chủ tịch Hồ Chí Minh là: "dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" Để phân tích một cách thậtchính xác những đặc điểm của nước ta, thì Đảng ta đã áp dụng chủnghĩa Mác - Lênin tư tưởng Hồ Chí Minh để tìm được quy luật định rađường lối, phương châm cụ thể của cách mạng xã hội chủ nghĩa saocho phù hợp Triết học Mác - Lênin trang bị cho con người hệ thốngcác khái niệm, phạm trù, quy luật làm công cụ nhận thức khoa học,giúp con người phát triển tư duy khoa học Những nguyên lý và quyluật cơ bản của phép biện chứng duy vật, của chủ nghĩa duy vật lịch

sử nói riêng và của Triết học Mác - Lênin nói chung là sự phản ánhnhững mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ phổ biến nhất củahiện thực khách quan Trong Triết học Mác - Lênin có đề cập đếnquan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về vật chất, ý thức vàmối quan hệ giữa vật chất và ý thức Ta thấy rằng vật chất và ý thứctồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động lẫn nhauthông qua hoạt động thực tiễn Thanh niên, mà đặc biệt là sinh viên -tầng lớp người chủ nhân tương lai của đất nước, là lớp tri thức trẻđược thụ hưởng tri thức khoa học hiện đại và tiến bộ nên việc giáo dục

để hình thành một lối sống tốt là vô cùng quan trọng Bằng việc vậndụng một cách hiệu quả mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ýthức sẽ giúp cho thanh niên có thêm nhiều kiến thức, sự hiểu biết dadạng, phẩm chất tốt, có định hướng nghề nghiệp hiệu quả, từ đó hoànthiện bản thân hơn nữa, để trở thành một công dân tốt, có ích cho giađình và xã hội - đó là hình thức đầu tư cơ bản nhất cho một đất nướcvững mạnh Từ quá trình học tập, mỗi người sẽ áp dụng được nhữngkiến thức lý thuyết vào hoạt động thực tiễn cuộc sống, cống hiến sứcmạnh, tư duy của bản thân cho đất nước ngày một phát triển là cơ sở

để em lựa chọn đề tài: "PHÂN TÍCH QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC" để từ đó vận dụng và áp vào thực tiễn lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay.

1

Các quan niệm về vật chất của các nhà chủ nghĩa duy vật và chủnghĩa duy tâm trước Mác đều mắc phải những sai lầm và hạn chế nhấtđịnh

Chủ nghĩa duy vật thời Cổ đại cho rằng vật chất là một hay một

số chất, tức quy vật chất về những vật thể hữu hình, cảm tính đang tồntại ở thế giới bên ngoài, chẳng hạn nước (Thales), lửa (Heraclitus),Ngũ hành, Tứ đại,

Chủ nghĩa duy vật thời cận đại đã có bước bứt phá ở phươngTây, coi vật chất là nguyên tử, từ là một trường phái nay đã được khoahọc chứng minh, không còn là phỏng đoán, ở đây các nhà duy vật cậnđại cho rằng nguyên tử là nhỏ nhất và không phân chia được Đặcbiệt, những thành công kì diệu của Niu-tơn trong vật lý học khi nghiêncứu cấu tạo và thuộc tính của các vật thể vật chất vĩ mô - bắt đầu tính

từ nguyên tử càng làm cho quan niệm ấy được củng cố Niu-tơn nói

rằng vật chất là lượng chất chứa trong vật, tức là vật chất đồng nhất

với khối lượng và vật chất không thay đổi Song, do chưa thoát khỏi

phương pháp tư duy siêu ghình nên nhìn chung các nhà triết học duyvật cận đại đã không đưa ra được những khái quát triết học đúng đắn Cho đến cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX, các thành tựu khoa học

tự nhiên ra đời, điển hình như năm 1895, Rơn-ghen phát hiện ra tia X.Năm 1896, Béccơren phát hiện hiện tượng phóng xạ của nguyên tốUrani Năm 1897, Tôm-xơn phát hiện ra điện tử Từ đó đưa ra kết luậnrằng, nguyên tử không phải là nhỏ nhất mà nó có thể bị phân chia., Cùng với đó là sự khẳng định khối lượng có thể thay đổi, khi vào năm

1901, Kaufman đã chứng minh được khối lượng của điện tử thay đổi

3

Tiểu luận triết học Ýthức và vai trò của t…Triết 1 99% (91)

25

tóm tắt triết học MacLenin

theo vận tốc của nó Năm 1905, Thuyết Tương đối hẹp và 1916,Thuyết Tương đối Tổng quát của Anhxtanh ra đời đã chứng minh:

không gian, thời gian, khối lượng luôn biến đổi cùng với sự vận động của vật chất.

Đứng trước những phát hiện trên đây của khoa học tự nhiên,không ít nhà khoa học và triết học duy vật tự phát, siêu hình đã hoangmang, dao động, hoài nghi tính đúng dắn của chủ nghĩa duy vậy Đẩy

họ vào một cuộc khủng hoảng mà như Lênin nói, thực chất của nó "là

ở sự đảo lộn của những quy luật cũ và những nguyên lý cơ bản, ở sự thay thế chủ nghĩa duy vật bằng chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa bất khả tri" Từ đấy đặt ra bốn nhiệm vụ: Giúp các nhà khoa học tựu

nhiên thoát khỏi khủng hoảng; chỉ ra sai lầm của chủ nghĩa duy vật cũ;bác bỏ luận điệu của chủ nghĩa duy tâm; phát triển chủ nghĩa duy vậtdựa trên cơ sở những thành tựu khoa học tự nhiên mới nhất - mà trướchết là đưa ra quan niệm mới về vật chất

Và Lênin đã làm được điều đó

b Quan niệm của triết học Mác - Lênin về vật chất

Lênin đã dựa vào những thành tựu của khoa học đầu thế kỉ XX

và kế thừa những giá trị triết học duy vật trong quá khứ để nêu ra địnhnghĩa đúng, bao quát được những đặc trưng cơ bản nhất của vật chất.Theo Lênin "Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại kháchquan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác củachúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tài không lệ thuộc vàocảm giác" Từ khái niệm đó nổi lên những nội dung cơ bản sau:

"Thứ nhất, vật chất là cái tồn tại khách quan bên ngoài ý thức, không phụ thuộc vào ý thức" Mọi sự vật, hiện tượng đều thuộc

phạm trù của vật chất, đều là các dạng tồn tại đặc biệt của vật chất.Nhưng không thể đồng nhất vật chất với một hay một số dạng đặc biệtcủa vật chất Vật chất, với tính cách là vật chất, là một sáng tạo thuầntúy của tư duy và một sự trừu tượng Chúng ta bỏ qua những sự khácnhau về chất của những sự vật, khi chúng ta gộp chúng, với tư cách lànhững vật tồn tại hữu hình, vào khái niệm vật chất Do đó, khác vớinhững vật chất nhất định và đang tồn tại, vật chất không có sự tồn tạicảm tính, tức ý thức V.I Lênin nhấn mạnh rằng, phạm trù triết học

4

NHÀ NƯỚC VÀCÁCH MẠNG XÃ HỘITriết 1 100% (35)

11

này dùng để chỉ cái "đặc tính duy nhất của vật chất mà chủ nghĩa duyvật triết học gắn liền vơi việc thứ nhận đặc tính này - là cái đặc tính

tồn tại với tư cách là hiện thực khách quan, tồn tại ngoài ý thức của

chúng ta" Nói cách khác, tính trừu tượng của phạm trù vật chất bắtnguồn từ cơ sở hiện thực, do đó không tách rời tính hiện thực cụ thểcủa nó Nói đến vật chất là nói đến tất cả những gì đã và đang hiệnhữu thực sự bên ngoài ý thức của con người Vật chất là hiện thực chứkhông phải là hư vô và hiện thực này mang tính khách quan chứkhông phải hiện thực chủ quan

Xã hội loài người là một dạng tồn tại đặc biệt của vật chất.Khẳng định trên đây có ý nghĩa quan trọng trong việc phê phán thếgiới quan duy tâm vật lý học, giải phóng khoa học tự nhiên khỏi cuộckhủng hoảng thế giới quan, khuyến khích các nhà khoa học đi sâu tìmhiểu thế giới vật chất, khám phá những thuộc tính mới, kết cấu mớicủa vật chất, không ngừng làm phong phú tri thức con người về thếgiới

"Thứ hai, vật chất là cái khi tác động vào các giác quan con người thì đem lại cho con người cảm giác" Tuy nhiên không phải tất

cả sự vật, hiện tượng quá trình trong thế giới khi tác động lên giácquan con người thì đem lại cho con người cảm giác Trái với quanniệm "khách quan" magn tính chất duy tâm về sự tồn tại của vật chất.V.I Lênin khẳng định rằng, vật chất luôn biểu hiện đặc tính của hiệnthực khách quan của mình thông qua sự tồn tại không lệ thuộc vào ýthức của các sự vật, hiện tượng cụ thể, tức là luôn biểu hiện sự tồn tạihiện thực của mình dưới dạng các thực thể Các thực thể này do nhữngđặc tính bản thể luận vốn có của nó, nên khi tác động vào các giácquan sẽ đem lại cho con người cảm dạc Mặc dù, khong phải mọi sựvật, hiện tượng khi tác động lên giác quan của con người đều có cảmgiám, có cái phải trải qua dụng cụ khoa học, thậm chí có cái bằngdụng cụ khoa học nhưng cũng chưa biết, Song nếu nó tồn tại kháchquan, hiện thực ở bên ngoài, độc lập, không phụ thuộc vào ý thức conngười thì nó vẫn là vật chất

"Thứ ba, vật chất là cái mà ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của nó"

5

Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất Trong thế giới ấy,theo quy luật vốn có mà đến một thời điểm nhất định sẽ cùng một lúctồn tại hai hiện tượng - hiện tượng vật chất và hiện tượng tinh thần.Các hiện tượng vật chất luôn tồn tại khách quan không lệ thuộc vàocác hiện tượng tinh thần, còn các hiện tượng tinh thần thì phụ thuộc lạivào thế giới vật chất, những nội dung của chúng chẳng qua cũng chủ

là chép lại, chụp lại, là bản sao của các sự vật, hiện tượng đang tồn tạivới tính cách là hiện thực khách quan Khi đứng trên lập trường củaquan điểm duy tâm mà cho rằng ý thức là cái có trước, đó là điều bẩkhả thi, bởi sự tồn tại của vật chất là khách quan trong thế giới tựnhiên, cùng với sự độc lập với ý thức con người, nên không thể nào tahình thành ý thức trước khi có sự tác động của vật chất vào giác quancon người

Qua định nghĩa vật chất của V.I Lênin đã cho thấy được cả haimặt vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường duy vật biện chứng,thừa nhận trong nhận thức luận, vật chất luôn mang tính thứ nhất, làcái quyết định: vật chất quyết định sự hình thành ý thức, quyết địnhnội dung phản ánh, quyết định sự biến đổi của ý thức và nó còn là điềukiện để hiện thực hóa ý thức

có thể tạo ra chuyển động cũng như nó sẽ không bao giờ mất đi Trong triết học, khi bàn về phạm trù "vật chất" thì luôn gắn liềnvới việc phải bàn tới phạm trù vận động không gian và thời gian

Không gian, thời gian là hình thức tồn tại của vật chất Không gian là

6

kích thước của không gian mà một vật thể chiếm giữ (dài, rộng vàcao) và thời gian là độ dài tồn tại, mức độ tiến hóa Nghĩa là tính bachiều của không gian là chiều dài, chiều rộng và chiều cao Tính mộtchiều của thời gian là chiều từ quá khứ đến tương lai V.I Lênin đãviết rằng: "Trong thế giới không có gì khác ngoài vật chất chuyểnđộng, và vật chất vận động không thể chuyển động ngoài không gian

và thời gian" Vật chất tồn tại khách quan, do đó không gian và thờigian cùng tồn tại khách quan Không gian và thời gian là hai thuộctính khác nhau nhưng không thể tách rời nhau của vật chất vận động.Khoa học đã chứng minh không gian hay thời gian là không có giớihạn, không ở đâu có sự ngưng tụ hay thay đổi

1.1.2 Ý thức là gì?

a Nguồn gốc ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Ý thức của con người

là sản phẩm của quá trình phát triển tự nhiên và lịch sử - xã hội Vìvậy, để hiểu đúng nguồn gốc của ý thức, cần phải xem xét nó trên cảhai mặt: tự nhiên và xã hội

Một là, nguồn gốc tự nhiên của ý thức: Theo những thành tựu

khoa học tự nhiên, nhất là sinh lý học thần kinh, các nhà khoa học đã

khẳng định rằng ý thức là một thuộc tính của vật chất, không phải là

tất cả các dạng vất chất mà chỉ là một dạng vật chất có tổ chức cao, chính là bộ não của con người Óc người là khí quan vật chất của ý

thức Ý thức là chức năng của bộ óc người Hoạt động có ý thức củacon người dựa trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ não Ýthức không tự sinh ra trong bộ óc mà là kết quả phản ánh sự tác độngcủa thế giới bên ngoài vào bộ não người Mối quan hệ giữa bộ ócngười hoạt động bình thường và ý thức không thể tách rời bộ óc Nếunão nguời bị tổn thương một phần hay toàn bộ thì hoạt động của ýthức cũng bị ảnh hưởng theo Chỉ có con người mới có ý thức, độngvật bậc cao cũng không thể có ý thức được Sự phản ánh của thế giớikhách quan bằng ý thức con người là hình thức phản ánh cao nhất,hình thức đặc biệt chỉ có ở con người trên cơ sở phản ánh tâm lý ngàycàng phát triển hoàn thiện hơn Các sự vật, hiện tượng tác động lêngiác quan của con người và truyền những tác động đó lên trung ương

7

thần kinh, tức bộ óc, do đó con người có một hình ảnh về các sự vật

đó Như vậy, sự xuất hiện con người và hình thành bộ óc của con

người có năng lực phản ánh hiện thực khách quan là nguồn gốc tự nhiên của ý thức.

Hai là, nguồn gốc xã hội của ý thức là lao động và ngôn ngữ

Lao động là hoạt động vật chất Nhờ có quá trình lao động vàvượn người trở thành người và xuất hiện não người Lao động giúpgiải phóng con người khỏi thế giới động vật Trong quá trình lao động,con người buộc giới tự nhiên biến đổi, tức là buộc giới tự nhiên bộc lộnhững bản chất đặc trưng của nó để con người có thể phát hiện Ví dụnhư con người sử dụng công cụ lao động tác động vào đối tượng, tạo

ra vật chất, của cải, và thông qua giác quan, hệ thần kinh tác độngvào bộ óc để con người phân loại, qua đó nhận biết nó càng sâu sắc,

do đó khả năng phản ánh thế giới khách quan ngày càng trở nên chínhxác hơn Là phương thức tồn tại cơ bản của con người, lao động mangtính xã hội đã làm nảy sinh nhu cầu giao tiếp, trao đổi kinh nghiệmgiữa các thành viên trong xã hội Từ đó, ngôn ngữ dần được hìnhthành một cách khách quan

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất và mang nội dung ý thức,

nó trở thành "vỏ vật chất" của tư duy, là hiện thực trực tiếp của ý thức,

là phương thức để ý thức tồn tại với tư cách là sản phẩm xã hội - lịch

sử Cùng với lao động, ngôn ngữ có vai trò to lớn đối với sự tồn tại vàphát triển của ý thức Ngôn ngữ vừa là phương tiện giao tiếp, vừa làcông cụ của tư duy Nhờ ngôn ngữ, con người có thể khát quát, trừutượng hóa, suy nghĩ độc lập, tách khỏi sự vật cảm tính Cũng nhờngôn ngữ mà con người có thể giao tiếp trao đổi tư tưởng, lưu giữ, kếthừa những tri thức, kinh nghiệm phong phú của xã hội đã tích lũyđược qua các thế hệ lịch sử Không những làm cho ý thức phát triển,

mà có ngôn ngữ, con người ngày càng có thể đi sâu khám phá thế giớiquan Ý thức là một hiện tượng có tính xã hội, do đó không có phươngtiện trao đổi xã hội về mặt ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành

và phát triển được

Ý thức là kết quả của quá trình tiến hóa lâu dài của giới tự nhiên,của lịch sử trái đất, đồng thời là kết quả trực tiếp của thực tiễn xã hội -

8

lịch sử con người Trong đó, nguồn gốc tự nhiên là điều kiện cần,nguồn gốc xã hội là điều kiện đủ để ý thức hình thành, tồn tại và pháttriển Nếu chỉ nhấn mạnh mặt tự nhiên mà quên đi mặt xã hội, hoặcngược lại chỉ nhấn mạnh mặt xã hội mà quên mặt tự nhiên đều dẫnđến những quan niệm sai lầm, phiến diện của chủ nghĩa duy tâm hoặcduy vật siêu hình, không thể hiểu được thực chất của hiện tượng ýthức con người

b Bản chất của ý thức

Chủ nghĩa duy tâm do không hiểu được nguồn gốc ra đời của ýthức nên đã có những quan niệm sai lầm về bản chất của ý thức, đãcường điệu vai trò của ý thức thái quá, trừu tượng tới mức thoát ly đờisống hiện thực Ngược lại, chủ nghĩa duy vật siêu hình đã tầm thườnghóa vai trò của ý thức, coi ý thức chỉ là một dạng vật chất, hoặc chỉ là

sự phản ánh gian đơn, thụ động của thế giới vật chất, tách rời thực tiễn

xã hội rất phong phú, sinh động

Tuy nhiên với chủ nghĩa duy vật biện chứng trên cơ sở nhậnthức đúng đắn nguồn gốc ra đời của ý thức và nắm vững thuyết phảnánh, đã đưa ra lý giải khoa học về bản chất của ý thức: "Bản chất ýthức là hình ảnh chủ quan của thế giới quan, là quá trình phản ánh tíchcực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người" Thứ nhất,Lênin đưa ra: "Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan",đây là hình ảnh tinh thần chứ không phải vật lý, là đặc tính đầu tiên đểnhận biết ý thức Ý thức là hình ảnh về thế giới khách quan, được thếgiới khách quan quy định cả về nội dung và hình thức thể hiện, nhưng

nó không y nguyên như thế giới khách quan mà "nó là cái vật chấtđược di chuyển vào đầu óc con người và cải biến đi ở trong đó" -C.Mác Kết quả phản ánh của ý thức tùy thuộc nhiều yếu tố, cùng mộtđối tượng phản ánh nhưng các chủ thể khác nhau hay cùng một chủthể mà ở thời điểm khác thì thì ý thức sẽ khác nhau

Thứ hai, ý thức là sự phản ánh tích cực sáng tạo hiện thực khách

quan Nó gắn bó chặt chẽ với thực tiễn xã hội Tính sáng tạo của ýthức thể hiện trước hết ở khả năng phản ánh chọn lọc của nó Xuấtphát từ nhu cầu của thực tiễn, của đời sống xã hội nói chung, sự phảnánh của ý thức bao giờ cũng tập trung vào những cái cơ bản chính yếu

9