(Tiểu luận) phân tích quan niệm duy vật biện chứng vềmối quan hệ giữa vật chất và ý thức liên hệ với thựctiễn

Em thấy rằng vật chất và ý thức tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động lẫn nhau thông qua hoạt động thực tiễn, trong mối quan hệ đó thì vật chất giữ vai trò quyết định đ

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

… 0O0…

BÀI TẬP LỚN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Đề tài số 3: Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Liên hệ với thực

tiễn

Họ, tên SV: Trịnh Văn Hoàng

Mã SV: 11222515 Lớp: LLNL1105(122)_35 Khóa: K64 GĐ: D-206

Hà Nội - 11/2022

1

Mục lục

Lời nói đầu 2

1 Định nghĩa về vật chất và ý thức 3

1.1 Định nghĩa về phạm trù vật chất 3

1.2 Định nghĩa về phạm trù ý thức 3

2 Quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức 3

2.1 Vật chất quyết định ý thức 3

2.2 Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất 5

3 Liên hệ với thực tiễn 6

4 Tổng kết 13

Tài liệu tham khảo 14

2

Lời nói đầu Triết học là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy, là khoa học của mọi khoa học

Trong lịch sử triết học 2700 năm qua, từ phương Đông vùng châu Á tới phương Tây của xã hội Hi Lạp cổ đại, từ cổ đại đến hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về triết học Mỗi định nghĩa đó đều có giá trị chân bí riêng

Triết học ra đời dựa trên nhu cầu hiểu biết thế giới đến mức đầy đủ nhất và hướng đến xây dựng một phương pháp luận đúng đắn cho việc nhận thức và cải tạo thế giới, nhận thức chính mình Nhu cầu đó dựa trên hai điều kiện tiên quyết là sự tích lũy tri thức về nhiều lĩnh vực và sự xuất hiện của các tầng lớp tri thức trong xã hội

Triết học Mác – Lenin là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên,

xã hội và tư duy – thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và các lực lượng xã hội tiến bộ trong nhận thức và cải tạo thế giới

Trong Triết học Mác - Lênin có đề cập đến quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về vật chất, ý thức và mối quan hệ giữa hai phạm trù này Em thấy rằng vật chất và ý thức tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động lẫn nhau thông qua hoạt động thực tiễn, trong mối quan hệ đó thì vật chất giữ vai trò quyết định đối với ý thức Những bài học có tính chất phương pháp luận rút ra từ mối quan hệ giữa vật chất và ý thức có vai trò vô cùng quan trọng cho bản thân em trong nhận thức cũng như trong hoạt động thực tiễn của em Qua đây, là cơ sở để

em chọn đề tài: “Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó liên hệ với thực tiễn”.

Mặc dù đã cố gắng tìm tòi, tuy nhiên do mới tiếp xúc với triết học, kiến thức còn nhiều hạn chế nên chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong thầy giáo bộ môn góp ý bổ sung để em có thể hoàn thiện thêm kiến thức, hiểu biết để rút kinh nghiệm cho những bài làm tiếp theo

Em xin chân thành cảm ơn !

3

1 Định nghĩa về vật chất và ý thức

1.1 Định nghĩa về phạm trù vật chất

Vật chất là phạm trù cơ bản và nền tảng của chủ nghĩa duy vật nói chung, chủ nghĩa duy vật biê gn chứng nói riêng

Tổng hợp từ những thành tựu khoa học, từ quan điểm về vật chất trước đó của

C Mác và Ph Ăngghen, từ việc phê phán chủ nghĩa duy tâm, Lênin đã rút ra một định nghĩa toàn diện, sâu sắc và khoa học về phạm trù vật chất Lênin phát biểu nó như sau: “Vâ gt chất là phạm trù triết học, dùng để chk thực tại khách quan, được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chlp lại, chmp lại, phản ánh và tồn tại không phm thuô gc vào cảm giác” [Giáo trình Triết học Mác – Lênin – Bộ Giáo dmc Đào tạo] Nói cách khác, với tư cách là phạm trù triết học, khái niệm vật chất dùng để chk thực tại khách quan; được đem lại cho con người trong cảm giác; được cảm giác chlp lại, chmp lại, phản ánh; và tồn tại không phm thuộc vào cảm giác

1.2 Định nghĩa về phạm trù ý thức

Về bản chất, ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của bộ óc con người Nội dung của ý thức phm thuộc vào thực tại khách quan, do thực tại khách quan quy định Tuy nhiên, nó lại là hình ảnh chủ quan, hình ảnh tinh thần của sự vật chứ không phải là sự vật

Ý thức là sự phản ánh có tính năng động, sáng tạo Ý thức năng động ở việc ý thức không phải là bản sao đơn giản, thm động mà là sự sáng tạo lại hiện thực khách quan theo nhu cầu của thực tiễn Tính sáng tạo của ý thức được thể hiện khi dựa trên những cái đã có, ý thức có thể sáng tạo tri thức mới về sự vật, tiên đoán,

dự báo một điều sẽ xảy ra trong tương lai,… Tính sáng tạo này không phải là ý thức sinh ra vật chất Sự sáng tạo này theo quy luật và nằm trong khuôn khổ của sự phản ánh

Không những thế, ý thức còn mang bản chất xã hội Nó gắn liền với hoạt động thực tiễn của con người, chịu sự chi phối của các quy luật sinh học và các quy luật xã hội

2 Quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

2.1 Vật chất quyết định ý thức

Vai trò quyết định ý thức của vật chất được thể hiện như sau:

4

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức Ý thức sinh ra từ bộ não,

bộ não là kết quả của quá trình tiến hóa phức tạp, klo dài từ 3 đến 7 triệu năm của con người, con người lại do tự nhiên, thế giới vật chất sinh ra, vì vậy, ý thức – một thuộc tính vốn có của bộ não con người, nghiễm nhiên cũng do giới vật chất sinh

ra Các khám phá, nghiên cứu của giới khoa học cũng đã chứng minh được rằng giới tự nhiên đã hình thành trước khi con người xuất hiện, có nghĩa là vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau; vật chất là tính thứ nhất, ý thức là tính thứ hai Vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức và là nguồn gốc sinh ra ý thức Bộ não người là dạng vật chất có cấu trúc phức tạp nhất, có tổ chức cao nhất, là cơ quan phản ánh để hình thành nên ý thức, còn ý thức là thuộc tính của bộ óc Ý thức tồn tại phm thuộc, gắn liền với hoạt động thần kinh của bộ não trong suốt quá trình phản ánh hiện thực khách quan Nói cách khác, vật chất tồn tại vĩnh viễn trong không gian và thời gian, còn ý thức chk là kết quả của quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, là thuộc tính vốn có của bộ não con người Sự vận động của thế giới vật chất là yếu tố quyết định sự ra đời của cái vật chất có tư duy là bộ não người

Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức Bởi lẽ ý thức là phản ánh cùa hiện thực khách quan Bản chất của ý thức là sự phản ánh của thế giới khách quan vào bộ não con người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Nói cách khác, phải có sự vận động, phát triển theo những quy luật khách quan của thế giới vận động, được phản ánh vào ý thức mới có nội dung của ý thức

Thế giới khách quan, trước hết và chủ yếu là những hoạt động thực tiễn có tính xã hội – lịch sử của con người, là yếu tố chủ chốt quyết định nội dung – thứ

mà ý thức phản ánh Sự phát triển hoạt động thực tiễn cả về bề rộng và chiều sâu là động lực mạnh mẽ nhất quyết định tính phong phú và độ sâu sắc nội dung của tư duy, ý thức con người qua các thế hệ, qua các thời đại từ mông muội tới văn minh, hiện đại

Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức.Theo đó, phản ánh và sáng tạo là hai thuộc tính không tách rời nhau trong bản chất của ý thức Sự phản ánh của ý thức là sự phản ánh sáng tạo, tích cực, tự giác thông qua thực tiễn khách quan Sự sáng tạo của ý thức xuất phát từ các tiền đề vật chất và tuân thủ các quy luật của thực tại khách quan Chủ nghĩa duy vật cũ coi thế giới vật chất là những sự vật, hiện tượng cảm tính còn trong chủ nghĩa duy vật biện chứng, thế giới vật chất được xem là thế giới của con người hoạt động thực tiễn Nói cách khác, thực tiễn là hoạt động vật chất mang tính cải biến thế giới của con người – cũng là cơ sở để

5

Discover more

from:

2022/2023

Document continues below

Triết học Mác

Lênin

Đại học Kinh tế…

432 documents

Go to course

300 CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRIẾT HỌC…

Triết học

Mác Lênin 100% (2)

35

Tiểu luận lượng chất

Triết học

Mác Lênin 100% (2)

19

Phân tích mối quan

hệ giữa vật chất và …

Triết học

Mác Lênin 100% (1)

12

CH1018GK2019 2 -Giáo trình triết học…

Triết học

Mác Lênin 100% (1)

4

đọc triết

Triết học

Mác Lênin 100% (1)

6

hình thành và phát triển ý thức, trong đó ý thức của con người vừa sáng tạo, vừa phản ánh, sáng tạo trong phản ánh và phản ánh để sáng tạo

Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức Mọi quá trình tồn tại, phát triển của ý thức đều gắn liền với quá trình biến đổi của vật chất Vật chất thay đổi klo theo ý thức thay đổi, dù sớm hay muộn Con người – loài sinh vật

có lịch sử phát triển hàng triệu năm, đời sống tinh thần, thể chất đều được cải thiện

về nhiều mặt thì theo lẽ tất nhiên, ý thức – một thuộc tính vốn có của bộ não con người, cũng sẽ phát triển cả về nội dung và hình thức phản ánh Sự vận động, biến đổi không ngừng của thực tại khách quan, đời sống xã hội, của thế giới vật chất là yếu tố quyết định sự vận động, biến đổi của tư duy, ý thức con người

Tóm lại, vật chất và ý thức là hai hiện tượng đối lập nhau về mặt bản chất, tuy nhiên sự đối lập này mang tính tương đối Tính tương đối được thể hiện qua mối quan hệ giữa một thực thể vật chất cấp cao là bộ não con người và thuộc tính của thực thể đó

2.2 Ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất

Thứ nhất, ý thức độc lập ở việc: ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, thực tại khách quan vào bộ não con người, do vật chất sinh ra nhưng khi đã ra đời thì ý thức có đời sống riêng, có quy luật vận động và phát triển riêng, không lệ thuộc và ràng buộc một cách máy móc vào vật chất Ý thức khi đã ra đời thì sẽ có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật chất Tốc độ thay đổi của ý thức có thể nhanh, chậm, song hành với hiện thực nhưng nhìn chung thường chậm hơn so với

sự biến đổi của thế giới vật chất

Thứ hai, ý thức không tác động trực tiếp vào thế giới vật chất mà phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người Nhờ những hoạt động thực tiễn, ý thức có thể tác động, biến đổi vật chất, biến vật chất trở thành công cm phmc vm cuộc sống con người Con người dựa trên những hiểu biết về thế giới, tri thức về những quy luật của thực tại khách quan mà từ đó đề ra những mmc tiêu, phương hướng, thông qua kế hoạch và biện pháp để đạt được mmc tiêu

Thứ ba, ý thức chk đạo hoạt động, hành động của con người Tính chất đúng – sai, thành công hay thất bại của hoạt động đều do ý thức quyết định Thậm chí khi phản ánh đúng hiện thực, ý thức có thể dự báo, tiên đoán một cách chính xác, có thể hình thành nên những lý luận định hướng đúng đắn và những lý luận này được đưa vào quần chúng sẽ góp phần động viên, cổ vũ, khai thác mọi tiềm năng sáng tạo, từ đó sức mạnh vật chất được nâng lên gấp bội Ngược lại, ý thức có thể gây ảnh hưởng tiêu cực khi nó phản ánh sai lệch, xuyên tạc hiện thực

6

một nửa sự thật có

là sự thật không

Triết học Mác Lênin 100% (1)

3

Thứ tư, xã hội càng phát triển thì vai trò của ý thức càng to lớn Trong thời kì thông tin, kinh tế tri thức, thời đại của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, khi mà tri thức khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, vai trò của tri thức khoa học, tư tưởng chính trị, tư tưởng nhân văn là hết sức quan trọng

3 Liên hệ với thực tiễn

Như vậy, vật chất và ý thức là hai phạm trù triết học có mối quan hệ biện chứng lẫn nhau Trong đó, vật chất là cơ sở hình thành, quyết định nên ý thức, ý thức lại có tính độc lập tương đối, có thể tác động ngược lại vật chất Trong nhiều trường hợp, ý thức đóng vai trò quyết định sự thành bại của hoạt động con người Một trong số đó chính là quá trình xây dựng nền kinh tế mới ở nước ta sau chiến tranh

Sau khi miền Nam được giải phóng, đất nước được thống nhất, nền kinh tế còn nhiều tồn tại, khó khăn Ở miền Bắc, cơ cấu nền kinh tế mất cân đối, năng suất lao động klm, cơ sở vật chất sơ sài, sản xuất chưa đáp ứng được nhu cầu của đời sống nhân dân,… Nền nông nghiệp chưa cung cấp đủ lương thực cho người dân, nguyên liệu cho xuất khẩu Không những thế, nền kinh tế miền Bắc còn bị đế quốc

Mỹ phá hoại nặng nề bằng không quân Ở miền Nam, sau 20 năm chiến tranh, những gì còn lại là nền kinh tế bị đảo lộn và suy smp nghiêm trọng, tình trạng lạm phát, hoang hóa đất nông nghiệp diễn ra thường xuyên

Trước tình hình đó, Đại hội Đảng lần thứ IV lại đề ra những chk tiêu kế hoạch giai đoạn 1976-1980 về xây dựng cơ bản và phát triển sản xuất vượt quá khả năng của nền kinh tế Thí dm năm 1975, nước ta phấn đấu đạt 20 triệu tấn lương thực, 1 triệu tấn cá biển, 1 triệu ha đất khai hoang, 1 triệu 200 nghìn ha rừng mới trồng, 10 triệu tấn than sạch, 2 triệu tấn xi măng,… Đặc biệt là việc xây dựng thêm nhiều cơ

sở mới về công nghiệp nặng, đặc biệt là lĩnh vực cơ khí và đặt ra nhiệm vm hoàn thành về cơ bản cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam

Những chủ trương sai lầm đó cùng với cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp đã tác động vô cùng tiêu cực tới nền kinh tế, ảnh hưởng không tốt đến đời sống của nhân dân Đến hết năm 1980, nhiều chk tiêu chk đạt khoảng 50%-60% mức đề

ra Nền kinh tế tăng trưởng rất chậm chạp: Tổng sản phẩm xã hội tăng bình quân 1,5%, công nghiệp tăng 2,6%, nông nghiệp giảm 0,15%

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng Cộng sản chưa xác định đầy

đủ nguyên nhân thực sự dẫn đến tình trạng trì trệ kinh tế của nước ta, cũng như chưa xây dựng đường lối chính sách toàn diện cho đổi mới, đặc biệt là đổi mới kinh tế Từ năm 1981 đến năm 1985, chúng ta không kiên quyết khắc phmc tính

7

chủ quan, trì trệ trong bố trí cơ cấu kinh tế, đổi mới xã hội chủ nghĩa và quản lý kinh tế, đã mắc những sai lầm mới trong lĩnh vực lưu thông Nhìn chung, các mmc tiêu tổng quát về cơ bản ổn định kinh tế - xã hội và đời sống nhân dân theo 5 vấn

đề lớn đã được xác định vẫn chưa đạt được “Chương trình xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ xã hội chủ nghĩa” chk rõ: “Trong thời kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa, Đảng ta ra sức nghiên cứu, tìm tòi, hoạch định đường lối xác định mmc tiêu và phương hướng xã hội chủ nghĩa đúng đắn, khắc phmc sai lầm của chủ nghĩa duy tâm chủ quan và vi phạm quy luật khách quan: vội vàng thực hiện cải tạo xã hội chủ nghĩa, xóa bỏ ngay nền kinh tế nhiều thành phần, xây dựng công nghiệp nặng quá mức, duy trì cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp, nhiều chính sách sai lầm trong cải cách giá cả, tiền tệ, tiền lương”

Tất nhiên, bên cạnh những khuyết điểm chủ yếu nêu trên, còn có những nguyên nhân khách quan, như hậu quả của những năm tháng chiến tranh, bối cảnh quốc tế, nhưng chủ yếu là do chúng ta đã mắc những sai lầm chủ quan Khi có nhiều người trì trệ trong một tổ chức, năng suất sẽ bị kìm hãm và nhiều động lực tăng trưởng bị loại bỏ Nhìn lại sự việc trên, có thể thấy rõ tác động tiêu cực của ý thức (trong trường hợp này là chính sách quản lý) đối với vật chất (kinh tế), và tác động qua lại giữa kinh tế và chính trị trước đổi mới Phlp biện chứng duy vật cho rằng nếu ý thức là tiêu cực thì sớm muộn nó cũng bị đào thải

Vì vậy, trước tình hình khủng hoảng kinh tế - xã hội ngày càng trầm trọng ở nước ta, Đảng và nhà nước đã đi sâu nghiên cứu, phân tích, lấy ý kiến rộng rãi của đông đảo quần chúng nhân dân Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng đã tổng kết bốn kinh nghiệm lớn, gồm: Phải luôn xuất phát từ thực tiễn, tôn trọng các quy luật khách quan, hành động phù hợp với quy luật khách quan Đảng đề ra chủ trương mở ra bước ngoặt trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, Đảng ta đã nghiêm khắc

tự phê bình, phân tích đúng nguyên nhân của khủng hoảng kinh tế - xã hội và đề ra phương hướng mới, đặc biệt là đổi mới kinh tế, đã thực hiện mmc tiêu của ba chương trình kinh tế: lương thực – thực phẩm, hàng tiêu dùng, hàng xuất; hình thành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần; thừa nhận sự tồn tại của kinh tế tiểu

tư sản, sản xuất hàng hoá và kinh tế tư bản tư nhân; đổi mới cơ chế quản lí kinh tế,

sử dmng đúng đắn quan hệ hàng hoá - tiền tệ Trong quá trình thực hiện các nghị quyết của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản, tình hình phức tạp đã tác động xấu đến tình hình kinh tế và xã hội của nước ta, nhưng Đảng, đất nước và nhân dân ta đã nỗ lực vượt qua khó khăn, không ngừng tìm tòi và đổi mới quá trình chuyển đổi Và tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, chúng ta đã

8