(Tiểu luận) phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức ý nghĩa phương pháp luận và liên hệ với thực tiễn

Lê-nin đã đưa ra định nghĩa về vật chất như sau: “Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của ta chép lại,

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

… …

BÀI TẬP LỚN TRIẾT HỌC MÁC – LÊNIN

Đề tài số 3:

Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Ý nghĩa phương pháp luận và liên hệ với thực tiễn

Họ, tên SV: Hoàng Quỳnh Mai - Mã SV: 11224022 Lớp: Marketing 64D - Khóa: 64 - GĐ: D206

Hà Nội – 11/2022

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU:………3

NỘI DUNG:……….4

I – LÍ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC: ……… ……4

1 Phạm trù vật chất và phạm trù ý thức:………4

1.1 Phạm trù vật chất:……….4

a, Định nghĩa vật chất:……… 4

b, Phương thức tồn tại của vật chất……… …7

1.2 Phạm trù ý thức:……… 9

a, Nguồn gốc của ý thức:……… 10

b, Bản chất của ý thức:……… ……….11

c, Kết cấu của ý thức:……… 12

2 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức:……… 13

II – Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN:……….14

III – LIÊN HỆ THỰC TIỄN:………15

KẾT LUẬN………17

TÀI LIỆU THAM KHẢO……….17

2

LỜI MỞ ĐẦU

Để hoàn thiện khái niệm Triết học ngày hôm nay, thế giới đã phải trải qua một quá trình lịch sử lâu dài Quá trình ấy được đúc kết từ sự đấu tranh quyết liệt giữa các phái khác nhau với những lí thuyết, quan niệm không giống nhau Trong đó, căn bản và đáng chú ý chính là cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm bàn về vật chất, ý thức và mối quan hệ giữa chúng

Từng có rất nhiều ý kiến khác nhau về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức những chung quy lại đều cho ra một kết luận rằng vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau Trong đó, quan điểm triết học của Mác Lê-nin được coi là mang tính đầy

đủ và hoàn chỉnh nhất: “Vật chất là cáu có trước, ý thức là cái có sau Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức, đồng thời ý thức tác động trở lại vật chất” Hiểu được rằng Triết học có ý nghĩa quan trọng và cấp thiết trong cuộc sống, những quan niệm Triết học là không thể thiếu đối với bất cứ xã hội nào, thời đại nào, đặc biệt là trong thời đại hiện đại – khi mà con người dần tiếp cận với đời sống văn minh hơn, nhận thức Triết học ngày càng được nâng cao và du nhập vào đời sống sinh hoạt con người Khi mà khoa học kĩ thuật đang đi đầu trong việc cải thiện cuộc sống và nâng đỡ con người, Triết học cũng mang một vai trò nhất định: xác định vị trí của con người trong vũ trụ, là khoa học của các khoa học khác, đảm nhận chức năng tư duy cho “sự khôn ngoan” và vai trò thiện chí Tất cả những điều đó cho thấy rằng Triết học là phương tiện giúp con người đạt được các mục tiêu tối cao trong quần thể Những vấn đề Triết học về mối quan hệ giữa ý thức và vật chất vẫn luôn là nền tảng, là cơ sở cho hoạt động thực tiễn để phát triển và xây dựng xã hội Quan niệm duy vật biện chứng, là phương pháp luận chung, sẽ giúp đỡ cho nhận thức biết tìm phương hướng trong những hiện tượng phức tạp nhất, biến những điều phức tạp trở nên gần gũi với đời sống thường nhật, vận dụng vào thực

tế, vào thời đại Đặc biệt là việc nhận thức nghiên cứu của quan niệm biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức – vấn đề cấp thiết cho mọi thời đời đại, đặc biệt

là thời đại ngày nay

3

NỘI DUNG

I – LÍ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

Để nói về vấn đề mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, Triết học Mác đặc biệt

là chủ nghĩa Mác Lê-nin cũng đã từng đưa ra những khái niệm hết sức chặt chẽ và chính xác Và để nắm rõ hơn về mối quan hệ ấy, pahmj trù vật chất và phạm trù ý thức là hai phạm trù cần được làm rõ

1 Phạm trù vật chất và phạm trù ý thức

1.1 Phạm trù vật chất

a, Định nghĩa vật chất

Trước C Mác từng có rất nhiều nhà triết học duy vật đưa ra các quan niệm khác nhau về phạm trù vật chất Tuy nhiên, V I Lê-nin gọi đó là “chủ nghĩa duy tâm vật lí học” và coi đó là “một vài sản phẩm chết, một vài thứ cặn bã nào đó phải vứt trong sọt rác” Và để khắc phục tình trạng ấy, Lê-nin cho rằng: “Tinh thần duy vật cơ bản của vật lí học, cũng như của tất cả các khoa học tự nhiên hiện đại, sẽ chiến thắng tất cả mọi thứ khủng hoảng, nhưng với điều kiện tất yếu là chủ nghĩa duy vật biện chứng phải thay thế chủ nghĩa duy vật siêu hình” Chính vì thế, trong cuốn tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, V I Lê-nin

đã đưa ra định nghĩa về vật chất như sau: “Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của ta chép lại, chụp lại, phản ánh, tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Đây chính là định nghĩa hoàn chỉnh nhất về vật chất mà các nhà khoa học hiện đại vẫn coi là

một định nghĩa kinh điển cho đến nay

Định nghĩa vật chất của Lênin bao hàm các nội dung cơ bản sau đây:

4

Thứ nhất, vật chất là thực tại khách quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức

Khi nói vật chất là một phạm trù triết học nghĩa là muốn nhắc phạm trù này là sản phẩm của sự trừu tượng hoá, không có sự tồn tại cảm tính Nhưng khác về nguyên tắc với mọi sự trừu tượng hoá mang tính chất duy tâm chủ nghĩa về phạm trù này, V.I Lênin nhấn mạnh rằng, phạm trù triết học này dùng để chỉ cái “Đặc tính duy nhất của vật chất mà chủ nghĩa duy vật triết học gắn liền với việc thừa nhận đặc tính này - chính là đặc tính tồn tại với tư cách là hiện thực khách quan, tồn tại ở ngoài ý thức chúng ta” Nói cách khác, tính trừu tượng của phạm trù vật chất

có từ cơ sở hiện thực, vì vậy, không tách rời tính hiện thực cụ thể của nó Nhắc tới vật chất là nhắc đến tất cả những gì đã và đang xuất hiện thực sự bên ngoài ý thức của con người Vật chất là hiện thực chứ không phải là hư ảo và hiện thực này có tính khách quan chứ chẳng phải hiện thực chủ quan Đây cũng chính là “phạm vi hết sức hạn chế” mà ở đó, theo V.I Lênin sự đối lập giữa vật chất và ý thức là tuyệt đối

Thứ hai, vật chất là cái mà khi tác động vào các giác quan con người thì

đem lại cho con người cảm giác

Ngược lại với quan niệm “khách quan” có tính chất duy tâm về sự tồn tại của vật chất, V.I Lênin nhấn mạnh rằng, vật chất luôn biểu hiện đặc tính hiện thực khách quan của mình qua sự tồn tại độc lập với ý thức của các sự vật, hiện tượng cụ thể, nghĩa là luôn biểu hiện sự tồn tại hiện thực của mình dưới dạng các

thực thể Các thực thể này do những đặc tính bản thể luận vốn có của nó, nên khi

trực tiếp hoặc gián tiếp tác động vào các giác quan sẽ đem tới cho con người những cảm giác Dù không phải mọi sự vật, hiện tượng, quá trình trong thế giới khi tác động lên giác quan của con người đều được các giác quan con người cảm nhận được; có thứ phải qua dụng cụ khoa học, thậm chí có thứ bằng dụng cụ khoa học nhưng cũng chưa thể nhận ra; có thứ đến nay vẫn chưa có dụng cụ khoa học

để tìm thấy được; nhưng, nếu nó tồn tại khách quan, hiện thực ở bên ngoài, độc

5

lập, không phụ thuộc vào ý thức của con người thì nó vẫn là vật chất.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng không bàn đến vật chất một cách chung chung, mà bàn đến nó trong mối quan hệ với ý thức của con người Trong đó, xét trên phương diện nhận thức luận thì vật chất là cái có trước, là tính thứ nhất, là cội nguồn của cảm giác (ý thức); còn cảm giác (ý thức) là cái có sau, là tính thứ hai, là cái phụ thuộc vào vật chất Đó cũng là câu trả lời theo lập trường nhất nguyên duy vật của V.I Lênin đối với mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học

Thứ ba, vật chất là cái mà ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của nó.

Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất Ở thế giới ấy, dựa vào quy luật vốn có của nó mà sẽ có một thời điểm nhất định cùng một lúc tồn tại hai hiện tượng - hiện tượng vật chất và hiện tượng tinh thần Các hiện tượng vật chất luôn tồn tại khách quan, độc lập với các hiện tượng tinh thần Còn các hiện tượng tinh thần (cảm giác, tư duy, ý thức ), lại có nguồn gốc từ các hiện tượng vật chất và những gì có được từ các hiện tượng tinh thần ấy (nội dung của chúng) cũng chỉ là chép lại, chụp lại, là bản sao của các sự vật, hiện tượng đang tồn tại với tính cách

là hiện thực khách quan Vì thế, cảm giác là cơ sở duy nhất của mọi sự hiểu biết, song bản thân nó lại không ngừng chép lại, chụp lại, phản ánh hiện thực khách quan, nên về nguyên tắc, con người có thể nhận thức được thế giới vật chất Ở thế giới vật chất không có cái gì là không thể biết, chỉ có những cái đã biết và những cái chưa biết, do hạn chế của con người trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Cùng với sự phát triển của khoa học, các giác quan của con người ngày càng được

“nối dài”, giới hạn nhận thức của các thời đại bị vượt qua, bị mất đi chứ không phải vật chất mất đi như những người duy tâm quan niệm

Khẳng định trên đây mang ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc bác bỏ thuyết “bất khả tri”, đồng thời mang tác dụng khuyến khích các nhà khoa học đi sâu tìm hiểu thế giới vật chất, góp phần làm phong phú cho kho tàng tri thức nhân loại Ngày nay, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn ngày càng phát

6

Discover more

from:

2022/2023

Document continues below

Triết học Mác

Lênin

Đại học Kinh tế…

432 documents

Go to course

300 CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRIẾT HỌC… Triết học

35

Tiểu luận lượng chất Triết học

19

Phân tích mối quan

hệ giữa vật chất và … Triết học

12

CH1018GK2019 2 -Giáo trình triết học… Triết học

4

đọc triết

Triết học

6

triển bởi những khám phá mới mẻ càng khẳng định tính đúng đắn của quan niệm duy vật biện chứng về vật chất, chứng minh định nghĩa vật chất của V.I Lênin vẫn vẹn nguyên giá trị, bởi vậy mà chủ nghĩa duy vật biện chứng ngày càng vững chắc trong vai trò là hạt nhân thế giới quan, phương pháp lum ận đúng đắn mà các khoa học hiện đại tin tưởng

b, Phương thức tồn tại của vật chất

Phương thức tồn tại của vật chất tức là cách thức tồn tại và hình thức tồn tại của vật chất Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: Vận động là cách thức tồn tại, đồng thời là hình thức tồn tại của vật chất; không gian, thời gian là hình thức tồn tại của vật chất

Vận động là phương thức tồn tại của vật chất:

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất Không ở đâu và nơi nào lại có thể có vật chất không không vận động Theo quan điểm của Triết học Mác Lê-nin,

vận động là sự tự thân vận động của vật chất được tạo nên từ sự tác động lẫn nhau

của chính các thành tố nội tại trong cấu trúc vật chất Điều đó đã được chứng minh qua các thành tựu nổi bật của khoa học tự nhiên Đi cùng với sự phát triển của thời đại, những phát kiến mới của khoa học tự nhiên vẫn từng bước chứng minh cho quan điểm đó Như thế, vận động của vật chất là tự thân vận động và mang tính phổ biến

Vật chất là vô hạn, vô tận, không sinh ra và không mất đi và vận động là

một thuộc tính không thể tách rời vật chất nên bản thân sự vận động cũng không thể bị mất đi hoặc sáng tạo ra Được đúc kết từ định luật bảo toàn chuyển hoá

năng lượng trong vật lí: Vận động của vật chất được bảo toàn về cả mặt lượng và chất Nếu một hình thức vận động nào đó của sự vật nhất định mất đi thì tất yếu nó nảy sinh ra một hình thức vận động khác thay thế Chỉ hình thức vận động chuyển hoá lẫn nhau, còn vận động của vật chất nói chung thì vĩnh viễn tồn tại với sự tồn tại vĩnh viễn của vật chất

7

một nửa sự thật có

là sự thật không Triết học

3

Những hình thức vận động cơ bản của vật chất:

Ph Ăngghen đã chia vận động thành 5 hình thức cơ bản bao gồm: cơ học (sự di chuyển của các vật thể trong không gian), vật lí (sự vận động của các phân

tử, các hạt cơ bản,…), hoá học (sự vận động của cá nguyên tử, các quá trình hoá hợp và phân giải giữa các chất), sinh học (trao đổi chất giữa cơ thể sống và môi trường) và xã hội (sự thay đổi, thay thế các quá trình xã hội của các hình thái kinh

tế - xã hội)

Từ đó suy ra được rằng: Vận động nói chung là một hình thức tồn tại của vật chất Sự phân chia ấy dựa trên các cơ sở nguyên tắc khác nhau Các vận động

ấy tương ứng với nhau về trình độ nhất định của các kết cấu vật chất Dựa trên mối liên hệ phát sinh (hình thức vận động cao nảy sinh trên cơ sở của những hình thức vận động thấp), tuy nhiên hình thức vận động thấp hơn sẽ không thể bao hàm những hình thức vận động cao hơn Do đó, mọi sự quy giản hình thức vận động thaoá đều sai trái

Trong sự tồn tại ấy, mỗi sự vật có nhiều hình thức vận động riêng nhưng bản thân sự tồn tại đó bao giờ cũng đặc trưng bằng một hình thức vận động cơ bản và khi đó các hình thức vận động khác chỉ tồn tại như một nhân tố của hình thức vận động cơ bản

Vận động và đứng im:

Triết học Mác Lê-nin khẳng định thế giới vật chất tồn tại trong sự vận động của nó Vậy hiện tượng đứng im nằm đâu trong thế giới vật chất? Câu khẳng định

ấy không mang ý nghĩa phủ định sự tồn tại của đứng im, trái lại, Triết học Mác Lê-nin còn từng thừa nhận rằng quá trình vận động không ngừng của thế giới vật chất chẳng những không loại trừ mà còn bao hàm trong nó hiện tượng đứng im Mà theo quan điểm triết học Mác Lê-nin, đó là một trạng thái đặc biệt của vận động mang tên vận động trong cân bằng (những tính chất của vật chất chưa có sự biến đổi về cơ bản)

8

Đứng im là tương đối: Đứng im là biểu hiện của một trạng thái vận động – vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định tương đối Hay đứng im cũng chính

là một loại vận động, nơi mà sự vật không có sự thay đổi về chất, chưa chuyển hoá thành cái khác mà vẫn là chính bản thân nó

Đứng im là tạm thời: Nó chỉ xảy ra trong một mối quan hệ nhất định, không xảy ra trong nhiều mối quan hệ vào cùng một thời điểm; chỉ xảy ra với một hình thức vận động nào đó, ở một lúc nào đó, không phải cùng một lúc xảy ra với mọi loại vận động

Đúng như Ph Ăngghen đã từng viết: “Vận động riêng biệt có xu hướng chuyển thành cân bằng, vận động toàn bộ phá hoại sự cân bằng riêng biệt” Không gian và thời gian:

Không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất Không gian phản ánh thuộc tính của các đối tượng vật chất có vị trí, có hình hình thức kết cấu,

có độ dài, ngắn, cao, thấp Không gian biểu hiện sự cùng tồn tại và tách biệt của các sự vật với nhau, biểu hiện khoảng tính của chúng, trật tự phân bố chúng Còn thời gian phản ánh thuộc tính của các quá trình vật chất diễn ra nhanh hay chậm,

kế tiếp nhau theo một trật tự nhất định Thời gian biểu hiện tốc độ và trình tự diễn biến của các quá trình vật chất, tính cách biệt giữa các giai đoạn khác nhau của các quá trình đó, sự xuất hiện và mất đi của các sự vật hiện tượng

Không gian và thời gian là hình cơ bản của vật chất đang vận động Lênin

đó chỉ ra trong thế giới, không có gì ngoài vật chất đang vận động, và vật chất đang vận động không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thời gian Không gian và thời gian là tồn tại khách quan Nó không phải là hình thức chủ quan để xếp chặt các cảm giác mà ta thu nhận một cách lộn xộn như chủ nghĩa duy tâm quan niệm, cũng như nó không thể đứng ngoài vật chất Không có không gian trống rỗng Không gian và thời gian không phải là bất biến, tuyệt đối, mà trái lại không gian và thời gian có sự biến đổi phụ thuộc vật chất vận động

9

1.2 Phạm trù ý thức

Là một trong hai phạm trù cơ bản được quan tâm và nghiên cứu, nhưng tuỳ theo các lý giải khác nhau mà ý thức có nhiều quan niệm khác nhau trong đó có quan niệm của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật Và đứng vững trên lập trường chủ nghĩa duy vật biện chứng, Triết học Mác Lê-nin đã góp một phần công sức to lớn của mình vào công cuộc làm sáng tỏ mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

a, Nguồn gốc của ý thức

Nguồn gốc tự nhiên:

Duy vật biện chứng xuất phát từ thế giới hiện thực, lí giải nguồn gốc của ý thức rằng ý thức không phải có nguồn gốc siêu tự nhiên, không phải ý thức sản sinh ra vật chất như các nhà triết học duy tâm đã khẳng định mà ý thức là thuộc tính của mọi vật chất, không phải của mọi dạng vật chất, chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc của con người

Não con người là cơ quan vật chất của ý thức Hoạt động ý thức của con người diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lí thần kinh của bộ óc con người Ý thức không thể tách rời khỏi hoạt động của bộ óc

Và để bộ não ấy sản sinh ra được ý thức thì cần phải có một sự liên hệ vật chất giữa bộ óc với thế giới khách quan Chính mối liên hệ vật chất ấy đã hình thành nên quá trình được gọi là quá trình phản ánh thế giới vật chất vào óc con người

Trái đất hình thành trải qua quá trình tiến hoá lâu dài dẫn đến sự xuất hiện của con người Cũng nhờ đó ta thấy được lịch sử phát triển năng lực phản ánh của thế giới từ thấp đến cao và cuối cùng cho ra được trình độ phản ánh – ý thức, thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất biểu hiện qua sự liên hệ và tác động qua lại giữa các đối tượng vật chất, sự tái tạo những đặc điểm của hệ thống vật chất

10