(Tiểu luận) đề tài học thuyết hình thái kinh tế xã hội

Tuy nhiên quan hệ sản xuất cũng có tính độc lập tương đối với lực lượng sản xuất thể hiện trong nội dung sự tác động trở lại với lực lượng sản xuất, quy định mục đích xã hội của sản xuất

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-

BÀI TẬP TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

ĐỀ TÀI:

HỌC THUYẾT HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI

Họ và tên:

MSV:

LỚP TRIẾT HỌC MÁC- LÊNIN SỐ: 04

Hà Nội, tháng 06 năm 2023

MỤC LỤC Phần 1: Sản xuất vật chất và vai trò của sản xuất vật chất đối với sự tồn tại của xã hội……… 3 Phần 2: Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất……… ………4 Phần 3: Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng……… 6 Phần 4: Sự phát triển các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử

tự nhiên……….……… ………9 Phần 5: Tổng kết……… 11

NỘI DUNG PHẦN 1 SẢN XUẤT VẬT CHẤT VÀ VAI TRÒ CỦA SẢN XUẤT VẬT

CHÁT ĐỐI VỚI SỰ TỒN TẠI CỦA XÃ HỘI

Câu 1: Sự sản xuất của xã hội gồm những quá trình sản xuất nào? Trong

đó quá trình sản xuất nào là quan trọng nhất? Tại sao?

Trả lời: Sản xuất là hoạt động đặc trưng riêng có của con người và xã hội

loài người Đó là hoạt động có mục đích và không ngừng sáng tạo của con người Khẳng định điều đó, Ph.Awngghen viết: “Điểm khách biệt căn bản giữa

xã hội loài người với xã hội loài vật là ở chỗ: loài vật may lắm chỉ hái lượm, trong khi con người lại sản xuất”

Sự sản xuất xã hội bao gồm: Sản xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất bản than con người Trong sản xuất xã hội, sản xuất vật chất giữ vai trò nền tảng Sản xuất vật chất là quá trình lao động của con người

Câu 2: Phương thức sx là gì? Gồm những yếu tố nào?

Trả lời: Phương thức sản xuất là phương thức khai thác những của cải

vật chất (tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt) cần thiết cho hoạt động tồn tại và phát triển xã hội Phương thức sản xuất là cách thức con người tiến hành quá trình sản xuất vật chất ở những giai đoạn lịch sử nhất định của xã hội loài người Phương thức sản xuất là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất với một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng

Câu 3: Quan hệ sx là gì? Bao gồm những mối quan hệ nào? Trong đó

mối quan hệ nào giữ vai trò quyết định? Tại sao?

Trả lời: Quan hệ sản xuất là mối quan hệ giữa người với người trong quá

trình sản xuất vật chất thể hiện ở quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất , quan

hệ tổ chức quản lý trao đổi hoạt động với nhau và quan hệ phân phối sản phẩm Trong quan hệ sản xuất quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất giữ vị trí quyết định

các quan hệ khác Quan hệ sản xuất do con người tạo ra , song nó được hình thành một cách khách quan không phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của con người Quan hệ sản xuất mang tính ổn định tương đối với bản chất xã hội và tính phương pháp đa dạng trong hình thức biểu hiện

Câu 4: Lực lượng sx là gì? Bao gồm những yếu tố nào? Trong đó yếu tố

nào giữ vai trò quan trọng nhất? Tại sao?

Trả lời: Lực lượng sản xuất là mối quan hệ giữa con người với tự nhiên

trong quá trình sản xuất, là biểu hiện trình độ trinh phục tự nhiên của con người trong giai đoạn lịch sử nhất định Lịch sử sản xuất là một thể thống nhất hữu cơ giữa tư liệu sản xuất (đặc biệt là công cụ lao động) với người lao động, với kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp Lực lượng sản xuất đóng vai trò quyết định phương thức sản xuất

PHẦN 2 QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TÍNH CHẤT VÀ TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

Câu hỏi: Mối quan hệ giữa QHSX và LLSX là mối quan hệ gì? Trong

mối quan hệ này yếu tố nào giữa vai trò quyết định và quyết định cái gì; yếu tố nào giữ vai trò tác động (tác động như thế nào)?

Trả lời: Giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất có mối quan hệ

biện chứng với nhau biểu hiện ở chỗ:

Xu hướng của sản xuất vật chất là không ngừng biến đổi phát triển Sự biến đổi đó bao giờ cũng bắt đầu bằng sự biến đổi và sự phát triển của lực lượng sản xuất mà trước hết là công cụ Lực lượng sản xuất phát triển dẫn đến mâu thuẫn gay gắt với quan hệ sản xuất hiện có và xuất hiên đòi hỏi khách quan, phải xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ, thay thế bằng quan hệ sản xuất mới Quan hệ sản xuất vốn là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất (phù hợp) nhưng do mâu thuẫn của lực lượng sản xuất (đông) với quan hệ sản xuất (ổn định tương

đối) quan hệ lại trở thành xiềng xích kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất (không phù hợp)

Tuy nhiên quan hệ sản xuất cũng có tính độc lập tương đối với lực lượng sản xuất thể hiện trong nội dung sự tác động trở lại với lực lượng sản xuất, quy định mục đích xã hội của sản xuất, xu hướng phát triển của quan hệ lợi ích, từ

đó hình thành những yếu tố tồn tại thúc đẩy và kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất Sự tác động trử lại nói trên của quan hệ sản xuất bao giờ cũng thong qua các quy luật kinh tế – xã hội đặc biệt là quy luật kinh tế cơ bản

Sự thống nhất biện chứng giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất như sự thống nhất giữa hai mặt đối lập tạo nên chỉnh thể của sản xuất xã hội Tác động qua lại biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất được Mác – Anghen khái quát thành quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành và biến đổi của quan hệ sản xuất Khi không thích ứng với tính chất

và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất sẽ kìm hãm thậm chí phá hoại sự phát triển của lực lượng sản xuất, mâu thuẫn của chúng tất yếu

sẽ nảy sinh Biểu hiện của mâu thuẫn này trong xã hội là mâu giữa các giai cấp đối kháng

Lịch sử đã chứng minh rằng do sự phát triển của lực lượng sản xuất , loài người đã bốn lần thay đổi quan hệ sản xuất gắn liền với bốn cuộc cách mạng xã hội , dẫn đến sự ra đời nối tiếp nhau của các hình thái kinh tế xã hội Vào giai đoạn cuối cùng của xã hội phong kiến ở các nước Tây Âu lực lượng sản xuất đã mang những yếu tố xã hội hoá gắn với quan hệ sản xuất phong kiến Quan hệ sản xuất phong kiến chật hẹp không chứ đựng được nội dung mới của lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất của Tư bản chủ nghĩa ra đời thay thế quan hệ sản xuất phong kiến

Trong lòng nền sản xuất tư bản, lực lượng sản xuất phát triển, cùng với sự phân công lao động và tính chất xã hội hoá công cụ sản xuất đã hình thành lao

động chung của người dân có tri thức và trình độ chuyên môn hoá cao Sự lớn mạnh này của lực lượng sản xuất dẫn đến mâu thuẫn gay gắt với chế độ sở hữu

tư nhân tư bản chủ nghĩa Giải quyết mâu thuẫn đó đòi hỏi phải xáo bỏ quan hệ sản xuất tư nhân tư bản chủ nghĩa, xác lập quan hệ sản xuất mới, quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa Theo Mác, do có được những lực lượng sản xuất mới, loài người thay đổi phát triển sản xuất của mình và do đó thay đổi phát triển sản xuất làm ăn cuả mình, loài người thay đổi quan hệ sản xuất của mình

Phù hợp có thể hiểu là cả ba mặt của quan hệ sản xuất phải thích ứng với tính chất trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất phải tạo được điều kiện sản xuất và kết hợp với tối ưu giữa tư liệu sản xuất và sức lao động, bảo đảm trách nhiệm từ sản xuất mở rộng Mở ra sau những điều kiện thích hợp cho việc kích thích vật chất, tinh thần với người lao động

Vậy quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật chung của sự phát triển xã hội Do tác động của quy luật này, xã hội phát triển kế tiếp nhau từ thấp đến cao của các phương thức sản xuất, hay chính là của các hình thái kinh tế – xã hội Quy luật cốt lõi này như sợi chỉ đỏ xuyên suốt dòng chảy tiến hoá của lịch sử không chỉ những lĩnh vực kinh tế mà cả các lĩnh vực ngoài kinh tế, phi kinh tế

PHẦN 3 MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ

KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG Câu 1: Cơ sở hạ tầng là gì? Bao gồm những yếu tố nào?

Trả lời: Kiến trúc thượng tầng được hình thành trên tổng hợp toàn bộ

những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một chế độ xã hội nhất định người ta gọi đó là cơ sở hạ tầng

Discover more

from:

2022/2023

Document continues below

Triết học Mác

Lênin

Đại học Kinh tế…

432 documents

Go to course

Cơ sở hạ tầng bao gồm những quan hệ sản xuất đang giữ địa vị thống trị nền kinh tế nhóm những quan hệ sản xuất tàn dư và những quan hệ sản xuất mới là quan hệ mần mống của xã hội

Bất kỳ một cơ sở hạ tầng nào cũng bao gồm những thành phần kinh tế khác nhau, mỗi thành phần kinh tế này đều gắn liền với một kiểu quan hệ sản xuất trong đó quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chi phối các thành phần kinh tế khác Trong xã hội có giai cấp đối kháng, giai cấp này nảy sinh từ cơ sở hạ tầng, từ mâu thuẫn và xung đột kinh tế Đó chính là cơ sở nảy sinh giai cấp đối kháng trong kiến trúc thượng tầng, giai cấp thống trị về kinh tế

sẽ thống trị và thiết lập cả sự thống trị về mặt tư tưởng đối với xã hội, trong đó

hệ tư tưởng chính trị và bộ mái quản lý nhà nước có vị trí quan trọng nhất

Câu 2: Kiến trúc thượng tầng là gì? Gồm những yếu tố nào?

Trả lời: Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những tư tưởng xã hội, những

thiết chế tương ứng và những quan hệ nội tảng của thượng tầng, đó là những quan điểm tư tưởng chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học và các thể chế tương ứng như Nhà nước Đảng phái, giáo hội và các đoàn thể quần chúng

Câu 3: Trong mối quan hệ giữa CSHT và KTTT yếu tố nào giữ vai trò

quyết định và quyết định như thế nào; yếu tố nào giữ vai trò tác động và tác động như thế nào?

Trả lời:

a, Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng được thể hiện ở một số mặt:

300 CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM TRIẾT HỌC… Triết học

Mác Lênin 100% (2)

35

Tiểu luận lượng chất Triết học

Mác Lênin 100% (2)

19

Phân tích mối quan

hệ giữa vật chất và … Triết học

Mác Lênin 100% (1)

12

CH1018GK2019 2 -Giáo trình triết học… Triết học

Mác Lênin 100% (1)

4

đọc triết Triết học Mác Lênin 100% (1)

6

một nửa sự thật có

là sự thật không Triết học

Mác Lênin 100% (1)

3

Cơ sở hạ tầng nào thì kiến trúc thượng tầng đó (giai cấp nào giữ vị trí thống trị về mặt kinh tế thì đồng thời cũng là giai cấp thống trị xã hội về tất cả các lĩnh vực khác)

Quan hệ sản xuất nào thống trị cũng sẽ tạo ra kiến trúc thượng tầng tương ứng Mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn giữa các tập đoàn trong xã hội và đời sống tinh thần của họ đều xuất phát trực tiếp và gián tiếp từ mâu thuẫn kinh tế, từ những quan hệ đối kháng trong cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng thay đổi thì nhất định sớm hay muộn sẽ dẫn đến sự thay đổi

về kiến trúc thượng tầng Quá trình đó diễn ra ngay trong những hình thái kinh

tế xã hội cũng như khi chuyển tiếp từ hình thái này sang hình thái kinh tế xã hội khác Trong xã hội có giai cấp mâu thuẫn giữa cơ sở hạ tầng được biểu hiện là mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị

Khi hạ tầng cũ bị xoá bỏ thì kiến trúc thượng tầng cũ cũng mất đi và thay thế vào đó là kiến trúc thượng tầng mới được hình thành từng bước thích ứng với cơ sở hạ tầng mới Sự thống trị của giai cấp cũ đối với xã hội cũ bị xoá bỏ, thay vào đó bằng hệ tư tưởng thống trị khác và các thể chế tương ứng của giai cấp thống trị mới Đương nhiên không phải “khi cơ sở hạ tầng thay đổi thì lập tức sẽ dẫn đến sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng” Trong quá trình hình thành và phát triển của kiến thượng tầng mới, nhiều yếu tố của kiến trúc thượng tầng cũ còn tồn tại gắn liền với cơ sở kinh tế đã nảy sinh ra nó Vì vậy giâi cấp cầm quyền cần phải biết lựa chọn một số bộ phận hợp lí để sử dụng nó xây dựng xã hội mới

b, Tính độc lập tương đối và sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng với cơ sở hạ tầng

Các bộ phận của kiến trúc thượng tầng không phụ thuộc một chiều vào cơ

sở hạ tầng mà trong quá trình phát triển, chúng có tính độc lập tương đối trong quá trình vận động phát triển và tác động mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng

Chức năng xã hội cơ bản của kiến trúc thượng tầng là đấu tranh thủ tiêu

cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cũ, xây dựng bảo vệ củng cố và phát triển cơ sở hạ tầng mới Trong xã hội có giai cấp nhà nước là yếu tố có tác động mạnh nhất đối với cơ sở hạ tầng, các yếu tố khác của kiến trúc thượng tầng cũng đều tác động đến cơ sở hạ tầng nhưng đều bị nhà nước pháp luật chi phối Trong điều kiện ngày nay vai trò của kiến trúc thượng tầng không giảm đi

mà ngược lại tăng lên và tác động mạnh đến tiến trình lịch sử Trái lại kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa bảo vệ cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa nhằm xây dựng xã hội mới, chính mục đích đó quyết định tính tích cực càng tăng của kiến trúc thượng tầng của chủ nghĩa xã hội

Tác động của kiến trúc thượng tầng đến cơ sở hạ tầng được thể hiện trong hai trường hợp trái ngược nhau nếu kiến trúc thượng tầng phù hợp với quan hệ kinh tế tiến bộ thì sẽ thúc đẩy sự phát triển xã hội Ngược lại nếu kiến trúc thượng tầng là cơ sở của những quan hệ kinh tế lỗi thời thì sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế xã hội, những sự tác động kìm hãm đó chỉ là tạm thời sớm muộn cũng bị cách mạng khắc phục về cơ bản, bản chất giữa cơ sở hạ tầng và cơ sở thượng tầng chính là bản chất giữa kinh tế và chính trị trong đó kinh tế đóng vai trò quyết định còn chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế và có tác dụng mạnh mẽ trở lại Cần tránh khuynh hướng quá thổi phồng hoặc hạ thấp vai trò của kiến trúc thượng tầng, nếu tuyệt đối hoá vai trò của kiến thượng tầng thì sẽ rơi vào tả khuynh còn ngược lại sẽ rơi vào hữu khuynh

PHẦN 4 SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI LÀ

MỘT QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ TỰ NHIÊN

Câu 1: Hình thái kinh tế xã hội là gì? Lịch sử phát triển của XH loài

người đã và đang trải qua những hình thái kinh tế - xã hội nào?

Trả lời: Hình thái kinh tế - xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc

phức tạp, trong đó có các mặt cơ bản là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt của hình thái kinh tế - xã hội có vị trí riêng và tác động qua lại lẫn nhau, thống nhất với nhau

Theo Mác Lê – nin, hình thái kinh tế xã hội là một phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử dung để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy Như vậy, kết cấu của hình thái kinh tế – xã hội theo khái niệm trên bao gồm: lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng

Xã hội loài người đã biết đến năm hình thái kinh tế – xã hội tương ứng với năm phương thức sản xuất: hình thái kinh tế – xã hội cộng đồng nguyên thủy, hình thái kinh tế – xã hội chiếm hữu nô lệ, hình thái kinh tế – xã hội phong kiến, hình thái kinh tế – xã hội tư bản chủ nghĩa Hình thái kinh tế – xã hội cộng sản chủ nghĩa

Câu 2: Tại sao sự phát triển các hình thái KT- XH lại là 1 quá trình lịch

sử tự nhiên mà không phải tuân theo mong muốn chủ quan của con người? Nhân tố chủ quan đóng vai trò như thế nào trong sự phát triển này?

Trả lời: Xã hội loài người đã phát triển trải qua nhiều hình thái kinh tế

-xã hội nối tiếp nhau Trên cơ sở phát hiện ra các quy luật vận động phát triển khách quan của xã hội, C.Mác đã đi đến kết luận rằng: "Sự phát triển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên" Theo đó, tính chất lịch sử, tự nhiên của quá trình phát triển các hình thái kinh tế - xã hội được thể hiện ở các nội dung chủ yếu sau đây:

Một là, sự vận động và phát triển của xã hội không tuân theo ý chí chủ quan của con người mà tuân theo các quy luật khách quan, đó là các quy luật