Tiểu luận tn vận dụng quan điểm triết học mác lênin về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội vào nhận diện đặc điểm ý thức xã hội ở nƣớc ta hiện nay ý nghĩa đối

Trong hệ thống lý luận của triết học Mác Lênin, vấn đề ý thức xã hội là một nội dung quan trọng góp phần tạo cơ sở lý luận cho quan điểm duy vật về lịch sử, và cùng với học thuyết giá trị thặng dƣ, đã trở thành hai phát kiến vĩ đại của chủ nghĩa Mác. Nhận thức sâu sắc những vấn đề lý luận về ý thức xã hội của triết học Mác Lênin và vận dụng hợp lý chúng trong xây dựng ý thức xã hội mới nói riêng và đời sống tinh thần nói chung sẽ góp phần thiết thực vào thành công của công cuộc xây dựng đất nƣớc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, xã hội vận động theo hƣớng đa phƣơng hóa, đa dạng hóa, vừa hợp tác vừa đấu tranh, đan xen vô cùng đa dạng và phức tạp. Để xây dựng ý thức xã hội mới của Việt Nam trong tình hình hiện nay, đòi hỏi Đảng ta phải định ra quan điểm, đƣờng lối và chính sách khoa học, phù hợp với thực tiễn, cùng với việc thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế, đồng thời phải xây dựng và phát triển đời sống tinh thần của xã hội và ý thức xã hội là nội dung quan trọng để phát triển đất nƣớc nhanh và bền vững theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa, khẳng định vững chắc hơn nữa vị thế và uy tín nƣớc ta trên trƣờng quốc tế.

TIỂU LUẬN TỐT NGHIỆP

Chủ đề: Vận dụng quan điểm triết học Mác

-Lênin về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý

thức xã hội vào nhận diện đặc điểm ý thức xã hội

ở nước ta hiện nay Ý nghĩa đối với cán bộ chính

trị Quân đội nhân dân Việt Nam

Khoa: Triết học Mác - Lênin

Lớp, trường: Hoàn chỉnh Chương trình Cao

1 Khái niệm tồn tại xã hội và các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội 1

3 Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội 4

4 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội 7

4.4 Sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội 10

1 Nội dung, tính chất ý thức xã hội mới trong thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay 111.1 Nội dung ý thức xã hội mới trong thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay 111.2 Tính chất ý thức xã hội mới ở Việt Nam hiện nay 13

2 Một số vấn đề có tính nguyên tắc trong xây dựng ý thức xãhội mới trong đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay 15

III Ý NGHĨA ĐỐI VỚI CÁN BỘ CHÍNH TRỊ TRONG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM 18

1 Ý nghĩa đối với cán bộ chính trị trong Quân đội 18

2 Biện pháp xây dựng ý thức xã hội trong đời sống quân nhântrong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay 19

MỞ ĐẦU

Trong hệ thống lý luận của triết học Mác - Lênin, vấn đề ý thức xã hội

là một nội dung quan trọng góp phần tạo cơ sở lý luận cho quan điểm duy vật

về lịch sử, và cùng với học thuyết giá trị thặng dư, đã trở thành hai phát kiến

vĩ đại của chủ nghĩa Mác Nhận thức sâu sắc những vấn đề lý luận về ý thức

xã hội của triết học Mác - Lênin và vận dụng hợp lý chúng trong xây dựng ýthức xã hội mới nói riêng và đời sống tinh thần nói chung sẽ góp phần thiếtthực vào thành công của công cuộc xây dựng đất nước

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, xã hội vận động theohướng đa phương hóa, đa dạng hóa, vừa hợp tác vừa đấu tranh, đan xen vôcùng đa dạng và phức tạp Để xây dựng ý thức xã hội mới của Việt Nam trongtình hình hiện nay, đòi hỏi Đảng ta phải định ra quan điểm, đường lối vàchính sách khoa học, phù hợp với thực tiễn, cùng với việc thúc đẩy sự pháttriển nền kinh tế, đồng thời phải xây dựng và phát triển đời sống tinh thần của

xã hội và ý thức xã hội là nội dung quan trọng để phát triển đất nước nhanh

và bền vững theo định hướng xã hội chủ nghĩa, khẳng định vững chắc hơnnữa vị thế và uy tín nước ta trên trường quốc tế

NỘI DUNG

I QUAN ĐIỂM CỦA TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ Ý THỨC XÃ HỘI

1 Khái niệm tồn tại xã hội và các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội

1.1 Khái niệm tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinhhoạt vật chất của xã hội Tồn tại xã hội của con người là thực tại xã hội kháchquan, là một kiểu vật chất xã hội, là các quan hệ xã hội vật chất được ý thức

xã hội phản ánh Trong các quan hệ xã hội vật chất ấy thì quan hệ giữa conngười với giới tự nhiên và quan hệ giữa con người với con người là nhữngquan hệ cơ bản nhất

1.2 Các yếu tố cơ bản của tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố cơ bản là phương thức sản xuất vậtchất, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân số,… Trong

đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất Trong Lời tựa cuốn

Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị C.Mác viết: “Phương thức sản xuất

đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinhthần nói chung Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ;trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” Với khẳng định nàyC.Mác đã khắc phục triệt để chủ nghĩa duy tâm, xây dựng quan điểm duy vậtlịch sử về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, về vai trò quyếtđịnh của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội Tương tự như vậy, trước đó

trong Hệ tư tưởng Đức, C.Mác và Ph.Ăngghen đã đi đến kết luận rằng, toàn

bộ gốc rễ của sự phát triển xã hội loài người, kể cả ý thức của con người, đềunằm trong và bị quy định bởi sự phát triển của các điều kiện kinh tế - xã hội,nghĩa là “không phải ý thức quyết định đời sống mà chính đời sống quyếtđịnh ý thức”, “do đó ngay từ đầu, ý thức đã là một sản phẩm xã hội, và vẫn lànhư vậy chừng nào con người còn tồn tại” Đây chính là điểm cốt lõi của

nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

2 Khái niệm, bản chất ý thức xã hội

2.1 Khái niệm ý thức xã hội

Ý thức xã hội chỉ là một lĩnh vực thuộc đời sống tinh thần và không baohàm toàn bộ đời sống tinh thần của xã hội Ý thức xã hội có nhiều đặc điểmphức tạp, nhưng về bản chất nó là cái đi phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã

hội sinh ra và quyết định Theo đó có thể hiểu: Ý thức xã hội thuộc lĩnh vực

đời sống tinh thần của xã hội, bao gồm toàn bộ những quan điểm, tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, tập quán, truyền thống, v.v được nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định Đúng

như các nhà kinh điển khẳng định: “Không phải ý thức của con người quyếtđịnh tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”

Như vậy, ý thức xã hội gồm các bộ phận khác nhau và quan hệ hữu cơvới nhau, trong tính chỉnh thể thống nhất Tuỳ vào cách tiếp cận, có thể xemxét ý thức xã hội theo các kết cấu khác nhau Theo trình độ phản ánh, ý thức

xã hội tồn tại ở các cấp độ là: ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận

Ý thức xã hội thông thường là những tri thức, những quan niệm củacon người hình thành một cách trực tiếp trong hoạt động thực tiễn hàng ngày,chưa được hệ thống hoá và khái quát hoá Còn ý thức lý luận là những quanđiểm, tư tưởng được khái quát hoá, hệ thống hoá thành các học thuyết xã hội

và được trình bày dưới dạng các khái niệm, phạm trù, quy luật Tồn tại ở cấp

độ cao, ý thức lý luận (lý luận khoa học) có khả năng phản ánh hiện thựckhách quan một cách khái quát, sâu sắc và chính xác, vạch ra được các mốiliên hệ bản chất của sự vật, hiện tượng

2.2 Bản chất của ý thức xã hội

Theo quan điểm duy vật lịch sử bản chất ý thức xã hội chỉ là sự phảnánh tồn tại xã hội, bị quy định, phụ thuộc vào tồn tại xã hội và khúc xạ qualăng kính chủ quan của chủ thể cộng đồng Trong xã hội có sự phân chia giai

cấp thì ý thức xã hội có tính giai cấp sâu sắc và không có ý thức xã hội chung

cho tất

cả các giai cấp Những giai cấp khác nhau có điều kiện sinh hoạt vật chất, địa

vị giai cấp và lợi ích khác nhau, cho nên có quan điểm, tư tưởng, tâm lý khácnhau và đối lập nhau Giai cấp nắm tư liệu sản xuất vật chất thì chi phối luôn

cả tư liệu sản xuất tinh thần, như hệ thống thông tin, tuyên truyền, giáo dụclàm cho tư tưởng của giai cấp thống trị thường bao trùm, phổ biến trong xãhội Tính giai cấp của ý thức xã hội được biểu hiện ở cả tâm lý xã hội và hệ

tư tưởng Về mặt tâm lý xã hội, mỗi giai cấp đều có tình cảm, tâm trạng, thóiquen riêng và có thái độ khác nhau đối với tập đoàn xã hội này, hoặc xã hộikhác

Tính giai cấp của ý thức xã hội được biểu hiện tập trung và sâu sắc ở

hệ tư tưởng Trong xã hội có đối kháng giai cấp, bao giờ cũng có những quanđiểm tư tưởng, hoặc những hệ tư tưởng đối lập nhau Có tư tưởng của giaicấp thống trị, bóc lột và có tư tưởng của giai cấp bị thống trị, bị bóc lột.C.Mác và Ph.Ăngghen đã viết: “Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuấtvật chất thì cũng chi phối luôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần, thành thửnói chung tư tưởng của những người không có tư liệu sản xuất tinh thầncũng đồng thời bị giai cấp thống trị đó chi phối”

Trong lịch sử cũng như hiện nay, giai cấp thống trị bóc lột luôn tìmmọi cách xoá nhoà, phủ nhận tính giai cấp của ý thức xã hội nhằm che dấubản chất phản động, phản khoa học trong hệ tư tưởng của chúng Hiện nay,

để che dấu bản chất phản động, phản khoa học của hệ tư tưởng tư sản, cáchọc giả tư sản đang ra sức tuyên truyền cho quan điểm “hoà đồng hệ tưtưởng”; “giải thể hệ tư tưởng” để phủ nhận tính giai cấp của ý thức xã hội vàxuyên tạc, phủ nhận bản chất khoa học, cách mạng của chủ nghĩa Mác -Lênin Bởi vậy, cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức hệ hiện nay vẫnđang diễn ra hết sức gay gắt và phức tạp

Trong khi khẳng định tính giai cấp của ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vậtlịch sử không phủ nhận đặc điểm của tâm lý dân tộc Trong ý thức xã hội,ngoài tâm lý và hệ tư tưởng của giai cấp còn bao gồm tâm lý dân tộc, đó làtình cảm, tập quán, truyền thống, tính cách, v.v của dân tộc, phản ánh những

điều kiện sinh hoạt chung của dân tộc và thấm sâu vào mọi lĩnh vực đời sốngtinh thần của mỗi dân tộc Tâm lý dân tộc tuy phản ánh những điều kiện sinhhoạt chung của dân tộc, nhưng có mối liên hệ hữu cơ với ý thức giai cấp Cóthể nhận thấy, trong một dân tộc những người thuộc các giai cấp khác nhautrong xã hội, nhưng lại có những nhân tố tâm lý, tính cách dân tộc gần giốngnhau Giai cấp cấp tiến bộ, cách mạng sẽ phát huy những giá trị tinh thần củadân tộc Ngược lại, tư tưởng của giai cấp thống trị phản động thường mâuthuẫn sâu sắc với các giá trị tinh thần đó và chúng thường xuyên lợi dụng mặtlạc hậu, tiêu cực của tập quán, truyền thống để chống lại tư tưởng tiến bộ củagiai cấp cách mạng.

Từ các vấn đề trên cho thấy, suy cho cùng, bản chất ý thức xã hội chi là

sự phản ánh tồn tại xã hội, bị quy định bởi tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại

xã hội Tuy nhiên, đó không phải là sự phản ánh một cách giản đơn, trực tiếp

mà đa dạng, phong phú bằng nhiều hình thức đặc thù, trải qua các khâu trunggian Không phải bất cứ tư tưởng, quan điểm, lý luận hình thái ý thức xã hộinào cũng phản ánh rõ ràng và trực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại màchỉ xét đến cùng thì chúng ta mới thấy rõ những mối quan hệ kinh tế đượcphản ánh bằng cách này, cách khác trong các tư tưởng ấy Mặt khác, sự phảnánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội còn bị chi phối bởi cái chủ quancủa chủ thể cộng đồng phản ánh (như trình độ phản ánh, thế giới quan, góctiếp cận, đặc biệt là lợi ích)

3 Mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Tồn tại xã hội là toàn bộ điều kiện sinh hoạt vật chất và quan hệ vật chất của xã hội ở những giai đoạn lịch sử nhất định Tồn tại xã hội bao gồm

hoàn cảnh địa lý; điều kiện dân số và phương thức sản xuất của xã hội Cácyếu tố này hợp nhất với nhau tạo thành nền tảng vật chất cho sự tồn tại vàphát triển của xã hội Trong ba yếu tố trên thì phương thức sản xuất là yếu tố

cơ bản nhất và quyết định nhất Các nhà kinh điển mácxít khẳng định,phương thức sản xuất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị vàtinh thần

nói chung Thực tiễn cho thấy, sự biến đổi của các phương thức sản xuất đãđưa tới sự biến đổi và thay thế các hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử từthấp đến cao.

Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định, tồn tại xã hội và ý thức xã hội có

mối quan hệ biện chứng với nhau, ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội và do

tồn tại xã hội quyết định.

Các nhà kinh điển mácxít khẳng định rằng, đời sống tinh thần xã hộiđược hình thành và phát triển trên cơ sở của đời sống vật chất và do đời sốngvật chất quyết định C.Mác khẳng định: "Không phải ý thức của con ngườiquyết định sự tồn tại của họ, trái lại tồn tại xã hội quyết định ý thức của họ”

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội cả về nguồn gốc, nội dung, tínhchất và sự biến đổi của nó Với luận điểm khẳng định trên, chủ nghĩa duy vậtlịch sử đã bác bỏ những quan điểm sai lầm của chủ nghĩa duy tâm muốn đitìm nguồn gốc của ý thức tư tưởng trong bản thân ý thức tư tưởng và xemtinh thần, tư tưởng là nguồn gốc của mọi hiện tượng xã hội, quyết định sựphát triển của lịch sử xã hội Ý thức xã hội là cái đi phản ánh tồn tại xã hội, dovậy tồn tại xã hội thế nào thì ý thức xã hội có tính chất và nội dung ấy,trong xã hội có giai cấp ý thức xã hội luôn mang tính giai cấp sâu sắc Thựctiễn lịch sử cho thấy, ở các giai đoạn lịch sử khác nhau ý thức xã hội cónhững đặc điểm khác nhau Nếu tồn tại xã hội hiện thực không có sự đối lập

về địa vị, lợi ích giữa các tập đoàn người, các giai cấp thì tư tưởng xã hộimang tính thuần nhất và không có đối kháng Trong xã hội cộng sản nguyênthuỷ do đời sống vật chất còn rất thấp kém và không có sự đối lập nhau về địa

vị, lợi ích kinh tế - vật chất cho nên ý thức xã hội mang tính thuần nhất, giảnđơn C Mác và PhĂngghen chỉ rõ, ý thức xã hội trong xã hội cộng sảnnguyên thuỷ cũng mang tính động vật như chính đời sống xã hội ở giai đoạn

ấy, đó là „„ý thức quần cư” đơn thuần

Sự tan rã của xã hội cộng sản nguyên thuỷ làm cho „„ý thức quần cư‟‟ của

xã hội đó cũng mất đi theo và đưa tới sự ra đời của xã hội chiếm hữu nô lệ,chế độ xã hội đầu tiên có giai cấp và đối kháng giai cấp Sự đối lập nhau giữacác giai cấp về địa vị, điều kiện sinh hoạt vật chất đầu tiên này đã đưa tới sựđối lập sâu sắc về tư tưởng Sự ra đời của chế độ xã hội phong kiến và chế độ

xã hội tư bản chủ nghĩa đã đưa tới sự biến đổi tương ứng của ý thức xã hội

Do cơ sở kinh tế và giai cấp quy định, vì vậy ý thức xã hội trong xã hội phongkiến và tư bản chủ nghĩa cũng có tính đối kháng C.Mác viết: “Không thểnhận định về một thời đại đảo lộn như thế căn cứ vào ý thức của thời đại ấy.Trái lại, phải giải thích ý thức ấy bằng những mâu thuẫn của đời sống vậtchất, bằng sự xung đột hiện có giữa các lực lượng sản xuất xã hội và nhữngquan hệ sản xuất xã hội” Như vậy, tồn tại xã hội không chỉ quyết định đếnnội dung và tính chất của ý thức xã hội mà còn quyết định sự biến đổi của ýthức xã hội Khi tồn tại xã hội thay đổi, nhất là phương thức sản xuất thay đổithì ý thức xã hội sớm muộn phải thay đổi theo

Trong quan hệ biện chứng với ý thức xã hội, cả ba yếu tố của tồn tại xãhội đều tham ra quyết định ý thức xã hội, song vai trò của từng yếu tố làkhông ngang bằng nhau Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội chủ yếu làphản ánh phương thức sản xuất vật chất, mà trực tiếp là quan hệ sản xuấttrong từng giai đoạn phát triển lịch sử nhất định

Trong quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, ý thức

xã hội có tác động to lớn trở lại tồn tại xã hội Sự tác động này phản ánh tính

độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội Ph.Ăngghen khẳngđịnh: “Sự phát triển của chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệthuật.v.v… đều được dựa trên sự phát triển kinh tế Nhưng tất cả cũng có ảnghưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế”

Vai trò của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội được thực hiện qua hoạtđộng thực tiễn của con người, của các giai cấp trong nhận thức và cải tạo xãhội Tính chất và hiệu quả của sự tác động trở lại này phụ thuộc vào nhữngđiều kiện cụ thể, như trình độ phù hợp của tư tưởng đối với đời sống hiện

thực; vai trò lịch sử của giai cấp đề ra tư tưởng đó là tiến bộ hay phản động;mức độ truyền bá, thâm nhập của tư tưởng đó vào quần chúng Sự tác độngcủa ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội có thể diễn ra trên hai chiều hướng, ýthức xã hội tiên tiến góp phần thúc đẩy xã hội phát triển; ngược lại, ý thức xãhội lạc hậu, phản động sẽ kìm hãm sự phát triển của xã hội.

Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng phảnánh đúng quy luật của lịch sử, là vũ khí lý luận của giai cấp công nhân, nhândân lao động trong cuộc đấu tranh đánh đổ chủ nghĩa tư bản, xây dựng thànhcông chủ nghĩa xã hội Trong sự nghiệp cách mạng ở nước ta hiện nay, cầntiếp tục phát triển và truyền bá sâu rộng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng HồChí Minh, quan điểm của Đảng ta trong đời sống xã hội; đồng thời, kiênquyết đấu tranh loại bỏ những tư tưởng sai lầm, phản động xâm nhập vào đờisống tinh thần của nhân dân ta

4 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

4.1 Tính lạc hậu của ý thức xã hội

Ý thức xã hội có tính lạc hậu tương đối so với tồn tại xã hội Là cái điphản ánh, ý thức xã hội thường phản ánh không kịp sự vận động, phát triểncủa tồn tại xã hội và mất đi chậm hơn sau khi tồn tại xã hội sinh ra nó đã mất

đi, bởi các nguyên nhân cơ bản sau:

Một là, do tồn tại xã hội thường xuyên vận động, biến đổi, ý thức xã

hội phản ánh không kịp thời và trở nên lạc hậu Mặt khác, ý thức xã hội là cái

đi phản ánh, nên nói chung nó chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại

xã hội

Hai là, do sức mạnh của thói quen, tập quán, nếp nghĩ và tính bảo thủ

lạc hậu của một số hình thái ý thức xã hội

Ba là, tính lạc hậu của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội còn có nguyên

nhân từ quan hệ lợi ích Những tư tưởng lạc hậu thường được các giai cấp,các lực lượng phản tiến bộ lợi dụng lưu giữ và truyền bá nhằm chống lại cáclực lượng tiến bộ, cách mạng

Tính lạc hậu của ý thức xã hội làm cho tính chất cuộc đấu tranh tưtưởng trở nên phức tạp hơn trong điều kiện xây dựng xã hội mới Vì vậy,trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay phải thườngxuyên tăng cường công tác tư tưởng; kiên trì đấu tranh xoá bỏ các tàn dư tưtưởng, ý thức lạc hậu Mặt khác, phải kiên quyết đấu tranh làm thất bại các

âm mưu chống phá của các thế lực thù địch về mặt tư tưởng, làm cho chủnghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vị trí chủ đạo trong đời sốngtinh thần của nhân dân ta

4.2 Tính vượt trước của ý thức xã hội

Khi khẳng định tính thường lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại

xã hội, triết học Mác - Lênin cũng thừa nhận tính vượt trước của ý thức xãhội so với tồn tại xã hội Tính phản ánh vượt trước của ý thức xã hội chỉ xuấthiện ở một bộ phận những tư tưởng khoa học, tiên tiến Những tư tưởng này

có khả năng phản ánh sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng trongtương lai và hình thành các dự báo khoa học Các dự báo khoa học này có tácdụng chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động của conngười và của các giai cấp vào giải quyết các nhiệm vụ mới do sự phát triểnchín muồi của đời sống thực tiễn đặt ra

Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ thống lý luận khoa học và cách mạng đãchỉ ra quy luật phát triển khách quan của lịch sử và đưa ra dự báo khoa học về

sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội Từ giữa thế kỷ XIX, C.Mác và Ph.Ăngghen

đã nghiên cứu chủ nghĩa tư bản, tìm ra quy luật phát sinh, phát triển, diệtvong của nó và luận chứng cho tính tất yếu của cuộc cách mạng xã hội chủnghĩa, của sự thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa bằng xã hội cộng sản chủnghĩa Dự báo đó của C.Mác và Ph.Ăngghen đã trở thành hiện thực bằng

sự thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga năm 1917

Tính tiên tiến vượt trước của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội khôngtrái với nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội của chủ nghĩa duy

vật lịch sử , mà còn làm cho nguyên lý này trở nên sâu sắc, toàn diện hơn Bởi

vì, những tư tưởng vượt trước vẫn phải dựa trên nền tảng của tồn tại xã hộihiện có mới có thể nảy sinh và dự báo được Đây là cơ sở để xây dựng niềmtin vào những dự báo khoa học; đấu tranh khắc phục các „niềm tin‟ hư ảoduy tâm và thái độ duy ý chí trong nhận thức, hành động

4.3 Tính kế thừa của ý thức xã hội

Kế thừa trong quá trình phát triển là quy luật chung của mọi sự vật,hiện tượng Quá trình phát triển của ý thức xã hội cũng không nằm ngoài tínhquy luật chung đó Tính kế thừa là quy luật nội tại trong quá trình phát triểncủa ý thức xã hội

Tính kế thừa của ý thức xã hội biểu hiện sâu sắc nhất ở tiến trình pháttriển của tri thức nhân loại Tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức xã hộicho phép thế hệ sau tiếp thu thành quả của thế hệ trước và vận dụng vào thựctiễn mới để phát triển cao hơn Chủ nghĩa Mác - Lênin đã kế thừa và pháttriển những tinh hoa tư tưởng nhân loại, trực tiếp nhất là triết học cổ điểnĐức, kinh tế chính trị học cổ điển Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp

Trong xã hội có giai cấp, tính kế thừa của ý thức xã hội gắn với tínhgiai cấp của nó Giai cấp tư sản khi còn đứng ở vị trí trung tâm của lịch sử đãtiếp thu tư tưởng duy vật, tiến bộ của thời cổ đại Nhưng khi trở lên lỗi thời,lạc hậu giai cấp tư sản lại khôi phục những tư tưởng duy tâm, phản động củathời kỳ trước để duy trì địa vị và lợi ích ích kỷ của chúng Trong lịch sử, chỉ

có giai cấp công nhân mới thật sự trân trọng, giữ gìn, phát triển những giá trị

tư tưởng quá khứ của dân tộc, nhân loại vào phát triển đời sống tinh thần lànhmạnh của xã hội một cách triệt để, khoa học trên lập trường của chủ nghĩaMác - Lênin

Thừa nhận tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức xã hội là cơ sởkhoa học để giải thích đúng đắn hiện tượng, một nước có thể có trình độ pháttriển kinh tế không cao bằng dân tộc khác, nhưng tư tưởng lại có thể ở trình

độ cao hơn Ví dụ, ở Pháp thế kỷ XVIII nền kinh tế không phát triển bằng

nước Anh, nhưng tư tưởng lại có sự phát triển tiên tiến hơn Ở Đức, đầu thế

kỷ XIX lạc hậu về kinh tế hơn Anh và Pháp, nhưng đã đứng ở trình độ caohơn về triết học

4.4 Sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức xã hội

Ý thức xã hội được biểu hiện dưới nhiều hình thái cụ thể khác nhau,mỗi hình thái phản ánh các mặt khác nhau của đời sống xã hội và có phươngthức phản ánh riêng, có chức năng xã hội nhất định Các hình thái ý thức cụthể luôn tác động lẫn nhau, sự tác động này phản ánh quy luật nội tại trongquá trình phát triển của ý thức xã hội

Trong lịch sử, giữa khoa học và triết học thường xuyên tác động qua lạivới nhau ở thời kỳ cổ đại do khoa học chưa phát triển vì vậy hình thái triếthọc cũng chưa phát triển Khi khoa học phát triển đã cung cấp những căn cứcho sự khái quát triết học và đưa tới sự xuất hiện của các hệ thống triết họcmới; mặt khác, sự phát triển của triết học đã tác động mạnh mẽ tới sự pháttriển của khoa học Sự ra đời của triết học Mác - Lênin gắn liền với sự pháttriển của khoa học và thực sự là bước ngoặt cách mạng trong lịch sử pháttriển triết học nhân loại Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức

xã hội, vai trò của các hình thái là không ngang bằng nhau ở phạm vi của mỗithời đại lịch sử có những hình thái ý thức nổi lên hàng đầu và có tác độngmạnh mẽ tới các hình thái ý thức xã hội khác Tuy nhiên, xét đến cùng, trong

xã hội có giai cấp ý thức chính trị có vai trò to lớn nhất, nó chi phối các hìnhthái ý thức xã hội khác cả về nội dung giai cấp và khuynh hướng phát triển

Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội phản ánh bức tranh phức tạptrong sự phát triển của ý thức xã hội và của đời sống tinh thần nói chung Đây

là cơ sở lý luận khoa học để vận dụng vào xây dựng, phát triển các hình thái ýthức xã hội mới và đời sống tinh thần của xã hội xã hội chủ nghĩa; đấu tranhbác bỏ các quan điểm siêu hình, máy móc tầm thường về mối quan hệ biệnchứng giữa tồn tại xã hội và xã hội

II Ý THỨC XÃ HỘI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Nội dung, tính chất ý thức xã hội mới trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

1.1 Nội dung ý thức xã hội mới trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam hiện nay

Sự hình thành ý thức xã hội chủ nghĩa gắn liền với sự phát triển hệ tưtưởng của giai cấp vô sản trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản, thủ tiêu

chủ nghĩa tư bản và xây dựng thành công xã hội mới - xã hội chủ nghĩa Ý

thức xã hội chủ nghĩa là ý thức tốt đẹp và tiến bộ nhất lịch sử Quá trình hình thành, phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa được kế thừa toàn bộ tri thức, tinh hoa văn hoá của nhân loại và dân tộc.

Nước ta từ một nước thuộc địa, nửa phong kiến, trải qua nhiều thậpniên chiến tranh…quá độ lên chủ nghĩa xã hội, sự phức tạp về nội dung cànglớn ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta có bộphận tiến bộ, có bộ phận lạc hậu sản phẩm của xã hội cũ như của chủ nghĩathực dân cũ, mới và của xã hội cổ truyền phương Đông Sự đan xen giữa các

bộ phận này tạo nên diện mạo ý thức xã hội ở nước ta hiện nay phức tạp vềkết cấu, đa dạng về thành phần…

Bộ phận chủ yếu của ý thức xã hội ở nước ta hiện nay là chủ nghĩaMác - Lênin Bộ phận này được truyền bá vào từ những năm 20 của thế kỷ

XX và phát triển cùng với sự thắng lợi của cách mạng Việt Nam Trong các

bộ phận khác nhau của ý thức xã hội ở nước ta hiện nay, chủ nghĩa Mác Lênin có ý nghĩa quyết định bản chất và xu hướng phát triển ý thức xã hộitheo chủ nghĩa xã hội Sự thắng lợi của cách mạng giải phóng dân tộc vànhững thành tựu trong cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới đã chứng minhchủ nghĩa Mác - Lênin từng bước lớn mạnh, khẳng định vai trò quyết địnhđối với sự phát triển ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ởViệt Nam

-Trong ý thức xã hội ở nước ta hiện nay, tư tưởng Hồ Chí Minh có vịtrí quan trọng đặc biệt Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm, tưtưởng về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam; là sự kế thừa, pháttriển chủ nghĩa Mác - Lênin, truyền thống yêu nước Việt Nam; đồng thời làsản phẩm kế thừa, phát triển tinh hoa văn hoá của dân tộc và nhân loại Tưtưởng Hồ Chí Minh là ngọn đèn soi sáng con đường cách mạng Việt Nam đi

từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Hiện nay, Đảng ta xác định chủ nghĩaMác- Lênin cùng với tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng và kim chỉnam cho mọi hành động của Đảng và của cách mạng Việt Nam Đây là bướcphát triển mới trong khẳng định vai trò tư tưởng Hồ Chí Minh đối với cáchmạng Việt Nam và đối với phát triển ý thức xã hội ở nước ta Chủ nghĩa Mác– Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là hạt nhân của ý thức xã hội chủ nghĩa ởnước ta hiện nay Sự lớn mạnh của bộ phận này quyết định xu hướng pháttriển, bản chất xã hội chủ nghĩa của ý thức xã hội ở nước ta

Tư tưởng yêu nước của dân tộc ta là nội dung quan trọng trong ý thức

xã hội ở nước ta hiện nay ý thức xã hội chủ nghĩa không chỉ là sản phẩm của

sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà còn có nội dung tư tưởng sản phẩm

kế thừa di sản văn hoá, truyền thống dân tộc Trong các di sản văn hoá truyềnthống, tư tưởng yêu nước Việt Nam là yếu tố cơ bản nhất trong ý thức xã hộichủ nghĩa ở nước ta Tư tưởng yêu nước có từ lâu đời, là cốt cách và nềntảng tư duy của con người Việt Nam, trở thành truyền thống quý báu Truyềnthống đó được phát triển cao nhất, hoàn bị nhất trong thời đại Hồ Chí Minh,thời đại độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội và là yếu tố có giá trịđối với hình thành, phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa ở nước ta Hiện nay, tưtưởng yêu nước càng được phát triển bởi sự chú trọng của Đảng, Nhà nước

và toàn dân ta

Trong ý thức xã hội ở nước ta hiện nay, tàn dư tư tưởng của xã hội cũvẫn tồn tại, trong đó bộ phận tư tưởng của giai cấp tư sản là khá lớn; là sảnphẩm tất yếu của sự thống trị nhiều thập niên của chủ nghĩa thực dân cũ, mới

và sự tuyên truyền chống phá Việt Nam bằng chiến lược diễn biến hoà bình