Tiểu luận môn lịch sử thế giới chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 1918)

Chiến tranh thế giới thứ nhất 1914-1918 là một trong những cuộc tànsát kinh hoàng nhất mà thế giới từng chứng kiến, nó đã để lại hậu quả nặng nềcho các nước tham chiến và các nước thuộc

TIỂU LUẬNMÔN: LỊCH SỬ THẾ GIỚI

ĐỀ TÀI:

CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT

(1914-1918)

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT (1914-1918) 2

1.1 Đặc trưng của chủ nghĩa đế quốc 2

1.2 Sơ lược về chiến tranh thế giới thứ nhất 2

CHƯƠNG II NGUYÊN NHÂN VÀ TÍNH CHẤT CỦA CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT 5

2.1 Nguyên nhân dẫn tới bùng nổ chiến tranh 5

2.2 Quy mô và tính chất của chiến tranh 7

CHƯƠNG III DIỄN BIẾN CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT 9

3.1 Giai đoạn thứ nhất (1914 - 1916) 9

3.2 Giai đoạn thứ hai (1917 - 1918) 17

CHƯƠNG IV HẬU QUẢ VÀ BÀI HỌC CỦA CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT 22

4.1 Hậu quả sau chiến tranh 22

4.2 Bài học và kinh nghiệm sau chiến tranh 24

CHƯƠNG V THIẾT LẬP TRẬT TỰ THẾ GIỚI MỚI THEO HỆ THỐNG VÉC XAI - OA SINH TƠN 26

5.1 Bối cảnh và sự thiết lập 26

5.2 Hệ thống hòa ước Véc xai đối với các nước bại trận 28

KẾT LUẬN 33

TÀI LIỆU THAM KHẢO 37

MỞ ĐẦU

Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạnchủ nghĩa đế quốc, do nhu cầu về thị trường thuộc địa và bắt nguồn từ mâuthuẫn lợi ích giữa các đế quốc lớn ở châu Âu dẫn đến năm 1914, thế giới nổ

ra một cuộc chiến tranh phi nghĩa bao trùm khắp châu Âu và ảnh hưởng ratoàn thế giới

Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918) là một trong những cuộc tànsát kinh hoàng nhất mà thế giới từng chứng kiến, nó đã để lại hậu quả nặng nềcho các nước tham chiến và các nước thuộc địa bị áp bức và bóc lột Thếchiến thứ nhất nổ ra làm cho với hơn 16 triệu quân nhân và người dân thiệtmạng Cùng với đó là hàng chục nghìn thành phố bị phá hủy, nó đã làm thayđổi hoàn toàn bản đồ chính trị thế giới dẫn đến sự sụp đổ của các đế quốc nhưÁo-Hung, Ottoman và Nga, vốn đã tồn tại trong nhiều thế kỷ Sau khi Thếchiến thứ nhất kết thúc, không một quốc gia nào thực sự chiến thắng sau trậnchiến, tất cả đều phải chịu hậu quả nặng nề kéo theo tình trạng tình trạng hỗnloạn chính trị và biến động xã hội vẫn tiếp diễn, dẫn đến một cuộc xung độttoàn cầu khác sau này

Mục đích của bài tiểu luận là tìm hiểu sâu về nguyên nhân và diễn biếncủa Thế chiến lần thứ nhất Từ tính chất, quy mô và hậu quả để lại sau chiếntranh thế giới thứ nhất – một cuộc chiến tranh phi nghĩa, chúng ta có thể cócái nhìn khách quan và tổng quát hơn về thế chiến thứ nhất Đồng thời rút rađược bài học chính trị, kinh nghiệm quý giá sau cuộc đại chiến thế giới lầnthứ nhất cho công cuộc giữ vững chủ quyền, bảo vệ Tổ Quốc ngày nay

Bài làm được nghiên cứu và khai thác dựa trên các tài liệu lịch sử, sáchbáo có nguồn gốc chính thống cùng với giáo trình môn lịch sử thế giới củakhoa Lịch Sử Đảng – chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam Kết

hợp với phương pháp nghiên cứu tài liệu, thu thập tài liệu, phân tích và sắpxếp

CHƯƠNG I CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT 1918).

(1914-1.1 Đặc trưng của chủ nghĩa đế quốc.

Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, do sự phát triển của lực lượng sản xuất,quan hệ sảnxuất tư bản chủ nghĩa cso sự cải biến: Chủ nghĩa đế quốc giaiđoạn phát triển cao nhất và cuối cùng của chủ nghĩa tư bản ra đời Sự ra đờicủa nó là nguyên nhân kinh tế của sự xuất hiện chủ nghĩa cơ hội dưới mọimàu sắc Những thứ lý thuyết đủ loại đó, ngay từ đầu, đã ra sức bào chữa, tô

vẽ cho chủ nghĩa đế quốc, lớn tiếng ủng hộ những chính sách phản động của

nó Những nọc độc của nó không phải không ảnh hưởng đến phong trào cáchmạng có thể làm lạc hướng đấu tranh của giai cấp công nhân và các dân tộc bị

áp bức bóc lột chống chủ nghĩa đế quốc Thực tế lịch sử đó đòi hỏi phải có sựphân tích hết sức khoa học về chủ nghĩa đế quốc để từ đó đề ra chiến lược,sách lược cách mạng đúng đắn Là nhà hoạt động thực tiển kiệt xuất và là nhà

lý luận thiên tài, V.I.Lênin đã dầy công nghiên cứu, sáng tạo nên học thuyết

về chủ nghĩa đế quốc, về cách mạng vô sản, cách mạng giải phóng dân tộc,đáp ứng yêu cầu nóng bỏng của thời đại.Theo Lênin, Chủ nghĩa đế quốc làgiai đoạn độc quyền của chủ nghĩa tư bản Giai đoạn này bao gồm 5 đặc điểmkinh tế cơ bản: Tích tụ sản xuất và sự hình thành các tổ chức độc quyền (Tơrớt, Cácten, Xanhđica, Côngxoocxiom), sự kết hợp giữa tư bản công nghiệp

và tư bản ngân hàng thành tư bản tài chính, xuất khẩu tư bản (trực tiếp và giántiếp), sự hình thành các tổ chức độc quyền quốc tế, sự xâm lược và phân chiathuộc địa Chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn phát triển tất yếu của chủ nghĩa tưbản Trong tình hình mới, chủ nghĩa tư bản không chỉ thể hiện ở dạng chủnghĩa đế quốc mà còn thể hiện ở dạng chủ nghĩa tư bản hiện đại

1.2 Sơ lược về chiến tranh thế giới thứ nhất.

Thế chiến thứ nhất hay Đệ nhất thế chiến, diễn ra từ tháng 8 năm 1914đến tháng 11 năm 1918, là một trong những cuộc tàn sát kinh hoàng nhất màthế giới từng chứng kiến, với hơn 16 triệu quân nhân và người dân thiệt mạng.Đây là cuộc chiến tranh quy mô lớn toàn cầu đầu tiên trong lịch sử nhân loại,

về quy mô và sự khốc liệt nó chỉ đứng sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhằmgiải quyết mâu thuẫn giữa các nước đế quốc Cuộc chiến tranh để lại nhiềuhậu quả lâu dài, hàng nghìn thành phố và làng mạc, cầu cống, đường sá, nhàmáy bị phá hủy Chiến tranh thế giới thứ nhất cũng đã làm suy yếu chủ nghĩa

tư bản, tạo điều kiện cho cuộc cách mạng vô sản bùng nổ và thắng lợi ở khâuyếu nhất của hệ thống đế quốc Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 - mở

ra một kỉ nguyên mới trong lịch sử

Cuộc chiến tranh này là một trong những sự kiện lịch sử có ảnh hưởnglớn nhất trong lịch sử thế giới Đây là cuộc chiến tranh có chiến trường chínhbao trùm khắp châu Âu và ảnh hưởng ra toàn thế giới, lôi kéo tất cả cáccường quốc châu Âu và Bắc Mỹ vào vòng chiến với số người chết trên 20triệu người với sức tàn phá và ảnh hưởng về vật chất tinh thần cho nhân loạirất sâu sắc và lâu dài

Đồng thời chiến tranh thế giới thứ nhất làm thay đổi hoàn toàn bản đồchính trị thế giới, dẫn đến sự sụp đổ 4 đế chế hùng mạnh của châu Âu và thếgiới lúc đó là Đế quốc Nga, Đế chế Đức, Đế quốc Áo-Hung và Đế quốcOttoman, làm thay đổi sâu sắc bộ mặt của châu Âu và thế giới, vốn đã tồn tạitrong nhiều thế kỷ và hình thành các quốc gia mới thay thế Sau khi Thế chiếnthứ nhất kết thúc, tình trạng hỗn loạn chính trị và biến động xã hội vẫn tiếpdiễn, dẫn đến một cuộc xung đột toàn cầu khác, thậm chí còn lớn và nghiêmtrọng hơn trong 2 thập kỷ sau đó

Chiến tranh thế giới thứ nhất xảy ra giữa 2 khối liên minh quân sự đượchình thành sau thế kỷ XIX, một bên là liên minh ba đế quốc Anh - Pháp -Nga, hay được gọi là khối Hiệp ước Entente ba bên (trong tiếng Pháp entente

có nghĩa là sự đồng thuận, hiệp ước) sau này còn thêm Hoa Kỳ và một sốnước khác tham gia; bên kia là phe Liên minh Trung tâm (Central Powers,hay còn gọi là Liên minh 3 nước) gồm Đức, Áo – Hung và Ottoman

Tuy nhiên sau đó Ý chiến đấu bên phía Entente ba bên nhưng Liênminh Trung tâm lại có thêm đồng minh là Đế quốc Ottoman và Bulgaria.Trong khi vai trò của các đồng minh chính trong Entente ba bên khá đồng đềutrong việc gánh vác sức nặng chiến tranh thì ở bên phía Liên minh Trung tâmvai trò các đồng minh chính là mờ nhạt hơn, chỉ Đức có vai trò trụ cột vì thực

tế mâu thuẫn chủ yếu gây nên chiến tranh là gắn liền với tham vọng chính trịkinh tế của đế quốc Đức lúc đó Lúc bấy giờ, hai cường quốc quân sự hùngmạnh nhất của châu Âu là Đức và Anh

Sự kiện gây ra Thế chiến thứ nhất là vụ ám sát người thừa kế của đếquốc Áo-Hung, Archduke Franz Ferdinand, vào năm 1914 Tuy nhiên, cácnhà sử học nói rằng, Chiến tranh thế giới thứ nhất là đỉnh điểm của một chuỗicác sự kiện, kéo dài từ cuối những năm 1800 Các sự kiện dẫn đến chiến tranhbao gồm rất nhiều tính toán và hành động sai lầm dẫn đến những hậu quảkhông lường trước được

CHƯƠNG II NGUYÊN NHÂN VÀ TÍNH CHẤT CỦA

CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT 2.1 Nguyên nhân dẫn tới bùng nổ chiến tranh.

Nguyên nhân sâu xa của chiến tranh: là do quy luật phát triển không

đều về kinh tế và chính trị giữa các nước đế quốc Từ đó, mẫu thuẫn giữa cácnước đế quốc trong tranh giành thuộc địa và ảnh hưởng quốc tế ngày cànggay gẳt

Trong những năm cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX, các nước đế quốcđẩy mạnh công cuộc xâm lược thuộc địa, hoàn thành việc phân chia thế giới.Việc thay đổi tương quan lực lượng trong hàng ngũ các nước đế quốc khiếncho mâu thuẫn giữa đế quốc với đế quốc trở nên cực kì sâu sắc, nổi bật là mâuthuẫn giữa các nước đế quốc “già” Anh, Pháp có nền kinh tế kém phát triểnnhưng có nhiều thuộc địa với đế quốc “trẻ” có nền kinh tế phát triển nhanhnhưng lại có ít thuộc địa như Đức, Mỹ, Nhật Bản Xu hướng chạy đua vũtrang chuẩn bị chiến tranh chia lại thuộc địa lan rộng ở nhiều nước đế quốc.Năm 1913, tổng diện tích các thuộc địa của Đức chỉ có 2,9 triệu km2, trongkhi Anh có tới 34 triệu km2, Pháp có gần 13 triệu km2 Do quy mô thuộc địakhông tương xứng với tiềm lực công nghiệp (ít thuộc địa đồng nghĩa hạn chếthị trường tiêu thụ, tài nguyên hạn chế) nên Đức trở thành quốc gia hiếu chiếnnhất trong thời kì này Nhưng tham vọng của Đức đã gặp phải cản trở của các

đế quốc “già” Anh, Pháp Về cơ bản các quốc gia này không muốn “chiaphần” cho những thế lực mới nổi như Đức đồng thời muốn duy trì quyền lực,quyền thống trị của mình đối với thuộc địa đang chiếm giữ

Để thực hiện tham vọng bá chủ thế giới, các cường quốc tư bản châu

Âu đã kí kết đồng minh, hình thành hai khối quân sự, chính trị đối nghịchnhau, đẩy mạnh việc chạy đua vũ trang, chuẩn bị cho chiến tranh Do đó,quan hệ quốc tế luôn luôn ở trong tình trạng căng thẳng; Đức tìm cách cướp

những thuộc địa giàu có của Anh, Pháp, nô dịch phần lớn các nước châu Âu

và Trung Cận Đông; Áo - Hung muốn chiếm toàn bộ bán đảo Bancăng; Anhduy trì, mở rộng hệ thống thuộc địa của mình, làm suy yếu Đức; Nga gạt bỏảnh hưởng của Đức và Áo - Hung ra khỏi Bancăng và Thổ Nhĩ Kì, mở đường

ra Địa Trung Hải; Pháp muốn lấy lại hai tỉnh Andat và Lôren: Nhật và Mĩ tìmcách kiếm lợi khi chiến tranh xảy ra

Cuộc khủng hoảng kinh tế ở Châu Âu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XXlàm cho mẫu thuẫn giữa các nước đế quốc càng thêm gay gắt Các cuộc chiếntranh cục bộ giữa Mỹ và Tây Ban Nha (1898), giữa Anh và bôơ (1899-1902),giữa Nga và Nhật Bản (1904-1905)… đã châm ngòi, đẩy nguy cơ chiến tranhthế giới đến gần

Nguyên nhân trực tiếp của chiến tranh thế giới thứ nhất được bắt đầu

từ sự kiện xảy ra tại bán đảo Bancăng Ngày 28 tháng 6 năm 1914, đế quốc

Áo - Hung tổ chức một cuộc tập trận tại Xarajevô (Bôxnia - Hecxêgôvina)

Vợ chồng Thái tử kế vị Áo - Hung, Đại công tước Phranxơ Phécđinăng, cũngtới tham dự Đây là sự khiêu khích của Áo - Hung đối với Xecbia, vì ngày 28tháng 6 năm 1389 là ngày Xecbia bị Thổ Nhĩ Kì đánh bại tại Kôsôvô Trênđường trở về nhà, vợ chồng Thái tử Phécđinăng bị một sinh viên cực hữungười Xecbia ám sát

Các phần tử quân phiệt Đức và Áo - Hung nhanh chóng nắm lấy cơ hội

mà chúng chờ đợi bấy lâu để gây chiến Áo - Hung muốn đánh Xecbia, loại

bỏ ảnh hưởng của Nga tại Bancăng, nhưng sợ đụng chạm đến Nga và cả pheHiệp ước nên tranh thủ sự ủng hộ của Đức

Ngày 23 tháng 7 năm 1914, chính phủ Áo - Hung gửi tối hậu thư choXecbia, hạn trong 48 giờ phải trả lời Do Nga chưa sẵn sàng cho cuộc chiếnnên khuyên Xecbia hãy nhân nhượng Chính phủ Xecbia tuy chấp nhận phầnlớn các yêu sách mà Áo - Hung đòi hỏi (cấm mọi sự tuyên truyền chống Áo,

trừng phạt những người bài xích Áo), song cương quyết khước từ việc để choquan chức Áo điều tra hung thủ, vì cho rằng việc đó sẽ làm tổn hại chủ quyềnquốc gia của Xecbia.

Áo - Hung tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao, và ngày 28 tháng 7 ralời tuyên chiến với Xecbia Cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ

2.2 Quy mô và tính chất của chiến tranh.

Nga ủng hộ Xecbia, ra lệnh động viên Đức tuyên chiến với Nga ngày1/8/1914, rồi với Pháp ngày 3/8 Ngày 4 tháng 8, Anh tuyên chiến với Đức;ngày 6/8, Áo - Hung tuyên chiến với Nga

Chỉ một thời gian ngắn, chiến tranh đã vượt ra khỏi phạm vi châu Âu,lan rộng ra khắp thế giới Trong tiến trình chiến tranh, phe Đức - Áo - Hungcòn lôi kéo thêm Thổ Nhĩ Kì (29/10/ 1914), Bungari (14/10/1915), còn vềphía phe Hiệp ước có thêm Nhật Bản (23/8/1914), Italia (13/5/1915) Rumani(27/8/1916), Mĩ (6/4/1917) Có đến 33 nước và 150 triệu người bị lôi cuốnvào cuộc chiến tranh Tuy nhiên, vận mệnh của cuộc chiến lại được quyếtđịnh ở chiến trường châu Âu

Chiến tranh thế giới thứ nhất là cuộc chiến tranh có tính chất đế quốc.Bên cạnh mục tiêu xâm chiếm đất đai và chinh phục các dân tộc khác, tiêudiệt các nước cạnh tranh với mình, bọn đế quốc còn muốn lợi dụng chiếntranh để đàn áp phong trào cách mạng của giai cấp vô sản trong nước vàphong trào giải phóng dân tộc đang phát triển mạnh ở các nước thuộc địa.Trong số các nước tham chiến, chỉ có Xecbia là tiến hành một cuộc chiếntranh chính nghĩa nhằm bảo vệ nền độc lập của mình

Về khía cạnh chính trị – quân sự đây là lần đầu tiên thế giới biết đến 1kiểu chiến tranh tổng lực, chiến tranh toàn diện Chiến tranh diễn ra khôngnhững ác liệt trên bộ, trên không, trên biển mà các bên thực hiện bao vây bóp

nghẹt kinh tế của nhau, đánh vào ý chí và bản lĩnh chịu đựng của dân tộc, thửthách tiềm lực kinh tế và sức mạnh tinh thần của đối phương.

Chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra theo một kiểu chiến lược chiếntranh hiện đại Trước đây châu Âu đã từng có các cuộc chiến theo liên minhnhiều nước như Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, Chiến tranh Kế vị Áo, Chiếntranh Bảy năm, Chiến tranh Napoleon, v.v Nhưng những cuộc chiến đó cókết quả chiến tranh phụ thuộc vào 1 hoặc vài trận đánh lớn có tính quyết địnhdiễn ra trong 1-2 ngày tại 1 điểm quyết chiến hoặc một vài chiến dịch trongvài tuần hoặc một vài tháng, các hoạt động chiến sự xen kẽ với hoà bình Kếtcục chiến tranh không triệt để: thua trận thì ký hoà ước nhượng bộ, chờ vàinăm hồi phục tiềm lực rồi lại tham chiến tiếp (điển hình như các cuộc chiếnthời Napoléon I) Các cuộc chiến đó phụ thuộc rất nhiều, nếu không nói làphần lớn, vào tài thao lược của nhà cầm quân Còn từ nay, kể từ Thế chiến I,lần đầu tiên nhân loại chứng kiến một kiểu chiến tranh lâu dài, quy mô, huỷdiệt Chiến sự dàn trải trên khắp chiến trường, khắp cả châu lục Vai trò cánhân của thống soái trong chiến tranh bị hạn chế mà tiềm lực kinh tế và ý chí,sức mạnh tinh thần của quốc gia nổi lên là yếu tố quyết định

Trên chiến trường về khía cạnh thuần tuý quân sự đây là một cuộcchiến tranh đã có các đặc trưng hiện đại: quân đội là quân đội đông đảo Lầnđầu tiên trên thế giới chiến tranh theo chiến thuật đội hình tản mác không còncác khối quân lực xếp hàng tấn công và phòng thủ theo đội hình ô vuông dàyđặc rất đặc trưng của mọi cuộc chiến tranh trước đây Cuộc chiến tranh nàyđặc trưng áp đảo bởi hình thức chiến tranh trận địa mà điển hình nhất là hệthống chiến hào trở thành phương tiện phòng thủ chính yếu, thành quách pháođài đã không còn vai trò phòng ngự quan trọng nữa Các bên phòng thủ trongchiến hào với hệ thống súng máy, dây thép gai, bãi mìn và trận địa pháo dàyđặc với chiến tuyến ngăn đôi giữa 2 phía đối địch Chiến tranh trận địa haychiến tranh chiến hào ở thời kỳ đó thường có tính chất là rất khó tấn công và

rất dễ phòng thủ nên chiến tranh có diễn biến chậm chạp ít năng động, ít cócác chiến thắng quân sự dứt khoát Kết cục chiến tranh phụ thuộc vào sự chịuđựng dẻo dai của các bên đối kháng đối với gánh nặng chiến tranh tiêu haotổng lực.

CHƯƠNG III DIỄN BIẾN CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ

NHẤT

Chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra trong 4 năm và 4 tháng, chia làmhai giai đoạn lớn: Giai đoạn thứ nhất (tháng 8 năm 1914 - 1916), với ưu thếthuộc về phe Đức - Áo - Hung; Giai đoạn thứ hai (1917 - tháng 11 năm 1918)với ưu thế chuyển sang phe Hiệp ước Thắng lợi của cuộc Cách mạng thángMười Nga và sự phát triển của phong trào cách mạng ở trong nưóc đã buộccác nước đế quốc phải nhanh chóng chấm dứt chiến tranh để có thể đối phóvới cách mạng

Ngoài ra chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra chủ yếu trên 3 chiếntrường chính: Mặt trận phía Tây, Mặt trận phía Đông và Mặt trận phía Nam.Trong đó mặt trận phía Tây giữa liên quân Pháp – Anh chống lại quân Đức cóvai trò chính yếu quyết định số phận chiến tranh vì ở đây tập trung binh lựclớn nhất có chất lượng cao nhất của cả hai phía Mặt trận phía Đông là chiếntrường giữa quân Nga chống Đức và Áo – Hung, mặt trận này có quy mô vàtầm quan trọng không bằng mặt trận phía Tây và quân Nga thường thất bạitrước quân Đức nhưng luôn làm quân đội Đức, Áo - Hung phải chiến đấu trênhai mặt trận không thể huy động tổng lực lực lượng khả dĩ cho 1 chiến thắngquyết định trong chiến tranh Mặt trận phía Nam có tầm quan trọng thấp chủyếu với 1 lực lượng quân đội nhỏ bé và chỉ có ý nghĩa khu vực Mặt trận phíaNam lại phân nhỏ thành các chiến trường: Mặt trận Ý-Áo – đối chọi của quân

Ý – Áo tại vùng biên giới hai nước; chiến trường Balkan: liên quân Đức, Áo –Hung, Bulgaria chống Serbia và về sau có trợ giúp của Anh, Pháp cho Serbia;chiến trường Trung Cận Đông: Liên quân Anh, Pháp chủ yếu là Anh chốngOttoman; chiến trường Kavkaz: Nga chống Ottoman

3.1 Giai đoạn thứ nhất (1914 - 1916).

3.1.1 Chiến sự năm 1914.

Đức phải chiến đấu trên 2 mặt trận phía Tây và phía Đông Ngày 1

tháng 8 năm 1914, Đức tuyên chiến với Nga, ngày 3 tháng 8 với Pháp; ngày 4tháng 8 Anh tuyên chiến với Đức và đổ bộ vào lục địa Chiến tranh đế quốc

đã bùng nổ và nhanh chóng lan rộng thành chiến tranh thế giới

Trong giai đoạn đầu tiên, cuộc chiến tranh đã diễn ra trên 2 mặt trậnchính (ở phía Tây, quân Đức giao tranh với quân Anh, Pháp, Bỉ; ở phía Đông,quân Đức, Áo - Hung đối đầu với quân Nga) và một mặt trận phụ ở Bancăng,nơi quân Xecbia chống lại sự xâm lược của quân Áo - Hung

Ngày 2 tháng 8 năm 1914, quân Đức chiếm Luxembourg và 2 ngày sautràn vào Bỉ, vi phạm tình trạng trung lập của nước này để lấy đường tiến vàomiền Bắc nước Pháp Kế hoạch của bộ tổng chỉ huy Đức tính toán rằng: cuộctấn công bất ngờ qua Bỉ đánh thẳng vào Bắc nước Pháp, là khu vực ít bốphòng, sẽ nhanh chóng loại nước này ra khỏi chiến tranh trong vòng 40 ngày,trước khi quân đội Nga kịp tổng động viên và tập hợp; sau khi đánh tan quânPháp thì Đức sẽ điều quân quay sang mặt trận phía Đông giải quyết quân Nga

dân ở Bỉ, cũng vì thế quân Đức bị người Bỉ thù hận và còn làm hại hình ảnhnước Đức trong con mắt của nhiều nhà quan sát nước ngoài.

Đức chủ trương tiến hành chiến tranh với phương châm là “đánhnhanh, thắng nhanh” Do phải đối phó với hai mặt trận cùng một lúc nên Đứctính toán rằng cần phải phá từng mặt trận; trước tiên ở phía Tây, vì Nga cònđộng viên chậm chạp và khó khăn Pháp là nước có thể bắt đầu cuộc chiếnnhanh hơn nên nếu đánh bại được Pháp, sẽ ngăn cản được sự can thiệp củaAnh

Bộ tổng tham mưu của Đức dự tính sẽ cố gắng đánh bại Pháp trong vòngmột tháng hay một tháng rưỡi trước khi Nga có đủ thời gian động viên và tậptrung quân đến biên giới; tiếp theo đó sẽ quay lại hạ xong Nga trong vòng từ 3đến 4 tháng

Dự tính như thế nên Đức tập trung phần lớn lực lượng của mình ở phíaTây để đánh Pháp, còn phó mặc cho quân Áo - Hung đương đầu với quânNga ở phía đông (Đức dùng tới 70 sư đoàn đánh Pháp và chỉ để 14 sư đoànsang hỗ trợ cho Áo - Hung) Ở phía đông nam thì quân Áo – Hung lại để quânNga đánh tan ở trận Lemberg (1914) Quân đội Áo - Hung thất bại nặng nềvới 450.000 thương vong (100.000 chết, 220.000 bị thương và 130.000 bị bắtlàm tù binh), trong khi Nga bị tổn thất khoảng 240.000 người (bao gồm40.000 bị bắt làm tù binh) Một số người Tiệp Khắc và người Slav không chịuchiến đấu cho quân đội Áo-Hung nên đã ra đầu hàng hàng loạt Kết thúc năm

1914 tại chiến trường Đông Âu, quân Nga chiếm lĩnh toàn bộ vùng phía đôngcủa Galicia chạy dài tới chân núi Carpathian Người Nga suýt nữa đã tiếnđược đến bình nguyên Hungary vào cuối tháng 9 nhưng họ đã dừng tiến quân

vì hậu cần gặp khó khăn và bị tổn thất nặng

Thực hiện chiến lược “đánh nhanh, thắng nhanh’’, Đức bất chấp cả luậtpháp quốc tế, đưa quân qua Bỉ (là nước trung lập) để đánh Pháp cho nhanh.Quân chủ lực Đức tiến như vũ bão, uy hiếp thủ đô Pari của Pháp, buộc chính

phủ Pháp phải dời đi Boócđô Tuy nhiên, Đức đã không thể giành được thắnglợi cuối cùng do việc quân Nga đã hành động mau lẹ ở mặt trận phía Đông,cứu nguy cho nước Pháp qua được cơn hiểm nghèo Quân đội Nga tổng tấncông trên 2 hướng: Galicia đối đầu với Áo-Hung và đặc biệt là tấn công rấtnhanh, mạnh vào Đông Phổ thuộc Đức Ngay từ cuối tháng 8 năm 1914, mặc

dù chưa động viên quân đội xong nhưng Nga vẫn quyết định đánh vào ĐôngPhổ buộc Đức phải điều bớt 25 sư đoàn ở phía Tây sang phía Đông Như vậy,sức ép đối với Pháp đã bị giảm sút

Mùa thu năm 1914, đồng thời xảy ra hai trận chiến lớn: một trận giữaquân Đức với liên quân Anh - Pháp trên sông Macnơ (Marne), và một trậngiữa quan Nga với quân Đức ở vùng hồ Maxuri (Đông Phổ) Trong trận sôngMarne lần thứ nhất vào tháng 9 năm 1914 quân Đức đánh bất phân thắng bạivới liên quân Pháp - Anh Quân Đức phải lui binh về cố thủ, quân Pháp quákiệt quệ nên không thể truy kích, nên cả hai đoàn quân không bên nào có thểgiành thế thượng phong Chiến tranh trên mặt trận phía Tây dần đi vào hìnhthức chiến tranh chiến hào, và tình hình cứ thế trong suốt 4 năm chiến tranh

Từ ngày 6 đến 12 tháng 9 năm 1914, cuộc đối đầu giữa liên quân Anh Pháp với quân Đức diễn ra trên một trận tuyến kéo dài 300 km trên sôngMacnơ (từ Pari đến Vecđoong) với tổng số quân tham chiến của cả hai bênlên tới gần 2 triệu người Sự thắng lợi của liên quân Anh - Pháp không chỉgiải cứu cho Pari mà còn buộc quân Đức phải lui về sông Enbơ

-Trong ba tháng cuối năm 1914, mặt trận lan dần ra tới biển Bắc TuyĐức chiếm được Bỉ và 10 quận giàu có của Pháp, nhưng lại không thành côngtrong việc chiếm hải cảng có vị trí chiến lược là Đoongkéc

Vào những ngày cuối năm 1914, mặt trận phía Tây dừng lại tại vùngBắc Pháp, từ cuộc chiến tranh vận động hai bên tham chiến chuyển sangchiến tranh trận địa (đào hào, xây dựng công sự kiên cố, cầm cự nhau), trênmột chiến tuyến dài 780 km, suốt từ biển Bắc đến Thụy Sĩ từ đây, chiến tranh

mang tính chất tiêu hao lực lượng, nó sẽ kéo dài, và bên nào có tiềm lực mạnhbên đó sẽ thắng Nhờ hệ thống thuộc địa rộng lớn và giàu có, Anh và Pháp sẽdần dần giành được ưu thế trên mặt trận Mặt khác, sự thất bại thảm hại trongtrận thuỷ chiến tại đảo Hengôlan (biển Bắc) đã buộc hạm đội Đức phải rút lui

về căn cứ, đẩy nước Đức vào tình trạng bị phong tỏa mặt biển, cô lập với thếgiới

Tại mặt trận phía Đông, sự tấn công sớm và liên tục của quân Nga đãlàm đảo lộn kế hoạch tác chiến của quân Đức Đến đầu tháng 10 năm 1914,Đức mới có thể đẩy được quân Nga ra khỏi Đông Phổ

Đầu tháng 9 năm 1914, quân Nga đánh mạnh quân Áo - Hung giànhđược chiến thắng ở Lembec, chiếm phần lớn đất Galixia và Bucôvina, tiến sátđến dãy núi Carpat, uy hiếp Bắc Hunggari và Slêdir (Trung Đức) Tình hình

đó buộc Đức phải điều quân đến cứu viện, còn Áo cũng phải chuyển bớt quân

từ Bancăng sang Tận dụng cơ hội này, quân Xecbia dốc sức đánh quân Áo vàchiếm lại thủ đô Bêôgrat

Cuối năm 1914, hai bên tham chiến ở mặt trận phía Đông chuyển sangthế giằng co trên các chiến hào

Như vậy, đến hết năm 1914, tuy Đức chiếm được số lớn đất đai, song

kế hoạch “đánh nhanh, thắng nhanh” đã bị phá sản, buộc phải đối phó với haimặt trận cùng một lúc trong những điều kiện ngày càng bất lợi

3.1.2 Chiến sự năm 1915: Đức chủ động tấn công phía Đông (Nga).

Nước nước Đức quyết định tập trung lực lượng tấn công để loại Nga

ra khỏi vòng chiến, xoá bỏ mặt trận phía Đông Quân Đức trên mặt trận phíaTây chủ động chuyển sang phòng ngự trước liên quân Anh, Pháp và từ tháng

4 đến tháng 8 năm 1915 để dồn binh lực sang mặt trận phía Đông, đánh đòntiêu diệt đối với quân đội Nga

Sang năm 1915, Áo - Hung đang đứng trước nguy cơ tan rã sau nhữngthất bại trước quân Nga và Xecbia, Đức quyết định chuyển trọng tâm chiếntranh sang mặt trận phía Đông, hi vọng sẽ đánh bại Nga, ngăn cản Nga hỗ trợcho các nước đồng minh phương Tây, buộc Nga phải kí hoà ước riêng rẽ Mặtkhác Đức còn muốn khống chế vùng Bancăng, nối liền con đường bộ từ Đức,

Áo - Hung sang Thổ Nhĩ Kì

Sau hơn nửa năm chiến tranh, điểm yếu của Nga lộ rõ: Quân Ngakhông chuẩn bị đầy đủ cho một cuộc chiến tiêu hao lâu dài Nền công nghiệpNga khi đó có quy mô nhỏ hơn so với Anh, Pháp và Đức, do vậy sản xuất vũkhí đạn dược không theo kịp nhu cầu của chiến tranh Quân Nga lâm vàocảnh thiếu súng đạn (Tháng 12 năm 1914, quân đội Nga có 6.553.000 quânnhưng chỉ có 4.652.000 khẩu súng trường, đến cuối cuộc chiến thì quân Ngaphải sử dụng tạp nham 10 loại súng trường nhập khẩu khác nhau, mỗi thứ bắnmột loại đạn, trong khi đạn pháo thì liên tục thiếu hụt) Năm 1914 cả quânđội Nga chỉ có không hơn 679 ô tô vận tải và hai xe ô-tô

hợp cùng với Bungari đánh Xecbia từ hai phía Yếu thế hơn, quân độiXecbia bị thất bại nhanh chóng, chính phủ Xecbia phải lưu vong sang Hi Lạp.

Từ tháng 3 đến tháng 9, tại mặt trận phía Tây, liên quân Anh, Pháp đã

tố chức nhiều cuộc tấn công ở Sampanhơ và Actoa, song không thề chọcthủng được phòng tuyến cố thủ của quân Đức Quân đội Italia cũng nhiều lầntấn công quân Áo - Hung (tháng 6 - tháng 11), nhưng không thu được kết quả

Thất bại trong việc đánh bại hoàn toàn Nga trong vòng 3 - 4 tháng như

dự tính, Đức lại đổi hướng tấn công sang mặt trận phía Tây trong điều kiệnkhông còn yếu tố bất ngờ và ưu thế về lực lượng như năm 1914 Đức chọnVecđoong làm điểm quyết chiến chiến lược, hòng thu hút phần lớn quân độiPháp về đây để tiêu diệt, buộc Pháp phải cầu hoà

Từ tháng 2 đến tháng 8, chiến sự diễn ra rất ác liệt Toàn bộ cảnh quancủa khu vực Vecđoong trên thung lũng Mơdơ bị biến dạng bởi sự cày xới củađạn pháo Số đạn đã sử dụng ở đây tương đương 1.350.000 tấn thép, số ngườichết và bị thương hai bên lên tới 700.000 người Tuy vậy, Đức vẫn không hạđược Vecđoong

Đồng thời với cuộc đối đầu tại Vecđoong, liên quân Anh - Pháp còn

mở các cuộc tấn công lớn trên sông Xôm (tháng 7 - tháng 11) Chiến sự ở đây

cũng diễn ra không kém phần ác liệt so với ở Vecđoong Số đạn pháo màquân Anh - Pháp sử dụng trong đầu tháng 7 đã bằng cả số đạn mà quân Ngadùng trong hai năm 1914 - 1915 Mặc dù số thương vong của cả hai bên thamchiến rất lớn (Anh mất 420.000 quân, Pháp - 200.000, Đức - 600.000), songAnh - Pháp không phá được tuyến phòng thủ do Đức lập nên.

Ở mặt trận phía Đông, quân Italia, Nga đã mở các cuộc tấn công quânĐức, Áo - Hung vào các tháng: 3, 5, và 6 để phối hợp với mặt trận phía Tây.Quân Nga tổ chức phản công quân Áo - Hung suốt từ Pinxcơ đến biên giớiRumani, chiếm lại Galixia và Bucôvina, bắt hàng 400.000 tù binh

Quân Nga còn đánh quân Thổ Nhĩ Kì ở mặt trận Capcadơ, chiếm đượcAcmênia

Trong hai ngày 31 tháng 5 và 1 tháng 6, xảy ra trận thuỷ chiến eo biểnGiutlan giữa 151 chiến hạm của Anh với 101 chiến hạm Đức Tuy Anh thiệthại nhiều hơn (mất 14 chiếc, Đức mất 11 chiếc), song kể từ khi đó, tàu chiếnĐức không còn dám ra khỏi hải cảng của mình nữa

Chiến cuộc năm 1916 không đem lại ưu thế cho bên nào mà vẫn duy trìthế cầm cự Từ cuối năm 1916 trở đi, Đức, Áo-Hung từ thế chủ động chuyểnsang phòng ngự trên cả hai mặt trận

Có thể thấy, năm 1916 là năm chiến sự xảy ra rất khốc liệt, cả hai bêntham chiến đều bị thiệt hại nặng nề về người và của, thế cần bằng lực lượngđược thiết lập Cùng với thời gian, trong lúc những kho dự trữ của phe Đức bịcạn kiệt nhanh chóng thì khả năng quốc phòng của phe Hiệp ước ngày càngmạnh

Trong giai đoạn thứ nhất của chiến tranh, tình trạng khốn cùng củanhân dân lao động ngày một thêm trầm trọng; đói rét; bệnh tật và những taihọa do chiến tranh gây ra ngày càng nhiều Trong khi đó, bọn trùm công

nghiệp chiến tranh đã giàu lên nhanh chóng nhờ buôn bán vũ khí Mâu thuẫn

xã hội trong các nước tham chiến trở nên vô cùng gay gắt Chỉ hơn 2 nămchiến tranh, đã có gần 6 triệu người chết và hơn 10 triệu người bị thương.Phong trào công nhân, phong trào quần chúng phản đối chiến tranh phát triểnnhanh chóng Đến cuối năm 1916, tình thế cách mạng đã xuất hiện ở nhiềunước châu Âu

3.2 Giai đoạn thứ hai (1917 - 1918).

3.2.1 Chiến sự năm 1917.

Tháng 2-1917, nhân dân Nga dưới sự lãnh đạo của giai cấp vô sản, vớikhẩu hiệu “Đả đảo chiến tranh,” Đả đảo Nga hoàng”, “Biến chiến tranh đếquốc thành nội chiến cách mạng”, đã tiến hành cuộc cách mạng dân chủ tưsản thành công Chế độ Nga hoàng bị lật đổ Chính phủ lâm thời tư sản đượcthành lập và tiếp tục theo đuổi chiến tranh

Lúc này những thất bại ở các mặt trận trên mặt đất vẫn không hề làmphe Đức nhụt chí, Đức lại thay đổi chiến thuật, từ tháng 2 năm 1917 bắt đầucuộc “chiến tranh tàu ngầm” không hạn chế (ngay cả tàu buôn của các nướctrung lập đi vào bờ biển của phe Hiệp ưóc cũng đều trở thành mục tiêu tấncông của tàu ngầm Đức) gây cho Anh nhiều thiệt hại Mục đích của Đức làmuốn cô lập Anh, cắt đứt đường tiếp tế của phe Hiệp ước, buộc Anh phải đầuhàng Hành động của Đức khiến Anh bối rối, song do số tàu ngầm có hạn (lúccao nhất Đức có 114 chiếc), không đủ mạnh để Đức đánh bại Anh Lúc đầu,

Mĩ giữ thái độ “trung lập” trong chiến tranh Thực ra, Mĩ muốn lợi dụng chiếntranh để bán vũ khí cho cả hai phe và khi chiến tranh kết thúc, dù thắng haybại, các nước tham chiến đều bị suy yếu, còn Mĩ sẽ khẳng định ưu thế củamình Nhưng đến năm 1917, phong trào cách mạng ở các nước dâng cao, Mĩcần phải kết thúc chiến tranh và đứng về phe Hiệp ước

Viện cớ tàu ngầm Đức vi phạm quyền tự do thương mại trên biển, tấncông cả tàu buôn cập bến các nước thuộc phe “Hiệp ước”, ngày 2-4-1917 Mĩtuyên chiến với Đức Sự tham chiến của Mĩ có lợi hơn cho phe Anh, Pháp,Nga và làm thay đổi cán cân lực lượng theo hướng bất lợi cho Đức

Trong năm 1917, những cuộc phản công của phe Hiệp ước đều khôngthành công Anh, Pháp nhờ nhận nguồn viện trợ dồi dào của Mĩ, đẩy mạnhcác cuộc tấn công với hi vọng phá vỡ tuyến phòng thủ của Đức và giải tỏavòng vây bờ biển, nhưng mọi cố gắng đều không đem lại kết quả như ý muốn.Áo-Hung tỏ ra nao núng muốn cầu hòa, nhưng Nga và I-ta-li-a còn nhiềutham vọng, không chấp nhận thương thuyết

Trong bối cảnh đó, ở cả hai phe tham chiến đều có những thay đổi quantrọng, về phía phe Đức, thái độ nao núng và các cuộc thương thuyết với pheHiệp ước của hoàng đế Áo - Hung mới (Các I) đã khiến cho Đức lo lắng Cònvới phe Hiệp ước, thất bại thảm hại của Italia ở Caporrettor, loại nước này rakhỏi vòng chiến đấu Tuy nhiên, sự bùng nổ của cuộc Cách mạng xã hội chủnghĩa ở nước Nga đêm 24 rạng 25 tháng 10 (7 tháng 11) năm 1917 đã có ảnhhưởng to lớn đến cuộc chiến tranh giữa các nước đế quốc

Tháng 11-1917, dưới sự lãnh đạo của Lê-nin và Đảng Bônsêvích, nhândân Nga đứng lên làm cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa-được gọi là Cáchmạng tháng Mười (theo lịch Nga) Nhà nước Xô viết ra đời, thông qua Sắclệnh hòa bình, kêu gọi chính phủ các nước tham chiến chấm dứt chiến tranh.Lời kêu gọi hòa bình của Chính phủ Xô viết không được các nước trong pheHiệp ước hưởng ứng vì Anh, Pháp, Mĩ muốn kết thúc chiến tranh trên thếthắng

Ngày 8 tháng 11, Lênin đọc sắc lệnh hòa bình kêu gọi các chính phủtham chiến mở ngay cuộc thương lượng, nhằm kí kết một hoà ước dân chủ vàcông bằng, không cắt đất, không bồi thường Trong khi các nước phe Hiệp