Tổng quan tài liệu thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiếu niên tại việt nam và trên thế giới và một số yếu tố liên quan

Do đó, tôi thực hiện nghiên cứu tổng quan tài liệu này với 2 mục tiêu chính: 17: ống hợp và mô tả thực trạng húi thuốc lá ở thanh thiếu niên tại Việt Nam và trên thê giới và 2 Mô tả một

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ Y TE TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG

NGUYÊN THỊ HƯƠNG

TONG QUAN TAI LIEU

THUC TRANG HUT THUOC LA O THANH THIEU NIEN TAI VIET NAM VA TREN THE GIOI VA MOT

SO YEU TO LIEN QUAN

KHOA LUAN TOT NGHIEP CU NHAN Y TE.CONG CONG

LOI CAM ON

Được làm khóa luận tốt nghiệp là niềm vinh dự to lớn nhưng cũng là thử thách lớn với tôi, nó đánh dấu kết thúc chặng đường bốn năm học tại Trường Đại học Ÿ tế công cộng Khóa luận tốt nghiệp là một cơ hội giúp tôi có thé trải nghiệm cũng như hoàn thiện hơn các kiến thức và kỹ năng đã học được tại trường trong suốt bốn năm

học vừa qua, giúp tôi trưởng thành hơn rất nhiều Trên thực tế, không có thành công nào được tạo nên từ may mắn mà phải trải qua cả một quá trình nỗ lực, cố gắng

không ngừng nghỉ của bản thân cũng như sự hỗ trợ giúp đỡ của mọi người xung quanh

Đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo của trường Đại học Y tế công cộng, các thầy, cô giáo đã cùng với tri thức và tâm huyết của

minh dé truyền dat không chỉ là vốn kiến thức quý báu mà còn cả những kĩ năng và

kinh nghiệm làm việc trong thực tế cho tôi trong suốt thời gian học tập tại trường

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới TS Bùi Thị Tú Quyên, người đã hướng

dẫn nhiệt tình, dành thời gian trao đổi, định hướng, góp ý giúp tôi hoàn thành khóa

luận tốt nghiệp này mặc dù cô rất bận

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới những những người bạn đã đồng hành cùng tôi

trong suốt bốn năm học vừa qua, những lời khích lệ, động viên của các bạn đã tiếp

thêm sức mạnh cho tôi, giúp tôi hoàn thành bài khóa luận này

Cuối cùng con xin gửi lời sâu sắc tới bỗ mẹ và các em đã luôn bên cạnh và tạo

điều kiện tốt nhất để con hoàn thành khóa luận

Mặc dù bản thân đã có nhiều cô gắng trong quá trình thực hiện khóa luận, tuy nhiên những thiếu sót là điều không thể tránh khỏi, rất mong nhận được những góp

ý quý báu của thầy cô và các bạn để bài khóa luận tốt nghiệp của tôi có thể hoàn

MUC LUC

DANH MUC TU VIET TAT

DANH MUC CAC SO DO, BANG, BIEU DO

TOM TAT KHOA LUAN

1 DAT VAN DE

2 MUC TIEU TONG QUAN

3 PHƯƠNG PHÁP

3.1 Tiêu chuẩn lựa chọn tài liệu

3.2 Phương pháp tìm kiếm tài liệu

3.3 Quy trình tổng hợp thông tin

3.4 Khai niệm dùng trong nghiên cứu

3.4.1 Khái niệm về thuốc lá

3.4.2 Định nghĩa thanh thiếu niên

4 KÉT QUÁ

4.1 Các tài liệu sử dụng trong tổng quan

4.2 Thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiếu niên trên thế giới

4.2.1 Tỷ lệ hút thuốc trên thế giới

4.2.2 Loại thuốc thanh thiếu niên sử dụng

4.2.3 Tuổi bắt đầu hút thuốc

4.2.4 Xu hướng hút thuốc của thanh thiếu niên

4.3 Thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiếu niên tại Việt Nam

4.3.1 Tỷ lệ hút thuốc tại Việt Nam

4.3.2 Loại thuốc thanh thiếu niên sử dụng

4.3.3 Tuổi bắt đầu hút thuốc

4.3.4 Xu hướng hút thuốc ở thanh thiếu niên

44 Một số yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở thanh thiếu niên

4.4.1 Yếu tô cá nhân

4.4.2 Yếu tố gia đình

4.4.3 Yếu tô bạn bè

4.4.4 Một số yếu tô khác

5 KÉT LUẬN

5.1 Thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiếu niên trên thế giới

5.2 Thực trạng hút thuốc lá ở Việt Nam

5.3 Một số yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở thanh thiêu niên

DANH MUC TU VIET TAT

Trung tâm phòng ngừa và kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ

Điều tra toàn cầu về hút thuốc lá ở người trưởng thành

Điều tra toàn câu về sử dụng thuôc lá ở giới trẻ

Hút thuôc lá

Điều tra quốc gia về sử dụng nghiện chất và ma túy Hoa Kỳ

Điều tra quốc gia Vị thành niên và Thanh niên Việt Nam

Thanh thiếu niên

Điều tra mức sống hộ gia đình tại Việt Nam

Tổ chức Y tế thế giới

Điều tra hút thuốc lá ở giới trẻ tại Canada

DANH MUC CAC SO BO, BANG, BIEU DO

DANH MUC SO DO

So dé 1 Phuong phap tong hợp tài liệu và số lượng tài liệu được dùng 6

DANH MUC CAC BANG Bang 4.1 Tỷ lệ HTL ở người trưởng thành >15 tudi (năm 2012) và tỷ lệ hiện đang HTL ở TTN 13-15 tuổi (năm 1998-2008) (Điều tra GYTS) theo khu vực trên thể

Bang 4.2 Tỷ lệ HTL ở TTN theo giới tại 6 quốc gia trên thể giới 10 Bảng 4.3 Tỷ lệ TTN ở lứa tuổi 13-15 hiện đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá ở các nước năm 1999-2005 (Điều tra GYTS theo các khu vực của Tổ chức Y tế Thể

gIỚI) 11

Bảng 4.4 Bảng tổng hợp một số yếu tố liên quan đến hành vi HTL của TTN 27

DANH MỤC BIÊU DO Biểu đồ 4.1 Xu hướng hiện đang HTL ở TTN nhóm tuổi 16-19 và 20-24 từ năm

vi

TOM TAT KHOA LUAN

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hiện nay ước tính trên thế giới có gần 6

triệu người tử vong do các bệnh có nguyên nhân liên quan hút thuốc lá (HTL) mỗi

năm Mặc dù vậy, theo ước tính của WHO, vẫn có hơn I1 tỷ người từ 1Š tuổi trở lên

HTL va ít nhất là 1 trong 10 trẻ thanh thiếu niên (TTN) (tuổi từ 13-15) sử dụng

thuốc lá Những người HTL ở tuổi TTN có nguy cơ trở thành người HTL ở tuôi

trưởng thành Do vậy, để giảm được tỷ lệ HTL nói chung ở người trưởng thành thì

ngăn chặn và giảm số người HTL ở tuổi TTN là điều cần thiết Hơn nữa, HTL của TTN là hành vi chịu ảnh hưởng nhiều từ một số yêu tô liên quan và một số nghiên

cứu khoa học đã chỉ ra bằng chứng về những mối liên quan đó Vì vậy, tông hợp và

mô tả thực trạng HTL ở TTN và một số yếu tố liên quan tới hành vi HTL là một vấn

đề cần thiết đối với Y tế công cộng Do đó, tôi thực hiện nghiên cứu tổng quan tài

liệu này với 2 mục tiêu chính: (1)7: ống hợp và mô tả thực trạng húi thuốc lá ở thanh

thiếu niên tại Việt Nam và trên thê giới và (2) Mô tả một số yếu tô liên quan đến

hành vi hút thuốc lá ở thanh thiếu niên tại Việt Nam và rên thế giới

Quá trình thu thập thông tin được thực hiện theo các bước: lựa chọn từ khóa,

tìm kiếm tài liệu, lựa chọn tài liệu theo tiêu chí đã đặt ra, tổng hợp tài liệu Tổng số

tài liệu được dùng trong tổng quan là 75 trong đó có 7 tiếng việt và 68 tiếng anh Các kết quả thu được trong nghiên cứu cho thấy tỷ lệ HTL ở TTN tại Việt Nam và trên thế giới có nhiều điểm đáng chú ý Cụ thể những TTN sông ở những khu vực/

vùng khác nhau có tỷ lệ hút thuốc khác nhau; tỷ lệ HTL ở TTN tăng theo nhóm

tuổi; tỷ lệ HTL ở nam TTN là cao hơn nữ TTN; tuổi bat đầu HTL của TTN khá sớm

và cuối cùng là tỷ lệ HTL ở TTN có xu hướng giảm theo thời gian Một số yếu tố liên quan như yếu tố cá nhân (tuổi, giới ), yếu tố gia đình, yếu tố bạn bè và một số

yếu tố khác được chỉ ra là có liên quan tới hành vi HTL ở TTN

1 DAT VAN DE

Hut thuéc 14 (HTL) da duge coi 1a 1 trong cac vấn đề y tế công cộng toàn cầu lớn nhất trong những năm gần đây Thật vậy, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) dự

báo với tỷ lệ hút thuốc như hiện nay thì khoảng năm 2030, số người tử vong do các

bệnh có nguyên nhân liên quan tới HTL dự kiến sẽ tăng lên gần 8§ triệu người/năm

[67] Thuốc lá có tác hại rất lớn tới sức khỏe của con người, nó làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, đột quy, ung thư, các bệnh hô hấp, dị tật bằm sinh làm giảm sức khỏe của người hút [59] [62] Hầu hết những người hút thuốc bắt đầu hút

thuốc trong thời thiếu niên của họ [57] Một người HTL ở tuổi thanh thiếu niên (TTN) có nhiều khả năng trở thành những người hút thuốc hằng ngày và trở nên nghiện thuốc lá hơn so với những người bắt đầu HTL ở tuổi trưởng thành [43] Không giống như nhiều chất nguy hiểm khác, mà những tác động của thuốc lá với sức khỏe có thể không thấy ngay lập tức sau khi bắt đầu sử dụng thuốc lá, bởi vậy

TTN thường coi nhẹ những tác hại do thuốc lá gây ra đối với sức khỏe hiện tại và sự

phát triển thé chất khi trưởng thành [66] Có bằng chứng khoa học đã chỉ ra răng HTL khi còn là TTN ©ó nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, có những hành vi nguy cơ cao như lạm dụng các chất gây nghiện (ma túy, rượu ) và có các hành vi quan hệ

tình dục không an toàn [57] Hơn nữa, việc từ bỏ HTL ở tuổi TTN lại không hề dễ dàng, khoảng 40% TTN HTL hàng ngày cố gắng bỏ thuốc nhưng déu that bai [29] Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ HTL cao nhất thế giới và sử _

dụng thuốc lá cũng được coi là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng

đầu Mỗi năm sử dụng thuốc lá giết chết hơn 40.000 người Việt và con số này sẽ tiếp tục tăng lên 50.000 người vào năm 2023 [42] Các nghiên cứu về sử dụng thuốc

lá trong TTN ở Việt Nam cho thấy tỷ lệ hút thuốc trong TTN rất đáng quan tâm và

độ tuổi bắt đầu hút thuốc ngày càng trẻ Kết quả Điều tra Quốc Gia Vị Thành Niên

và Thanh niên Việt Nam (SA VY) lần 1 năm 2003 cho thấy có 43,6% nam TTN cho biết đã từng hút thuốc với tỷ lệ HTL tăng theo tuổi Độ tuổi trung bình của TTN khi hút điếu thuốc lá đầu tiên là 16,9 [1] Trong nhóm học sinh ở độ tuổi 13-15 tuổi, tỷ

lệ hút thuốc theo Điều tra toàn cầu về hút thuốc trong giới trẻ (GVTS) năm 2007 tai

Việt Nam ở nam học sinh là 5,9% và nữ học sinh là 1,2%, tỷ lệ học sinh nam hút

thuốc trước 10 tuổi là 17% [31]

Việc tổng hợp, mô tả thực trạng HTL và một số yếu tố liên quan đến hành vi

HTL ở TTN là rất cần thiết đối với Y tế công cộng trong việc xây dựng và triển khai các chiến dịch truyền thông nhằm ngăn chặn và phòng ngừa sự gia tăng số người

HTL trong độ tuổi TTN nói riêng và người trưởng thành nói chung, từ đó giảm

thiểu các tác động có hại của thuốc lá đến sức khỏe con người Trên thế giới đã có khá nhiều nghiên cứu về thực trạng HTL của TTN và một số yếu tố liên quan đến

hành vi HTL của TTN Tuy nhiên tại Việt Nam, ngoài các nghiên cứu lớn như Điều

tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở giới trẻ (GY TS), Điều tra SAVY và Điều tra toàn cầu về hút thuốc lá ở người trưởng thành (GATS), các nghiên cứu khác về thực

trạng HTL của TTN và một số yếu tố liên quan đến hành vi HTL của TTN còn khá

lẻ tẻ, thông tin tổng hợp chưa được rõ ràng Do vậy, bài viết này sẽ trình bày tổng quan các băng chứng hiện có về thực trạng HTL và một số yếu tố liên quan đến HTL của TTN tại Việt Nam và trên thế ĐIỚI để từ đó có được cái nhìn khái quát về

thực trạng HTL của TTN và biết được những yếu tố nào liên quan đến hành vi HTL

của TTN tại Việt Nam và trên thế giới.

2 | MUC TIEU TONG QUAN 2.1 Tổng hợp và mô tả thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiếu niên tại Việt Nam và

trên th giới

2.2 Mô tả một số yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở thanh thiếu niên tại

Việt Nam và trên thế giới

Tiêu chuẩn lựa chọn tài liệu

Tài liệu dùng trong tổng quan dựa trên một số tiêu chí sau:

Nội dung: Các tài liệu có đề cập đến thực trạng HTL của TTN, một số yếu tô

liên quan đến hành vi HTL ở TTN

Loại tài liệu: Các báo cáo, nghiên cứu, bài báo chuyên ngành, tài liệu hội nghị,

hội thảo Ưu tiên sử dụng tài liệu có bản đầy đủ (full text) Chỉ sử dụng bản

tóm tắt nghiên cứu khi không có tài liệu nào có nội dung tương tự (abstract) Nguồn của tài liệu: Chỉ sử dụng các tài liệu có nguồn góc rõ ràng, đáng tin cậy

của các tổ chức uy tín (Trung tâm kiểm soát và phòng chống bệnh tật Hoa Kỳ

(CDC), WHO ), các bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành (Tạp chí Y

tế Céng céng, Tobacco Control, Asian Pacific Organization for Cancer

Prevention ), nghiên cứu của các cá nhân/ tổ chức đã được công bố/ xuất bản

Ngôn ngữ: Tiếng Anh hoặc tiếng Việt

Thời gian: Các báo cáo nghiên cứu khoa học, tài liệu đăng báo/ tạp chí, ưu tiên

sử dụng các tài liệu trong 10 năm trở lại đây (từ năm 2006 trở di) Đối với các

sách chuyên ngành, giáo trình, tổng quan tài liệu liên quan đến đề tài không bị

giới hạn bởi thời điểm xuất bản

Phương pháp tìm kiếm tài liệu

Đối với các tài liệu trực tuyến

Sử dụng các từ khóa tìm kiếm

- _ Tiếng Việt: Hút thuốc lá, vị thành niên/ thanh niên/ thanh thiếu niên, yếu

tố liên quan đến hút thuốc lá, Việt Nam

- Tiéng Anh: Tobacco/ smoking/ cigarettes, aldolescent/ youth/ teenager, related factor/ associated factor/ risk factor, Vietnam

Các tài liệu trực tuyến được cung cấp từ những nguôn chính:

- - Cơ sở dữ liệu Pubmed: Sử dụng công cụ “limit” cua Pubmed để giới hạn

đữ liệu muốn tìm Dữ liệu được giới hạn theo một sô têu chí: Ngày công

bé (Publications dates); Thé loai dit liéu (Article Types); Tong quan

(Review); Đối tượng (Species) là nghiên cứu trên người; Văn bản có sẵn

(Text availability); Ngôn ngữ (Languages); Giới tính (Sex); Độ tuôi

(Ages) Và sử dụng công cụ “Advanced Search “của PubMed bằng cách kết nối các yếu tố của tài liệu đó như: Tác giả (Author); Tác giả đầu (Author — First); Tén tai liéu (Title); Ngay xuất ban (Date — Publication)

- Trang web của các t6 chtrc/ co quan: WHO, CDC, U.S Department of

Health and Human Services va mét s6 trang khac

4% Đối với các tài liệu tại thư viện: Tham khảo trực tiệp các bản ¡n

3.3 Ouy trình tổng hợp thông tin

Bước Í

Đọc phần tóm tắt của các tài liệu tìm được

Tổng sô tài liệu tìm được ban đâu từ các từ khóa là 110 Loại 20 tài liệu không phù

v

hop

Đối với các tài liệu có thông tin về một số yếu tố Bước 2

liên quan tới hành vi HTL của TTN tiêp tục đọc

kỹ hơn và đánh dấu những phần quan trọng,

những thông tin cần thiết

Loai tiép 10 tài liệu do không

tìm được bản toàn văn; | tai liệu toàn văn là ngôn ngữ không phải tiếng Việt hoặc Anh

Bước 4

Các tài liệu sau khi thu thập được nhập và quản

lí bằng phần mềm quản lí tài liệu tham khảo

ENDNOTE phiên bản X7.01 tạo điều kiện thuận

lợi cho quá trình tra cứu thông tin và thay đổi

thứ tự tài liệu tham khảo

Không có tài liệu nào bị loại

Bước 5 Cuối cùng đọc lại toàn bộ các thông tin liên

quan từ tài liệu tham khảo để viết tổng quan theo

mục tiêu đã đê ra

Tổng số 7Š tài liệu được đưa

vào viết tổng quan

Sơ đồ 1: Phương pháp tống hợp tài liệu và số lượng tài liệu được dùng

3.4 Khái niệm dùng trong nghiên cứu

3.4.1 Khái niệm về thuốc lá

Thuốc lá là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu

thuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc dạng khác [5] Thuốc lá có 2 loại là thuốc lá có khói và thuốc lá không khói

Sử dụng thuốc lá là hình thức gây ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe

Theo WHO có 6 hình thức sử dụng thuốc lá, bao gồm: nhai, uống, liếm, bơm

vào trực tràng, hít qua đường mũi hoặc miệng và hút Trong đó 4 hình thức phổ biến

nhất và thông dụng nhất là hút, hít, nhai và ngậm và trong số 4 hình thức trên thì hút

là hình thức thông dụng nhất [66]

3.4.2 Định nghĩa thanh thiếu niên

Theo WHO, vị thành niên là thời kì chuyền tiếp giữa thời niên thiếu và trưởng

thành có độ tuổi từ 10-19 tuổi Thanh niên là nhóm tuổi từ 15-24 và khái niệm

“TTN'' được hiểu là sự kết hợp trong độ tuổi 10-24 tuổi [65].

4 KET QUA

4.1 Các tài liệu sử dụng trong tong quan

Tổng số tài liệu thu thập được là 110 tuy nhiên chỉ có 75 tài liệu đạt yêu cầu

và phù hợp để sử dụng trong tổng quan trong đó có 68 tài liệu tiếng Anh (90,67%)

và 7 tài liệu tiếng Việt (9,33%) Có 3 tài liệu (4%) được xuất bản từ 2001 trở về

trước; 65 tài liệu (86,67%) xuất bản trong vòng 10 năm gần đây Các tài liệu tham khảo chủ yếu là các bài báo, bài tổng quan trên tạp chí khoa học, các báo cáo

4.2 Thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiễu niên trên thế giới

Kết quả tổng hợp tài liệu cho thấy thực trạng HTL ở TTN trên thé giới có nhiều điểm đáng chú ý về tỷ lệ HTL chung (tỷ lệ HTL theo khu vực/ vùng, tỷ lỆ HTL theo nhóm tuổi, tỷ lệ HTL theo giới), loại thuốc sử dụng, tuổi bắt đầu HTL và

xu hướng HTL theo thời gian

4.2.1 Tỷ lệ hút thuốc trên thế giới

Theo WHO, có hon Í tỷ người trên toàn cầu từ 15 tuổi trở lên HTL và ít nhất

là 1 trong 10 trẻ TTN (13-15 tuổi) sử dụng thuốc lá, mặc dù có những khu vực mà con số này cao hơn rất nhiều [69], [71] Khu vực các nước Tây Thái Bình Dương van là khu vực có tỷ lệ nam trưởng thành trên 15 tuổi HTL cao nhất Không những vậy tại khu vực này và Châu Âu là những khu vực có tỷ lệ nam TTN 13-15 tuổi HTL cao hơn so với nam TTN ở khu vực khác Tỷ lệ HTL của nữ giới trưởng thành trên 15 tuổi và nữ TTN 13-15 tuổi ở Châu Âu và châu Mỹ cao hơn so với các khu vực khác (bảng 4.1) [13] [73] |

Bảng 4.1 Tỷ lệ HTL ở người trưởng thành >15 tuối (năm 2012) và tỷ lệ hiện

đang HTL ở TTN 13-15 tuổi (năm 1998-2008) (Điều tra GYTS) theo khu vực

Tỷ lệ HTL ở người Tỷ lệ hiện dang HTL o

trưởng thành >15 tuổi TIN 13-15 tudi (%)

Tỷ lệ HTL của TTN không những khác nhau tại các khu vực trên thế giới mà

kết quả điều tra tại một số quốc-gia cho thấy tỷ lệ HTL còn tăng dần theo nhóm tuôi

TIN Theo sé liệu HTL tại Anh năm 2014, tỷ lệ HTL ở nhóm tuổi 16-19 là 20% và

tỷ lệ này tăng lên ở nhóm tuổi 20-24 là 26% [54] Một kết quả khác theo Điều tra

quốc gia về sử dụng nghiện chất và ma túy (NSDUH) năm 2012 tại Mỹ, tỷ lệ HTL

ở nhóm TIN 12-17 tuổi là 6,6% và tỷ lệ này tăng lên ở nhóm tuổi 18-25 tuổi là 31,8% [61] Tỷ lệ HTL ở nhóm tuổi 15-19 là 10,7% và ở nhóm 20-24 tỷ lệ này tăng

lên là 17,9%, đó là kết quả của một điều tra tại Canada năm 2015 [20]

Không chỉ có sự khác nhau về tỷ lệ hút thuốc ở khu vực và nhóm tuổi mà

nhiều nghiên cứu trên thế giới cũng chỉ ra trong số TTN HTL thì nam TTN chiếm

đa số (bảng 4.2)

Quốc gia Thiếkế | Phương pháp | Cỡ mẫu/Đối | Tỷ lệ Tỷ lệ

TIN

Hy Lap Nghiên cứu Bộ câu hỏi 9276 TIN 32,6% 26,7%

(2002) [33] cat ngang phát vân tự 15-18 tuôi

điện

Ethiopia Nghiên cứu Bộ câu hỏi 1868 TTN 4.5% 1%

(2003) [51] cat ngang phát vân tự 11-17 tuôi

điên

Malaysia | Nghiên cứu | Bộ câu hỏi 360 học sinh | 54.1% 4,2%

(2005) [37] cắt ngang phát vân tự trung học cơ

Australia Nghiên cứu Bộ câu hỏi 24854 học 7% 6,3%

(2011) [64] cắt ngang phát vân tự sinh từ 12-17

Trung Quốc | Nghiên cứu | Bộ câu hỏi 20589học | 13.44% | 2,46%

(2012)[41] | cat ngang phátvântự | sinh trung học

điên cơ sở và học

sinh trung học

phô thông

Canada Nghiên cứu Bộ câu hỏi 47203 học 5,4% 2,46%

(2013) [26] căt ngang phát vântự | sinh từ lớp 6-

quả điều tra chỉ ra rằng không có sự khác biệt về giới tính trong tỷ lệ HTL ở TTN

và HTL ở nữ TTN có thê tăng lên ở nhiều nước [70]

11

4.2.2 Loai thuéc thanh thiéu nién sir dung

TTN thường có xu hướng sử dụng nhiều sản phẩm thuốc lá Theo Điều tra

GYTS trong nhóm tuổi 13-15 tuổi từ năm 1999-2005, tỷ lệ TTN hiện đang hút

thuốc lá điễu và hiện đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá khác (thuốc lào, xì gà, thuốc lá không khói ) là khác nhau ở mỗi khu vực trên thế giới Nhìn chung, các sản phẩm thuốc lá khác (11,2%) có tỷ lệ TTN sử dụng nhiều hơn so với thuốc lá điếu (8,9%) Tại các khu vực Châu Phi và Đông Nam A, cac san pham thuốc lá

khác được TTN sử dụng nhiều hơn thuốc lá điều Điều này trái ngược với một số nước ở Châu Âu và Châu Mỹ, thuốc lá điều được TTN sử dụng nhiều hơn các sản phẩm thuốc lá khác [12] (bảng 4.3)

Bảng 4.3 Tỷ lệ học sinh 13-15 tuổi hiện đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá ở các nước năm 1999-2005 (Điều tra toàn cầu về sứ dụng thuốc lá ở người trẻ

(GYTS) theo các khu vực của Tổ chức Y tế Thế giới) [12]

ae

Tuy nhiên gần đây tại Mỹ, một số nghiên cứu về xu hướng HTL ở TTN cho

thấy tỷ lệ HTL diéu ở TTN đã giảm nhưng tỷ lệ sử dụng sản phẩm thuốc lá khác lại

đang gia tăng [17], [23] Trong năm 2015, có 25,3 học sinh trung học phổ thông

tại Mỹ trong một nghiên cứu được báo cáo răng hiện đang sử dụng bất kỳ sản phẩm

thuốc lá, trong đó có 13,0% học sinh hiện đang sử dụng nhiều hơn 2 sản phẩm

thuốc lá [18] Nghiên cứu này cũng chỉ ra trong số tất cả các học sinh trung học phố

thông, tỷ lệ HTL điếu chiếm 9,3%, tỷ lệ hút xì gà chiếm 8,6% trong khi đó có tới 16% học sinh sử dụng thuốc lá điện tử - là các sản phẩm thuốc lá thường được sử

dụng nhiều nhất, và sau đó là 1 số sản phâm thuốc lá khác (thuốc lào, bàn dén )

Và ở học sinh trung học cơ sở trong nghiên cứu này, hiện trạng sử dụng bất kỳ sản phẩm thuốc lá và nhiều hơn 2 sản phẩm thuốc lá tương ứng là 7,4% và 3.3% Sử

dụng thuốc lá điện tử (5,3%) là sản phẩm thuốc lá thường được sử dụng nhiều nhất bởi các học sinh trung học cơ sở, tiếp theo là thuốc lá điếu (2,3%), xì gà (1,8%) và

các sản phẩm thuốc lá khác [18]

4.2.3 Tudi bat dau hút thuốc

Thông thường, hành vi HTL được bắt đầu ở tuổi TTN Một người HTL ở tuổi

TTN có nhiều khả năng để tiến tới hút thuốc hằng ngày và trở thành nghiện thuốc lá

hơn so với những người bắt đầu HTL ở tuổi trưởng thành Nhìn chung tuổi bắt đầu

HTL của TTN tại một số quốc gia trên thế giới là khá sớm Các kết quả nghiên cứu

thực trạng và một số yêu tố ảnh hưởng tới hành vi HTL ở học sinh trung học cơ sở tại Hy Lạp (2002), Bangladesh (2008), Zimbabwe (2009) cho thấy nhận định tương

tự Tại Hy Lạp có tới 43,3% học sinh trong độ tuổi 15-18 bắt đầu hút thuôc trước 18

tuổi [33] Tại Bangladesh, tuổi trung bình bắt đầu hút thuốc là 10,8 tuổi [40], và tại Zimbabwe, 49,7% hoc sinh thử hút thuốc trước 13 tuổi [9] Hay theo kết quả điều

tra HTL của giới trẻ (VSS) năm 2012-2013 tại Canada chỉ ra ở học sinh lớp 6-12, tuổi trung bình khi hút điều thuốc đầu tiên là 13,6 tuôi [25]

4.2.4 Xu hướng hút thuốc của thanh thiếu niên

Xu hướng HTL ở TTN có xu hướng giảm tại một số nước đã phát triển Tại

Úc, tỷ lệ HTL thường xuyên trong nhóm tuổi 18-24 giảm mạnh từ 35% (năm 1995)

13

xuống 15% (năm 2013) [48] Một điều tra tại Anh cũng chỉ ra tỷ lệ hiện đang HTL

riêng trong nhóm tuổi TTN 16-19 tuổi và nhóm tuổi 20-24 tuổi cũng có xu hướng

giảm trong khoảng thời gian từ năm 1974-2014 [54] (biéu dé 4.1)

Biểu đồ 4.1 Xu hướng hiện đang HTL ở TTN nhóm tuỗi 16-19 và 20-24 từ

nim 1974-2014 tai Anh [54]

Tại khu vực Tây Thái Bình Dương, ở 3 quốc gia có tỷ lệ HTL ở người trưởng

thành cao nhất so với các nước cùng khu vực là Philippines, Trung Quốc và Việt

Nam, tỷ lệ HTL của nhóm thanh niên 15-24 tuổi theo dự báo xu hướng HTL toàn

cầu của WHO (2015) sẽ có xu hướng giảm theo thời gian Cụ thê tại Trung Quốc, tỷ

lệ HTL trong nhóm này giảm từ 34,2% (năm 2000) xuống 31,4% (năm 2010) và dự

báo giảm xuống 14,6% (năm 2025); tương tự tại Philippines tỷ lệ này giảm từ

49,8% (năm 2000) xuống 40,2% (năm 2010) và là 16,6% vào năm 2025; tại Việt

Nam tỷ lệ này giảm từ 31,8% (năm 2000) xuống 30,2% (năm 2010) và là 14,9% ở

năm 2025 [72]

4.3 Thực trạng hút thuốc lá ở thanh thiếu niên tại Việt Nam

Nhìn chung các kết quả thu được từ tổng quan cho thấy thực trạng HTL của

TTN tại Việt Nam có nhiều điểm giống với thực trạng HTL của TTN trên thế giới

4.3.1 Tý lệ hút thuốc tại Việt Nam

Việt Nam là một trong các nước có tỷ lệ người trưởng thành trên 15 tuổi HTL

14

cao nhất trên thế giới nhưng ở TTN, tỷ lệ HTL vẫn thấp hơn so với các nước có thu

nhập trung bình, dù vậy vẫn có kháng 100.800 nam TTN và khoảng 19.300 nữ TTN

HTL mỗi ngày [55] Tỷ lệ HTL của TTN có sự khác nhau giữa các khu vực địa lý

của Việt Nam đó là nhận định từ kết quả của 2 vòng Điều tra SAVY I và II Cụ thể

qua kết qua Điều tra SAVY I (năm 2003), tỷ lệ HTL ở TTN cao nhất ở khu vực

Đồng bằng sông Cửu Long (34%) và Đông Nam Bộ (34%) và thấp nhất ở khu vực

Bắc Trung Bộ (21%) nhưng sang đến Điều tra SAVY II (năm 2009), tỷ lệ HTL ở

TTN cao nhất ở khu vực Tây Nguyên (40%) và thấp nhất ở khu vực Tây Bắc (22%)

sông Hồng Bộ miềntrung Nguyên Bộ sông Cửu

Biểu đồ 4.2 Tỷ lệ HTL ớ TTN qua 2 vòng Điều tra SAVY theo khu vực địa lý ff

Một kết quả nghiên cứu khác dù không mang tính đại diện cho TTN tại Việt Nam như Điều tra SAVY nhưng tại nghiên cứu này cũng cho thấy tỷ lệ HTL ở học

sinh ở nhóm tuổi 13-15 tuổi tại 4 tỉnh nghiên cứu (thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội,

Hải Phòng, Đà Nẵng) có sự khác nhau, đó là nghiên cứu về thực trạng HTL trong

học sinh từ 13-15 tuổi tại 4 thành phố Việt Nam năm 2007 Cụ thể, thành phố Hồ

Chí Minh là thành phó có tỷ lệ TTN HTL cao nhất, tiếp đó là Hà Nội, sau đó là Hải

Phòng và cuối cùng là Đà Nẵng [7]

Tỷ lệ HTL của TTN tại Việt Nam cũng tăng dần theo nhóm tuổi Kết quả từ

T5

nghiên cứu của Lỗ Việt Phương (năm 2006) chỉ ra, tỷ lệ hiện đang HTIL ở nhóm tuổi 15-17 là 47,4%, tỷ lệ này tăng lên ở nhóm tuổi 18-20 là 67,4% và ở nhóm tuôi 21-24 là 74.3% Trong khi đó tỷ lệ đã từng hút thuốc ở các nhóm tuổi này tương ứng là 19,1%, 40,5% và 60,2% [4] Kết quả của Điều tra SAVY II (năm 2009),

cũng chỉ ra tỷ lệ HTL trong nhóm 14-17 là 11%, tỷ lệ này tăng lên 41 ở nhóm tuỗi

18-21 tuổi và tăng lên 47% ở nhóm 22-25 tuôi [46]

Tỷ lệ HTL không chỉ có sự khác nhau theo khu vực địa lý và nhóm tuổi mà rất

nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng tại Việt Nam, tỷ lệ HTL ở nam TTN cao hơn nữ TTN

nhiều lần Điều tra SAVY II (năm 2009) có khoảng 20,4% TTN 14-25 tuổi đã từng

HTL, trong đó tỷ lệ HTL ở nam TTN là 39,5% và nữ TTN là 0.6% [4ó] Tỷ lệ này ở

nam, nữ TTN 15-24 tuổi trong nghiên cứu của Lương Ngọc Khuê và Hoàng Van

Minh (năm 2010) là 18,4% và 0,1% theo thứ tự tương ứng [6] Trong nhóm học

sinh từ 13-15 tuổi, tỷ lệ hút thuốc của nam học sinh (6,1%) cao gấp gần 6 lần tỷ lệ

hút thuốc ở nữ học sinh (1.3%) là kết quả nghiên cứu được thực hiện ở 4 tỉnh thành

tại Việt Nam năm 2007 [7] Hay trong nghiên cứu của Lê Thị Hương và các cộng

sự (năm 2014) ở nhóm TTN 13-15 tuổi đã chỉ ra có 4,0% nam TTN ở nhóm tuôi

này HTL nhưng chỉ có 0,2% nữ TTN ở nhóm tuổi nay HTL [34]

4.3.2 Loại thuốc thanh thiếu niên sử dụng

Thuốc lào và thuốc lá điếu vẫn là 2 loại thuốc lá phổ biến tại Việt Nam và

HTL điếu vẫn là hình thức phổ biến hơn hút thuốc lào Theo điều tra gần đây nhất của CDC, WHO phối hợp với Bộ Y tế và trường Đại học Y Hà Nội (2010), trong số những người hút thuốc ở nhóm TTN 15-24 tuổi, có 89,6% HTL điếu và chỉ có

22.2% hút thuốc lào [42] Và cũng theo Điều tra mức sống hộ gia đình tại Việt Nam (VLSS) năm 2001 chỉ ra ở nhóm nam TTN tuổi từ 15-24 có 26,6% HTL diéu va chi

có 2.7% hút thuốc lào [49].

Biểu đồ 4.3 Tý lệ HTL diéu va thudc lao tai Viét Nam cia nam TTN 6 nhom

tuổi 15-24 tuổi qua Điều tra mức sống hộ gia đình tại Việt Nam (VLSS) qua các

nam 1993, 1998, 2001 [49]

Kết quả điều tra này cũng cho thấy tỷ lệ hút thuốc lào và thuốc lá điếu của

nam TTN ở nhóm tuổi 15-24 thay đổi theo thời gian Cụ thể, tỷ lệ HTL điều có sự

biến động trong khi tỷ lệ hút thuốc lào có xu hướng giảm qua các năm [49] (biểu đồ 4.3)

4.3.3 Tuôi bắt đầu hút thuốc

Giống như nhiều nước trên thế giới, hành vi HTL cũng được bắt đầu ở tuổi TIN Theo kết quả Điều tra GATS tại Việt Nam năm 2010, độ tuổi trung bình HTL hàng ngày ở người trưởng thành trên 15 tuổi là 19,9 tuổi, ở nam giới là 19,8 tuổi, ở

nữ giới là 23,6 tuổi [42] Một số kết quả nghiên cứu về thực trạng HTL của TTN tại Việt Nam cho thấy độ tuổi bắt đầu HTL của TTN là khá sớm và đang có xu hướng trẻ hóa Theo Điều tra SAVY I (2003), độ tuổi trung bình khi hút điếu thuốc lá đầu tiên ở TTN là 16,9 tuổi Trong đó, trung bình tuổi bắt đầu HTL ở nam TTN 1a 17

tuổi [1] Hay từ kết quả nghiên cứu của Hoàng Văn Minh và cộng sự (2007), trong nhóm học sinh 13-15 tuổi đã từng hút thuốc, có 17% nam và 30,9% nữ bắt đầu hút

thuốc trước 10 tuổi và khi được hỏi về dự định HTL trong 5 năm tới có 7,6% nam

và 1% nữ trả lời có ý định HTL trong tương lai [5 l ]

17

4.3.4 Xu hướng hút thuốc ở thanh thiếu niên

Dường như tuổi bắt đầu HTL ở TTN tại Việt Nam ngày càng sớm nhưng hiện

nay tỷ lệ HTL ở TTN đang có xu hướng giảm theo thời gian Qua điều tra GYTS tại

Việt Nam qua các năm 2007 và năm 2014 chỉ ra tỷ lệ hiện đang HIL ở TTN giảm

từ 3,3% năm 2007 xuống 2,5% năm 2014 [31], [34] Kết quả của 2 cuộc Điều tra

SAVY I và II cũng chỉ ra tỷ lệ HTL nhóm TTN đã từng HTL cũng có xu hướng

giảm theo thời gian Cụ thé, trong diéu tra SAVY I (năm 2003), có 43,6% TTN trả

lời đã từng hút thuốc nhưng ở điều tra SAVY II (năm 2009) tỷ lệ này giảm xuống gần 40% [46] Không những vậy theo dự báo xu hướng HIL toàn cầu của WHO (2015), tỷ lệ HTL trong nhóm TTN 15-24 tuổi tại Việt Nam sẽ có xu hướng giảm theo thời gian Cụ thể, tỷ lệ này ở năm 2000 là 16,3% và giảm xuống 15,6% ở năm

2010, đến năm 2025 tỷ lệ này sẽ tiếp tục giảm xuống 14,9% [72]

Tuy nhiên, một nghiên cứu thực hiện ở TTN 10-24 tuổi tại Chí Linh trong

khoảng thời gian từ 2006-2013 (kết quả nghiên cứu này được xem như có thể đại

diện cho TTN tại vùng ven đô thị Việt Nam) lại chỉ ra tỷ lệ hiện đang HTL của TTN

tại đây có xu hướng tăng Cụ thể, tỷ lệ hiện đang HTL ở nhóm TTN 10-24 tuổi tăng

từ 11,1% năm 2006 lên 17,6% năm 2013 [22] Điều này cho thấy tỷ lệ HTL của

TTN vẫn là một vắn đề cần được quan tâm tại Việt Nam

44 Một số yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở thanh thiếu niên (g44

Trong nhóm TTN có sự thay đổi về thể chất và tư duy, tò mò, đầy hoài bão,

luôn muốn tìm hiểu và thử thách những cái mới Trong quá trình đi tìm bản sắc cá

nhân, bên cạnh những yếu tố thuộc về cá nhân như (tuổi, giới ) thì các yếu tố gia

đình bạn bè và các yếu tố khác (nhà trường, tính sẵn có của thuốc lá ) cũng ảnh hưởng tới hành vi HTL ở TTN

4.4.1 Yếu tố cá nhân

Những khía cạnh cá nhân bao gồm tuổi, giới, kiến thức, thái độ và niềm tin về tác hại cia HTL va tình trạng thể chất/ sức khỏe tinh than của TTN có thể ảnh

TRUGNG DAI HOC Y TE CONG CONG

TRUNG TAM THONG TIN THU VIEN