ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thời gian và địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11/2015 đến tháng 6/2016 tại Cơ sở điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện bằng methadone thuộc Trung tâm phòng chống HIV/AIDS Nghệ An.
Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân đang điều trị methadone tại Trung tâm phòng chống HIV/AIDS tỉnh Nghệ An, nơi bắt đầu điều trị từ tháng 9/2012 Việc lựa chọn bệnh nhân trong giai đoạn ổn định liều được dựa trên các nghiên cứu trước đó, cho thấy rằng trong giai đoạn khởi liều và dò liều, bệnh nhân thường chưa ổn định về sức khỏe, có sự dao động về tâm lý và tinh thần, và chưa chắc chắn về việc tham gia điều trị, dẫn đến điểm CLCS cũng thay đổi đáng kể.
- Hồ sơ bệnh án của bệnh nhân đang được lưu giữ tại cơ sở điều trị
Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân
Bệnh nhân đã đăng ký điều trị tại cơ sở methadone thuộc Trung tâm Phòng chống HIV/AIDS Nghệ An từ đầu và hiện tại đang trong giai đoạn ổn định liều điều trị.
- Bệnh nhân đủ tỉnh táo minh mẫn để tham gia hết thời gian phỏng vấn
- Bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu
- Bệnh nhân từ CSĐT khác đến uống nhờ/uống tạm thời tại cơ sở
- Bệnh nhân đang trong giai đoạn khởi liều, dò liều
- Bệnh nhân không đồng ý tham gia
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu này sử dụng phương pháp mô tả cắt ngang kết hợp phân tích, bao gồm phỏng vấn bệnh nhân và hồi cứu thông tin từ bệnh án cùng với sổ sách báo cáo.
Mẫu và phương pháp chọn mẫu
Tính theo công thức tính cỡ mẫu cho tính giá trị trung bình của quần thể:
n: là cỡ mẫu tối thiểu cho nghiên cứu
Với mức ý nghĩa thống kê α=0,05; Z (1-α/2) = 1,96
Độ lệch chuẩn điểm chất lượng cuộc sống (δ) là một chỉ số quan trọng Nghiên cứu của Nguyễn Thị Lan Hương và cộng sự tại Hải Phòng vào năm 2014 cho thấy độ lệch chuẩn điểm chất lượng cuộc sống trong lĩnh vực thể chất của bệnh nhân là 13,4.
d: sai số mong muốn, chọn d=1,5
Tại cơ sở điều trị methadone của Trung tâm phòng chống HIV/AIDS Nghệ An, có 395 bệnh nhân đang điều trị, trong đó 358 bệnh nhân đáp ứng đủ tiêu chuẩn lựa chọn Chúng tôi đã quyết định mời toàn bộ số bệnh nhân này tham gia nghiên cứu, và cuối cùng có 338 bệnh nhân đồng ý tham gia.
Công cụ và phương pháp thu thập thông tin
Việc thu thập thông tin được thực hiện thông qua phỏng vấn trực tiếp bệnh nhân bằng bộ câu hỏi có cấu trúc, đồng thời thu thập các thông tin có sẵn từ hồ sơ bệnh án của bệnh nhân.
2.5.1 Công cụ thu thập thông tin
2.5.1.1 Bộ câu hỏi cấu trúc (Phụ lục 1)
Bộ câu hỏi cấu trúc được thiết kế sẵn bao gồm hai phần chính: thông tin chung liên quan đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và bộ công cụ đánh giá chất lượng cuộc sống WHOQOL-BREF.
Phần hỏi về thông tin chung của đối tượng nghiên cứu bao gồm: thông tin nhân khẩu và kinh tế xã hội, hành vi sử dụng ma túy, tình trạng nhiễm HIV và các bệnh liên quan, cùng với thông tin về sử dụng dịch vụ y tế và xã hội Để đánh giá chất lượng cuộc sống (CLCS) của bệnh nhân, chúng tôi đã chọn bộ công cụ WHOQOL-BREF, một phiên bản rút gọn của WHOQOL-100 do WHO đề xuất Bộ công cụ này được lựa chọn vì nó bao phủ các khía cạnh chính về CLCS, đã được sử dụng rộng rãi với độ tin cậy cao, và phù hợp với nghiên cứu trên bệnh nhân tiêm chích ma túy và nhiễm HIV Ngoài ra, bộ công cụ cũng đã được Việt hóa và áp dụng trong một số nghiên cứu tại Việt Nam.
[39] cho phép so sánh kết quả và góp phần cung cấp thông tin cho cho nghiên cứu hiệu chuẩn công cụ sau này
Bộ công cụ WHOQOL-BREF bao gồm 26 câu hỏi, trong đó có 2 câu hỏi đánh giá sức khỏe tổng quát và 24 câu hỏi đo lường chất lượng cuộc sống (CLCS) theo 4 lĩnh vực chính: thể chất, tinh thần, xã hội và môi trường.
Lĩnh vực sức khỏe thể chất bao gồm 7 câu hỏi quan trọng liên quan đến các vấn đề trong sinh hoạt hàng ngày, tình trạng phụ thuộc vào thuốc chữa bệnh và hỗ trợ y tế, mức độ sức lực và cảm giác mệt mỏi, khả năng vận động, cảm giác đau đớn khó chịu, khả năng làm việc, cũng như chất lượng giấc ngủ và thời gian nghỉ ngơi.
Trong lĩnh vực tâm lý, có 6 câu hỏi quan trọng liên quan đến sự tự tin về bản thân, cảm xúc tiêu cực và tích cực, lòng tự trọng, tâm linh hoặc tôn giáo, cũng như tín ngưỡng cá nhân Những yếu tố này ảnh hưởng đến suy nghĩ, quá trình học tập, trí nhớ và khả năng tập trung của mỗi người.
- Lĩnh vực xã hội, với 3 câu hỏi về các mối quan hệ cá nhân, các hỗ trợ xã hội và hoạt động tình dục
Lĩnh vực môi trường bao gồm 8 câu hỏi quan trọng liên quan đến nguồn lực tài chính, tự do, an toàn về thể chất và an ninh, cũng như chăm sóc y tế và xã hội, bao gồm khả năng tiếp cận và chất lượng dịch vụ Ngoài ra, môi trường gia đình, cơ hội tiếp cận thông tin và kỹ năng mới, cùng với việc tham gia vào các hoạt động vui chơi giải trí cũng được xem xét Cuối cùng, các yếu tố như ô nhiễm, tiếng ồn, khí hậu và giao thông vận tải cũng đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực này.
Mỗi câu hỏi có 5 ý trả lời theo thang điểm Likert, tương ứng với điểm số từ 1-
5 Điểm thô cho từng lĩnh vực của CLCS là tổng điểm của các câu trong lĩnh vực đó, không tính điểm của 2 câu hỏi về sức khoẻ tổng quát Nhƣ vậy, tổng điểm tối đa cho cả 4 lĩnh vực CLCS là 120; điểm số càng cao tương ứng với CLCS càng cao Điểm thô của từng lĩnh vực sau đó đƣợc quy đổi bằng phần mềm thống kê hoặc sử dụng bảng chuyển đổi thủ công về thang điểm 0-20 hoặc 0-100 (Phụ lục 3) nhằm so sánh trực tiếp với điểm CLCS khi sử dụng bản công cụ đầy đủ (WHOQOL-100)
Phương pháp đầu tiên thường được áp dụng tại những khu vực đã sử dụng bộ công cụ WHOQOL-100 một cách rộng rãi Trong khi đó, phương pháp thứ hai cho phép ước tính dễ dàng mức độ đạt điểm tối đa trong từng lĩnh vực, do đó thường được ưa chuộng hơn, đặc biệt ở những nơi mà bộ công cụ WHOQOL-100 chưa được triển khai rộng rãi như tại Việt Nam Mục tiêu chính của phương pháp này là đánh giá độ tin cậy của công cụ WHOQOL-BREF.
2.5.1.2 Phiếu thu thập thông tin từ hồ sơ bệnh án (Phụ lục 2)
Sử dụng mẫu phiếu thiết kế để thu thập thông tin từ hồ sơ bệnh án của bệnh nhân, bao gồm tiền sử sử dụng ma túy, kết quả xét nghiệm HIV, tình trạng mắc và điều trị các bệnh đồng nhiễm, quá trình điều trị methadone, cùng với các tác dụng phụ ghi nhận trong quá trình điều trị methadone.
2.5.2 Quy trình thu thập thông tin
Tập huấn cho điều tra viên bao gồm 03 cán bộ tư vấn của Trung tâm phòng chống HIV/AIDS Nghệ An, những người có nhiều kinh nghiệm làm việc với các đối tượng tiêm chích ma túy và nhiễm HIV.
- Thử nghiệm bộ công cụ trên 10 đối tƣợng nhằm chuẩn hóa công cụ nghiên cứu về sự phù hợp của câu hỏi, ngôn ngữ…trong bộ công cụ
- Tiến hành thu thập thông tin cho nghiên cứu theo các bước sau:
Bước đầu tiên là mời bệnh nhân đủ tiêu chuẩn vào một phòng kín để đảm bảo sự riêng tư và bí mật Điều tra viên sẽ giới thiệu về mục đích và nội dung nghiên cứu, đồng thời thông tin về quyền lợi và sự tự nguyện của đối tượng khi tham gia nghiên cứu.
Bước 2: Đối tượng đồng ý tham gia nghiên cứu ký vào bản đồng thuận nghiên cứu
Bước 3: Điều tra viên tiến hành hỏi đối tượng theo bộ công cụ có sẵn
Bước 4: Điều tra viên cảm ơn đối tượng tham gia nghiên cứu
- Học viên giám sát, phỏng vấn lại 5% số BN vào thời điểm thích hợp.
Biến số nghiên cứu
2.6.1.Nhóm biến về Thông tin nhân khẩu học và kinh tế xã hội, bao gồm: Tuổi, Trình độ học vấn, Nghề nghiệp, Thu nhập bình quân
2.6.2.Nhóm biến về đặc điểm gia đình gồm: Tình trạng hôn nhân, Người sống cùng, Hài lòng với những người sống cùng
2.6.3 Đặc điểm sử dụng ma túy gồm: Tuổi bắt đầu sử dụng ma túy, Các loại ma túy từng sử dụng, Tình trạng sử dụng ma túy trong 1 tháng qua
2.6.4 Tình trạng nhiễm HIV và điều trị methadone gồm: Tình trạng nhiễm trùng cơ hội, Tình trạng nhiễm HIV, Tình trạng mắc Lao, Thời gian bắt đầu điều trị methadone, Tình trạng bỏ liều methadone, Các tác dụng phụ của methadone
2.6.5 Thực trạng sử dụng dịch vụ y tế gồm: Dự phòng HIV, Dự phòng tái nghiện, Tái hòa nhập, Điều trị ARV-Lao
2.6.6.Chất lƣợng cuộc sống trong 4 tuần qua (theo thang điểm likert): gồm nhóm biến về Thể chất (7 biến), nhóm biến về Tâm lý (6 biến), nhóm biến về Xã hội (3 biến), nhóm biến về Môi trường (8 biến) và 2 biến đánh giá về CLCS chung.
Xử lý và phân tích số liệu
2.7.1 Nhập và làm sạch số liệu
Các bảng hỏi được thu thập từ học viên sẽ được kiểm tra và bổ sung thông tin nếu cần thiết trước khi nhập vào phần mềm EpiData 3.1 Sau khi hoàn tất, toàn bộ dữ liệu sẽ được chuyển sang phần mềm Stata 14.0 để thực hiện kiểm tra và làm sạch dữ liệu trước khi tiến hành phân tích theo hướng dẫn.
Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm Stata 14.0, với điểm CLCS thô của từng lĩnh vực được quy đổi thành hệ điểm 0-100 theo hướng dẫn của WHOQOL-BREF Thống kê mô tả bao gồm tần suất, tỷ lệ %, giá trị trung bình, trung vị, độ lệch chuẩn và khoảng tin cậy 95% Do điểm CLCS không tuân theo phân bố chuẩn, các test kiểm định phi tham số được áp dụng, trong đó test Kruskal-Wallis được sử dụng để so sánh sự khác biệt về điểm trung bình CLCS giữa các nhóm bệnh nhân điều trị methadone Hồi quy Tobit được sử dụng để tìm các yếu tố liên quan đến điểm CLCS, do điểm từng lĩnh vực có giới hạn (0-100) và có bước nhảy rời rạc Các đặc điểm có liên quan tiềm tàng (p
