Luận văn tổng quan về các vấn đề liên quan đến rung chuyển nghề nghiệp tại việt nam và trên thế giới

Tất cả những người lao động trong các ngànhnghề này đều có the mac bệnh do rung chuyên nghề nghiệp [6; 73],Trong thời đại công nghiệp hóa, yếu tố rung động phát sinh trong các ngành nghề

Bộ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO - Bộ Y TÉ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TÉ CÔNG CỘNG

• • •

TÓNG QUAN VÈ CÁC VẤN ĐÈ LIÊN QUAN ĐÉN RUNG CHUYỀN

NGHÈ NGHIỆP TẠI VIỆT NAM VÀ TRÊN THÉ GIỚI

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP CỬ NHÂN Y TÉ CÔNG CỘNG « • •

Giảng viên hướng dẫn:

ThS Nguyễn Thúy Quỳnh

Chữ ký

HÀ NỘI, 5/2009

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp tôi đã nhận được sự chi báo, hướng dẫn tận tình của thầy cớ giáo cùng với sự chia sè, bào ban giúp đỡ từ gia đình và bạn bè.

Đặc biệt, để đạt được kết quả như hôm nay, tôi xinh bày tỏ lòng biết ơn và kính trọng sâu sắc tới ThS Nguyễn Thúy Quỳnh đã tận tĩnh bảo ban, hướng dẫn tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện luận vân tốt nghiệp.

Tôi xin chân thành cám cm Viện K học lao động và Vệ Sinh môi trường, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Viện Nghiên cứu Khoa học kỹ thuật và Bảo hộ lao động, Cục Y tế

dự phòng, Tnrờng Đại học Y Hà Nội, Trường Đại học Y tế Công cộng, Bộ Giao thông vận tải, đã tạo điều kiện tốt nhất cho tói trong quá trình tìm kiêm và thu thập tài liệu liên quan tới luận văn tốt nghiệp.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Giám hiệu, các thầy giáo, có giáo và các phòng ban trong trường Đại học Y tể công cộng đã hết sức giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường và nghiên cứu.

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lỏng biết ơn sâu sac tới những người thân yêu trong gia đình, những người bạn thân thiết đã giúp đỡ tồi, chia sẻ cùng tôi những khó khăn trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu của tôi, cũng như giành cho tói những tình cảm, sự chăm sóc quý giá nhất.

Hà Nọi, ngày 20 tháng 5 năm 2009 Nguyễn Kim Ngân

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIÉT TẮT ii

DANH MỤC HÌNH VẺ iii

DANH MỤC BẢNG iv

DANH MỤC PHỤ LỤC V PHÀN 1: GIỚI THIỆU ĐÈ TÀI 1

PHẦN 2: MỤC TIÊU 3

PHẦN 3: CÁCH THỬC THU THẬP SỐ LIỆU 4

3.1 Tiêu chuẩn chấp nhận và loại trừ tài liệu tham khảo 4

3.2 Phương pháp thu thập số liệu 4

3.3 Cách thức tổng hợp thông tin và quản lý số liệu 5

PHẦN 4: NỘI DUNG LUẬN VĂN 6

4.1 Một số thuật ngữ 6

4.2 Các ngành nghề phát sinh rung nghề nghiệp 11

4.3 Ánh hường của rung nghề nghiệp tới sức khỏe người lao động 20

4.4 Những can thiệp phòng chống ành hường cùa rung nghề nghiệp tới sức khõe người lao động 27

PHẦN 5: KÉT LUẬN 32

PHẦN 6: KHUYẾN NGHỊ 34

TÀI LIỆU THAM KHẢO 35

PHỤ LỤC 43

khai mỏ

rung cục bộ gây ra

hình bệnh đau thắt lưng trong lao động

tại Việt Nam và trên thế giới

động

Organization

DANH MỤC HÌNH VẼ

Tên hình

Hình 1: Hướng tác động của rung toàn thân

Hình 2: Hướng tác động cùa rung cục bộ

Hỉnh 3: Giá trị EAV và ELV cho phép tùy vào thời gian phơi nhiễm theo ngày

Hình 4: Hướng tác động rung toàn thân đo lường trong nghề lái xe

Hình 5: Hội chứng ngón tay trắng

Hình 7: Găng tay bảo hộ chống

Hình 6: Đau that lưng do rung toàn

Trang

791013221628

PHÀN 1 GIỚI THIỆU ĐÈ TÀI

Gần 1 thế kỷ trước, những tồn thương rối loạn vận chuyền mao mạch ở tay và ngóntay bắt đầu được phát hiện trong những công nhân sử dụng công cụ lao động băng máy rungcầm tay Kể từ phát hiện này, các nghiên cứu về ảnh hưởng của rung động từ máy tới khảnăng lao động của con người đã được thực hiện [73]

Rung chuyển nghề nghiệp gặp ở một trong hai dạng là rung toàn thân và rung cục

bộ, đôi khi gặp đồng thời cả 2 dạng Rung toàn thân gặp ở nghề làm lái xe bus, xe thi côngcông trường, lái xe ba gác, lái máy cày, lái xe chở hàng Rung cục bộ gặp ở những nghethường xuyên sử dụng dụng cụ rung cầm tay như dụng cụ cưa, máy khoan tay, các công cụđiện, máy khí nén Những công nhân đúc bê tông làm việc với máy khoan đường có thêgặp rung động tổ họp của cả hai loại Các báo cáo khoa học trên the giới đã liệt kê rất nhiềungành nghề chịu ảnh hưởng của rung chuyển nghề nghiệp, trong đó có nhiều ngành nghềphổ biến ở Việt Nam như kim khí (che tạo sẳt, thép), chế tạo máy, khai thác gỗ (nghề rừng),

mỏ (khai thác than, khai thác đá, khai thác khoáng sản), giao thông vận tải (lái xe khách, lái

xe vận tải, lái tàu, máy bay ), xây dựng Tất cả những người lao động trong các ngànhnghề này đều có the mac bệnh do rung chuyên nghề nghiệp [6; 73],

Trong thời đại công nghiệp hóa, yếu tố rung động phát sinh trong các ngành nghềcàng đa dạng do sự đa dạng của máy móc, trang thiết bị kỹ thuật Rung chuyển nghề nghiệpxuất hiện trong nhiều ngành nghề lao động đồng nghĩa với các bệnh do rung chuyển nghềnghiệp gầy ra sẽ ảnh hường tới số lượng lớn người lao động không chỉ tại Việt Nam mà trêntoàn thể giới Rung chuyển nghề nghiệp ành hưởng tới sức khỏe người lao động thông quacác dụng cụ, máy móc mà người lao động sừ dụng Bệnh rung chuyển (BRC) có triệu chửnglàm sàng đa dạng và có đặc thù riêng vê tiên triên BRC gây ra các tác động tới hệ thần kinh,

hệ vận động, hệ tuần hoàn, hệ tiêu hóa Hậu quả điển hình nhất của rung toàn thân là gây racác rối loạn cơ - xương — khớp Một trong những bệnh do rung toàn thân gây ra là đau thắtlung Sau đỏ là các tác hại tới hệ tiêu hóa, hệ thần kinh như rối loạn thần kinh trung ương,với các triệu chứng về tim, não gây cảm giác nặng đầu, nhức đầu, buồn nôn, rối loạn tiềnđinh (hội chứng Menie) Rung cục bộ gây rối loạn vận mạch, trước hết là ở tay Song songvới các dấu hiệu bệnh lý là biển đổi cơ, xương, rổi loạn

-2-chức năng thần kinh Rung cục bộ gây bệnh hư khớp giả xương thuyền (Kohler), bệnh hoại

tử vô khuẩn xương bán nguyệt (Kienbock), hệ tuần hoàn như rối loạn vận mạch (Raynaud),

hệ tiêu hóa như biến đổi nhu động ruột [6]

Tại Việt nam, các nghiên cứu về tác động rung cục bộ tới sức khỏe của các côngnhân sử dụng máy khoan rung cầm tay cho thấy có tổn thương xương khớp ở cổ tay vàkhuỷu tay bao gồm gai xương, mất vôi và dị tật khớp, rối loạn thần kinh ngoại vi, tê buốt vàđau ngón tay [13; 17] Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cửu tìm hiểu ảnh hưởng của rungtoàn thân tới sức khỏe người lao động tại Việt Nam Gần đây, nghiên cứu của tác giảNguyễn Thị Toán (2005) đã phát hiện biểu hiện do rung toàn thân tần sổ thấp ở công nhânnhư tình trạng ĐTL, giảm độ giãn cột sống thăt lưng, xẹp đôt sông, đà đệm, biên dạng đôtsống hình thang L2, đau khớp cổ tay, vùng bả vai hay vùng trước ngực, hạ sườn phải.[ 15]

Tất cả những ảnh hưởng trên của rung chuyển trong các ngành nghề trước tiên sẽdẫn tới suy giảm khả năng lao động, sau đó là giảm năng suât lao động Điêu này đôngnghĩa với suy giảm chất lượng cuộc sổng của người lao động Do những tác hại về sức khỏe

mà rung chuyển nghề nghiệp gây ra, to chức lao động quốc te ILO đã đưa ra các tiêu chuẩn

về rung Tiêu chuẩn thế giới đầu tiên về rung toàn thân trong lao động đã được công bổ vàthực hiện vào năm 1974 (ISO 2631 - 1974), rung cục bộ là ISO - 5349-1 [50] Tại ViệtNam, bệnh rung chuyển nghề nghiệp do rung cục bộ gây ra đã được nhà nước công nhận vàđưa vào danh mục bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm từ năm 1991 và đã có tiêu chuẩn rungcục bộ được ban hành [6] Tuy nhiên, rung toàn thân vẫn chưa được đưa vào danh mục này

Từ những nhìn nhận trên, việc thực hiện tổng quan tài liệu về các yeu tố liên quan tớirung chuyển nghề nghiệp trong lao động trên thế giới và Việt Nam là vô cùng cần thiết.Tổng quan nhằm mô tả một số ngành nghề phát sinh yếu tố rung chuyển nghề nghiệp Hơnnữa, tổng quan còn nhàm mô tả những ảnh hưởng về sức khỏe mà rung chuyển nghề nghiệpgây ra ở người lao động, tìm hiểu một số biện pháp đã được thực hiện để giảm tác hại cùarung chuyển nghề nghiệp tới sức khỏe người lao động, từ đó đưa ra những khuyến nghị đểgóp phần nâng cao sức khỏe của người lao động làm việc trong môi trường phơi nhiễm

PHÀN 2 MỤC TIÊU

1 Mô tả một số ngành nghề phát sinh yếu tổ rung chuyển nghe nghiệp

2 Mô tả ảnh hưởng của yếu tố rung chuyển nghe nghiệp đối với sức khỏe người lao động

3 Một số can thiệp đã được thực hiện để giảm thiểu tác hại của rung chuyển nghề nghiệp tới sức khỏe của người lao động trên thể giới và tại Việt Nam

4 Đưa ra nhận xét và khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo để góp phần phòng chống ảnh hưởng của rung chuyển nghề nghiệp đối với sức khỏe người lao động tại

-4-PHÀN3 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP SÓ LIỆU

3.1 Tiêu chuẩn chấp nhận và loại trừ tài liệu tham khảo

Tài iiệu tham khảo đạt những tiêu chuẩn sau được chấp nhận đưa vào sử dụng trong báocáo tổng quan:

- Các báo cáo, luận văn phải được xuất bản, công bố từ những viện khoa học hàn lâmnhư Viện Y học lao động và vệ sinh môi trường, Viện vệ sinh dịch tễ trung ương,Viện Khoa học kỹ thuật và Bảo hộ lao động, các trường đại học.,

Các bài báo khoa học chuyên ngành phải được lấy từ các tạp chí chuyên ngành và tácgiả là cảc nhà khoa học tại Việt Nam và trên the giới

- Không giới hạn thời điềm xuất bản cùa sách chuyên ngành được sử dụng trong báocáo Các tài liệu khác ưu tiên có thời gian cập nhật, công bố từ năm 2000 đên nay

3.2 Phuong pháp thu thập số liệu

- Lập bản đồ thu thập tài liệu bao gồm những địa chỉ có các tài liệu liên quan tới đề tàibao gồm danh sách các viện nghiên cứu, các trường đại học, trung tầm thư viện, Cầnliên hệ để tiến hành bố trí thời gian, xin giấy giới thiệu và tìm tài liệu

Sử dụng hệ thống internet truy cập vào các website trong tiêu chuẩn chấp nhận tài liệu

để tìm tài liệu Một số website đã sử dụng là H1NARI/PƯBMED, 1LO, NISOH,ISO

Thu thập các tài liệu trên thế giới thông qua hình thức khác là gửi email tới các tácgiả

Khái quát những vấn đề cần quan tâm trong các nghiên cứu thông qua các tóm tắtnghiên cứu (Abstract)

5

Tìm các thông tin nghiên cứu, báo cáo khoa học liên quan đến vấn đề rung chuyềntrong nghề nghiệp tại các cơ sờ như trung tâm thư viện Quôc gia, các thư viện củaViện Y học lao dộng và vệ sinh môi trường, Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương, TrườngĐại Học Y Hà Nội, Viện Nghiên cứu khoa học kỹ thuật bảo hộ lao động bằng hìnhthức liên hệ trực tiếp thông qua giấy giới thiệu

-6-3.3 Phuong pháp tổng hợp thông tin và quản lý sô liệu

- Thông tin bàn điện từ: sẻ được lưu lại trong máy tính cá nhân và được chia làm hainhóm lớn là tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh Sau đó, các thông tin được chia theo chủ

đề viết bao gồm các thông tin chung về rung, ảnh hưởng sức khỏe của rung, can thiệpphòng tránh yếu tố rung chuyển nghề nghiệp, rung trong các ngành, nghề Một sổ bảnbao gồm nhiều thông tin kết họp sẽ được lưu riêng để sử dụng được triệt để thông tin.Mỗi bản được ghi chú gồm tên tác giả, năm, vấn đề để cập

- Một số bài báo, nghiên cứu khoa học, luận án, luận văn: sưu tầm và photo lại

Sau khi lưu lại các tài liệu, tiến hành nhập liệu vào Endnote, đính kèm các tài liệu đãlưu trong thư mục trên máy tính vào Endnote để quản lý và thực hiện trích dẫn tàiliệu

7

Tổng số tài liệu đã được sử dụng tại Việt Nam là 25 tài liệu tham khảo, trên thế giới

-8-PHẦN4

KẾT QUẢ

Một số thuật ngữ

4.1.1 Khái niệm về rung

Có nhiều định nghĩa về rung nhưng nhìn chung những định nghĩa này đều đề cập đến

sự dao động của một vật thế Sự dao động này được đo lường bàng các đại lượng như vậntốc, gia tốc, độ dời dưới tác dụng của một lực Trong công ước 148 - công ước và khuyếnnghị Quốc tế về an toàn vệ sinh lao động thì từ “Rung” được dùng để chỉ mọi sự rung độngtruyền cho cơ the người bời những cơ cấu rắn và gây độc hại đôi với sức khỏe hoặc nguyhiểm về nhiều mặt khác [1] Trong một số thuật ngữ về An toàn - Vệ sinh lao động của Cục

An toàn lao động - Bộ Lao động - Thương binh xã hội thì rung là dao động cơ học sinh ra khitrọng tâm hoặc trục đối xứng bị xê xích [25] Theo tác giả Lê Trung, rung là chuyển độngnhanh qua lại xung quanh điểm cân bàng [6], Tác giả Nguyễn Thể Huệ trong nghiên cứu củamình cũng định nghĩa về rung là chuyển động dao động của một vật thể, xuất hiện trong kếtquả tác động của ngoại lực Ngoại lực đó buộc vật thê lệch khỏi vị trí cân bàng ban đầu [13]

Theo tiêu chuẩn quốc tể về rung do Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế (ISO) ban hành, rungchuyển được định nghĩa một cách khoa học là: Sự thay đổi theo thời gian về mặt độ lởn từ vịtrí đứng yên đến vị trí đạt tới khi dịch chuyển ờ một hệ thống máy móc, độ lớn của thay đổinày liên tục luân phiên lớn hơn rồi nhỏ hơn một giá trị trung bình nào đó Theo khái niệmnày, rung chuyến là sự dao động của một hệ thông máy móc trong quá trình làm việc

Tác hại mà rung chuyển gây ra đổi với cơ thể con người phụ thuộc vào 4 nhân tố baogồm:

Thời gian tiếp xúc với rung: người lao động phơi nhiễm với yếu tổ rung càng nhiêugiờ trong quá trinh lao động thì chịu ảnh hưởng tới sức khỏe càng lớn

Tần số: đo lường bàng số lần rung trong 1 giây, đơn vị đo lường là Herts (Hz) Cơ thểcon người sẽ chịu ảnh hưởng ở những mức khác nhau với những tan số rung khácnhau Trong công nghiệp, tần số phổ biến là từ 1 đến 5000 Hz hoặc 10000 Hz (từ 5đến 10 kHz)

- Vận tốc: độ rời được đo lường bàng mét (m), vận tốc là độ rời trong đơn vị thòi gianđược đo bàng m/s.

- Gia tốc: ứng với sự thay đổi tốc độ theo đơn vị thời gian đo bằng m/s2 Đây cũng làđại lượng được dùng để đo rung chuyển phổ biến nhất trong lao động Tuy nhiên, đolường trực tiếp biên độ dịch chuyển vẫn được sử dụng với những thiết bị rung tần sốthấp (1 hoặc 2 rung chuyển trong 1 giây) [53]

4.1.2 Các khái niệm liên quan đến rung chuyển nghề nghiệp

Bệnh liên quan tới rung, lần đầu tiên được Loriga G mô tả vào năm 1911 ở thợ đục đá

có sử dụng búa khoan khí nén (BKKN) Đến năm 1918, Hamilton mô tả lâm sàng BRC cục

bộ cũng ở thợ đục đá Năm 1930, Seyring, lần nữa lại xác nhận ở người lao động sử dụng BKKN có rối loạn mạch ngoại vị Từ đó, các nhà nghiên cứu đã tìm kiếm các yếu tố từ điều kiện lao động cùng với các dụng cụ lao động gây rung và đã xác định nguyên nhân chính gâyBRC là do rung [13] Tùy vào vị trí lan truyền lên cơ thể người lao động, rung trong sản xuất được phân chia thành rung cục bộ và rung toàn thân

a Rung toàn thân

Định nghĩa về rung toàn thăn

Có nhiều định nghĩa về rung toàn thân trên thế giới Các định nghĩa đều cho thấy rungtoàn thân là rung động tác động lên toàn cơ thể Theo định nghĩa của tổ chức lao động

thế giới (ILO) rung toàn thân là khi toàn bộ cơ

thể bị đặt vào môi trường rung động, thường

xảy ra ờ mọi phương tiện vận chuyên và khi

làm việc với các thiết bị máy móc công

nghiệp có rung chuyến [47; 49]

Rung toàn thân có thể lan truyền toàn

cơ thê qua chỗ ngồi hoặc tiếp xúc dưới chân

hoặc cả hai Thông thường, những rung

chuyển này có ở động cơ rung động cùa các

loại xe, cảc phương tiện vận chuyến, tàu

thuyền, trực thăng, xe ủi đất, máy kéo, xe ba

gác

Hình 1: Hướng tác động của rung toàn thân

Nguồn: The Journal of The South African Institute of

Mining and Metallurgy [65]

-8-Phân loại rung toàn thân

Rung toàn thân được phân loại theo mức độ rung động [6; 53; 30; 47; 49]

- Rung toàn thân ở tần số rất thấp (dưới 2Hz)

- Rung toàn thân ở tần số thấp, còn gọi là rung xóc (tần số 2-20Hz)

- Rung toàn thân tần số cao (trên 20Hz)

Rung toàn thân tần số rất thấp dưới 2Hz thường gặp ở tàu thủy, máy bay, xe lừa, cưỡisúc vật Rung toàn thân tần số thấp 2-20 Hz là rung xóc xe cộ, truyên qua chỗ ngôi

Theo một báo cáo về phơi nhiễm rung chuyên nghê nghiệp tại Canada, rung toàn thânđược chia làm 2 loại:

- Rung chuyển tần sổ thấp từ 0,1 - 0,5 Hz

- Rung tần số từ 0,5 - 80 Hz

Có thể thấy rung toàn thân được phân loại dựa trên tần số rung từ thấp tới cao Tuynhiên, mỗi khu vực sẽ có những chỉ sô mức độ rung trong thang phân loại không hoàn toàngiống nhau Song, độ sai khác này là không quá nhiều Lý do chính của sự khác biệt này làviệc phân loại tần số rung toàn thân này dựa trên ảnh hưởng của nó tới sức khỏe người laođộng tại các khu vực khác nhau với nguồn gây rung tại các khu vực khác nhau

b Rung cục bộ

Định nghĩa rung cục bộ

Rung cục bộ trong nhiều văn bân pháp quy được định nghĩa là những rung độngtruyền qua vị trí tay cầm cùa dụng cụ sinh rung trong quá trình làm việc Theo Văn bản pháplệnh vê kiêm soát và điêu chỉnh rung chuyên nghê nghiệp của Anh, rung cục bộ được địnhnghĩa là rung chuyển do máy móc truyền qua tay và cánh tay trong quá trình làm việc [26]

Bộ Lao động và Nguồn nhân lực Hoa Kỳ cũng có chung một định nghĩa tương đương là rungđộng có nguyên nhân từ quá trình vận hành công cụ rung cầm tay truyền qua vị trí tay cẩmkhi làm việc [28]

-9-Phăn loại rung cục bộ: Rung cục bộ thường có tần số cao và được phân loại theo

nhiều cách Theo CN 3041 - 84 tiêu chuẩn vệ sinh và nguyên tắc làm việc với thiết bị gâyrung cục bộ (Liên xô cũ) trong nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thế Huệ [13] rung cục bộđược phân loại như sau:

Theo hướng tác đông rung: Đươc chia theo

các trục hệ thống trực giao tọa độ X, Y, z Trục X

song song các trục chứa nguồn rung (tay cầm, tay

lái, cần điều khiển ) hay nói cách khác trục X phải

trùng với trục hình học của vùng bao nguồn rung,

trục z là trục cánh tay và trục Y vuông góc với mặt

phẳng tạo bởi

Theo nguồn xuất hiện rung:

- Rung cục bộ từ tay cầm của máy có động cơ

- Rung cục bộ từ tay cầm thiết bị không có động cơ như các loại búa khoan khác nhau,các công cụ rèn, dập

Theo tần sổ rung cục bộ:

- Rung tần sổ thấp: mức rung cao ở tẩn số 8hz, 16hz

- Rung tẩn số trung bình: mức rung cao ở tần sổ 31,5hz, 63hz

- Rung tần số cao: mức rung cao ở tần số 125, 250, 500 và 1000hz

Các tác giả Liên Xô (cũ), năm 1974 đã chia rung chuyển tần số cao ra 3 loại:

- Tần sổ dưới 40Hz, biên độ lớn hàng centimet, gây tổn thương xương và khớp

- - Tần sổ từ 40 đến 300 Hz, biên độ ờ hàng milimet, gây rối loạn vận mạch, đặc biệtgặp ờ bàn tay còn gọi là hiện tượng Raynaud

- Tần số trên 300 Hz, biên độ khoảng 0, 01 mm gây tổn thương cân, cơ, thần kinh,gặp ở bàn tay, cẳng tay, cánh tay và vai

Các tác giả này quan điểm về BRC nghề nghiệp là bệnh do rung cục bộ gây ra Nhưngthực tế, rung tần số cao vẫn có thể gặp ở rung toàn thân [6] Một báo cáo gần đây củaTrung tâm sức khỏe và an toàn nghề nghiệp Canada cũng nhận định rung cục bộthường có tần số từ 5-1500 Hz [50]

Hình 2: Hưóng tác động của rung cục bộ

Nguồn: The Journal of The South African Institute of

-

10-c Thời gian phoi nhiễm theo ngày (Daily exposure)

Thời gian phơi nhiễm theo ngày là lượng thời gian phơi nhiễm với yếu tố rung độngkhi người lao động tiếp xúc với các máy móc gây rung trong 1 ngày làm việc, thông thường

là trong 8h làm việc

d Giá trị phoi nhiễm tác động EAV (exposure action value) và giá trị phơi nhiễm

giới hạn ELY (exposure limit value)

Giá trị phơi nhiêm tác

động là mức giá trị của phơi

nhiễm theo ngày mà người lao

động bắt đầu chịu tác động

của rung chuyển và bắt đầu

cần đến các can thiệp đặc biệt

để làm giảm tác hại của rung

Giá trị này ở mức 2,5 m/s2

trong 8 giờ làm việc

Nguồn: Health and Safety Executive

giới hạn là mức giá trị phơi nhiễm với yếu tố rung ở người

lao động không được phép vượt quá, nếu không sè có những ảnh hưởng nghiêm trọng tới sứckhỏe Giá trị này ở mức 5 m/s2 trong 8 giờ làm việc

Hai giá trị ELV và EAV có thể thay đổi tùy vào thời gian phơi nhiễm hàng ngày làbao nhiêu giờ làm việc [77; 28]

1.1.3 Bệnh nghề nghiệp, bệnh rung chuyển nghề nghiệp và bệnh nghề nghiệp đưực bảo hiểm

Bệnh nghề nghiệp (BNN): Theo định nghĩa của Bộ Y tế, BNN là một bệnh đặc trưng

của một nghề do yếu tố độc hại trong nghề đó đã tác động thường xuyên, từ từ vào cơ thểngười lao động mà gây nên bệnh [6]

Thời gian phơi nhiễm hàng ngày (h/ngày) Hình 3: Giá trị ELV và EAV cho phép tùy vào thời gian phơi

nhiễm hàng theo ngày.

Giá trị phơi nhiễm

11

-Bệnh rung chuyển nghề nghiệp : Theo thuật ngữ trong An toàn - Vệ sinh lao động củaViệt Nam hiện nay, bệnh rung chuyển nghề nghiệp được định nghĩa là bệnh xuât hiện dongười lao động làm việc với máy, thiết bị có độ rung lớn trong thời gian dài Định nghĩa này

đề cập tới rung cục bộ Nói đến bệnh rung chuyển tại Việt Nam hiện nay, là nói đến bệnh dorung cục bộ gây ra [25]

Bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm (BNNĐBH): Thực hiện luật lao động để bảo vệ sức

khỏe người lao động, nhiều BNN đã được đưa vào danh mục BNNĐBH BNNĐBH thực chất

là BNN được đền bù (Compensated Occupational Disease) Người lao động bị mắc BNN sẽđược Hội đồng giám định y khoa xếp hạng tỷ lệ mất khả nâng lao động và được hưởng chế

độ đền bù trên cơ sở xếp hạng đó Tại Việt Nam, trong danh BNNĐBH cỏ bệnh rung chuyểnnghề nghiệp Tuy nhiên, tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh rung chuyển nghề nghiệp trong danhmục này là tiêu chuẩn dành cho rung cục bộ Vì vậy, bệnh rung chuyển nghề nghiệp đượcđưa vào trong danh mục này là bệnh do rung cục bộ gây nên [6] Hiện nay, Việt Nam chưa cótiêu chuẩn chẩn đoán bệnh rung chuyển nghe nghiệp dành cho rung toàn thân vàì vậy bệnhrung chuyên nghê nghiệp do rung toàn thân cũng chưa được đưa vào danh mục này

4.2 Các ngành - nghề phát sinh yếu tố rung chuyển nghề nghiệp

Có rất nhiều ngành nghề trên thế giới phát sinh yếu tố rung chuyên nghê nghiệp Bànchất phát sinh yếu tố rung chuyển nghề nghiệp trong các ngành nghề này đều là sử dụng cácdụng cụ, phương tiện sinh rung động Thế giới cũng đã có nhiêu nghiên cứu nhẩm đo lườngmức độ rung và tìm hiểu ảnh của các máy móc có rung chuyển tại nhiều ngành nghề khácnhau Tuy nhiên, tại Việt Nam, các nghiên cứu về nguy cơ của yếu tố rung chuyển nghềnghiệp còn ít, rung cục bộ trong các ngành nghề Gần đây, một vài nghiên cứu về rung toànthân mới bắt đầu được thực hiện

Mức độ phơi nhiễm rung chuyển nghề nghiệp trong các ngành nghề lao động đã đượcminh họa bằng một thống kê thực hiện khoảng cuối thế kỷ 20 Nếu một người làm việc trongnghề có môi trường làm việc nhạy cảm với rung động (nhiều thiết bị gây rung) trong vòng 30năm, với 50 tuần trong một năm và 30 giờ trong một tuần, sẽ có trên 45000 giờ có khả năngphơi nhiễm với rung chuyển nghề nghiệp[73]

12

-Bảng 1: Rung chuyên nghê nghiệp ở một số ngành nghề

Nghề vận tải (lái máy cày, lải xe bus,lái xe vận tải, lái tàu, láy máy nông trường,

Hoạt động của phương tiện vận tải

Nghề vận hành đầu cần trục Sự chuyển động giữa dây cáp và cần

trụcNghề luyện kim Quá trình cuộn, lái máy kéo

Cả hai loại

rung Thợ mỏ (mỏ than, mỏ khai thác đá, mò khai thác khoáng sản khác) Vận hành các xe thi công công trường, máy khoan khí nén, máy khoan điện

Nguôn: Wasserman, D E ((1987)) Advances in Human Factors/Ergonomics - Human

Aspects of Occupational Vibration Elsevier USA 183

4.2.1 Ngành giao thông vận tải

Hiện nay lực lượng lái xe trong ngành giao thông vận tải là rất lớn Trong đó bao gômđội ngũ lái xe trọng tải lớn, xe máy thi công cơ giới của các ngành xây dụng, giao thông vậntải, khai thác than, khai thác đá [15] Những phương tiện giúp con người di chuyển, chuyênchở hàng hỏa như tàu hỏa, xe ô tô, xe vận tải là nguồn gây rung đối với

Tàu hỏa: phục vụ cho nhu cầu đi lại phố biến ở rất nhiều quốc gia trên thế giới, phù

hợp với cuộc sống công nghiệp hiện đại ngày nay Đây là một trong những phương tiện vậntải phát sinh yếu tố rung chuyển nhưng không phái là phương tiện hàng đầu gây rưng Ngày

nay, tiến bộ khoa học kỹ thuật đã giảm thiểu đáng kể rung động trên tàu hỏa (Phụ lục 9)

Xe bus, xe vận tải đường dài và xe khách: xấp xi 4% - 7% lái

xe tại một số quốc gia thuộc Châu Âu, Hoa Kỳ, Canada đều phơi

nhiễm nghiêm trọng với yếu tố rung toàn thân trong một thời gian

dài Các phương tiện vận tải này không sinh ra rung động toàn thân

với mức độ như nhau Mức độ rung động phụ thuộc vào tốc độ dĩ

chuyển, chất lượng chồ ngồi tại cabin lái, trong đó điều kiện mặt

đường và địa hình là hai yểu tố trung tâm trong điều kiện phơi

nhiễm (Phụ lục

12) [70], Một nghiên cứu mang tầm cỡ quốc gia đã Hình 4: Hướng tác động rung toàn ,,x

thân được đo lường trong nghề lái xe

được tiên hành tại Malaysia trên 760 người lái xe bus tại 6 khu vực là Selangor, Kuala

Kelantan, Perak, Kedah và Pulau Pinang để đánh giá gánh nặng cùa bệnh ĐTL Rung chuyểntoàn thân được đo lường dựa trên tiêu chuẩn ISO 2631 - 1 và tiêu chuẩn châu Âu Kết quả đođạc của trên 143 lần, mỗi lần trong vòng 25 phút cho thấy EAV (action level) là 2,18 m/s2 vàELV là 5,02 m/s2 [68], Thực tế, các lái xe chuyên nghiệp phơi nhiễm với yếu to rung toànthân trong 8h làm việc hang ngày [34],

Tại Việt Nam, đã có các nghiên cứu từ những năm 70 về sức khỏe của lái xe ô tô, lái

xe vận tải hàng hóa và hành khách trong ngành giao thông vận tải nhưng có rất ít nghiên cứu

cụ thể về ảnh hưởng cùa rung toàn thân (rung xóc) ở người lao động mà đa số các nghiên cứuchi đề cập đến điều kiện vi khí hậu buồng lái, ergonomy và chủ yếu là tiếng ồn Hiện nay, do

cơ chế thị trường đòi hòi các xe phải tăng cường chất lượng để thu hút khách hàng, vì vậy,điều kiện vi khí hậu buồng lái, tiếng ồn đã được cải thiện đáng kể với điều

14

-hòa nhiệt độ, cửa kín [8:11; 18], Một số nghiên cứu gần đây đã đolường mức rung động từ các phương tiện vận tải Các nghiên cứu cho thấygia tốc rung xóc của các xe Huyndai đều vượt quá mức cho phép (so vớitiêu chuẩn 5216-90) ở các dải tan số 4Hz, 8Hz và 16Hz Khi lái xe, cáccông nhân phải chịu ảnh hưởng cùa rung tẩn số thấp với vận tốc rung từ1,1 - 3,95 ctn/s ở tất cả các phương X, Y, z và gia tốc rung từ 0,65 - 3, 8 m/

s2 [14] Rung xóc ở xe máy thi công và vận tải trên 10 tấn có tần sổ là10Hz và vận tốc rung là 2,17 cm/s Hầu hết các mẫu đo rung đều có giatổc từ 0,65 đến 2,2 m/s2, có mẫu vượt TCVSCP gâp 2 lần và vận tôc rung

từ 1,25 đên 4,9 cm/s [21; 22] Nhìn chung, công nhân lái xe ô tô tải phảichịu ảnh hưởng của tần số rung là 10 ± 2 Hz và vận tốc rung là 2,6 - 3 cm/

4.2.2 Ngành nông nghiệp

Trong nông nghiệp, các nước phát triển hầu hết đều sử dụng máy móc trên đồngruộng, giúp tăng năng suât lao động và giảm gánh nặng cho người nông dân như máy kéo,máy gặt, máy tuốt, máy gieo mạ Tuy nhiên, các máy móc này cũng sinh ra rung toàn thân,

và gây ảnh hưởng tới sức khỏe người nông dân Tại các nước đang phát triển, một so máymóc cũng đã được đưa vào hoạt động Cùng vói sự phát triển của ngành nông nghiệp trên thếgiới, số lượng lao động phơi nhiễm với yếu tố rung chuyển nghề nghiệp sẽ ngày một tăng.Hiện nay, thế giới đã có nhiều nghiên cửu về yếu tổ rung chuyển nghề nghiệp trong ngànhnông nghiệp

Tại Anh, nghiên cứu về đo lường mức độ phơi nhiễm với yếu tố rung toàn thân củangười lái máy kéo trong nông nghiệp cho thấy quá trinh vận hành các máy kéo trong nôngnghiệp phát sinh rung toàn thân vượt quá giá trị phơi nhiễm giới hạn (ELV) [67] Rungchuyển của máy kéo trong nông nghiệp ở dải tần số từ 2 đến 6 Hz sẽ gây ra những mối

có nguy cơ bị phơi nhiễm với rung Theo báo cáo này, loại máy có mức rung lớn nhất là máy

rũ cỏ khô có gia tốc rung từ 1,1 đến 2,7 m/s2, tiếp theo là máy gặt với gia tốc rung từ 0,9 - 2,1m/s2, máy bừa có gia tốc rung từ 0,7 đến 2,1 m/s2, máy cày, mảy reo mạ và máy bơm thuốctrừ sâu có gia tổc từ 1 đến 1,6 m/s2, máy gặt đập liên hợp có gia tốc từ 0,4 đến 0,8 m/s2[43],

Tại Việt Nam, các máy móc như máy cày tay, máy cày 4 bánh, máy gặt đập liên hợp,máy cắt lúa xếp dãy đã được đưa vào sử dụng với số lượng lên tới hàng nghìn chiếc và con

số này vẫn còn tăng, đặc biệt là ở Đồng bằng sông Cừu Long [4] Đa sổ các mảy móc nàyđều nhập khẩu từ nước ngoài Vì vậy, tại Việt Nam, chúng cũng gây rung động trong quátrình làm việc và ảnh hưởng tới sức khỏe người lao động Tuy nhiên, mặc dù việc phơi nhiễmvới yếu tổ rung toàn thân từ những máy móc này đã được ghi nhận trên thế giới thì tại ViệtNam chưa có nghiên cứu nào tìm hiểu về ảnh hưởng của yếu tố rung động toàn thân trongngành này Hơn nữa các tiêu chuẩn ban hành đổi với máy nông - lâm nghiệp vân còn hạn chè.Các tiêu chuân này chủ yêu là các tiêu chuân vê tiếng ôn với mức công suất âm của nguồnphát ồn, qui định phương pháp đo, đánh giá hiệu quả của chỗ ngồi làm giảm rung động toànthân theo phương thẳng đứng truyền tới người lái máy kéo nông nghiệp [2; 3; 23]

4.2.3 Ngành mỏ

Ngành mỏ là một lĩnh vực lớn và đa dạng Đây là khối ngành bao gồm các hoạt động, công việc, chuyên về khai thác khoáng sản Ngành mỏ sử dụng rất nhiều máy móc chuyên chờ, máy đào than liên họp, búa khoan khí nén (BKKN), búa khoan đá (BKĐ) [13].Các nghiên cứu trên thế giới đã chi ra sự xuất hiện cùa cả hai loại rung chuyển là rung toàn thân và rung cục bộ trong ngành mỏ Ngoài các công cụ rung cầm tay gây ra rung cục bộ, các

xe tải chuyên chờ vật liệu như xe tải chở đá, xe ủi đất, xe đào thủy lực, xe ben kéo và tự đổ

có thùng lật, xe bản lề kéo, máy chất tải đều gây ra rung toàn thân ở tần số thấp trên dưới lm/s2 [65]

-16-Tại Hungari, tần số rung cục bộ từ 10 đến 20 Hz có ở các máy móc rung cầm tay của những công nhân khai quặng gây nên các chứng bệnh về đau khớp cổ và khuỷu tay [75] Tại Nam Phi sự xuất hiện của cả hai loại rung cục bộ và rung toàn thân đã vượt quá mức cho phép có trong ngành khai thác than, khai thác vàng và nhiều khoáng sản khác Máy khoan đá

sử dụng trong ngành khai thác vàng tại Nam Phi có gia tốc rung lên tới 31 m/s2 Tỷ lệ người lao động phơi nhiễm với rung cục bộ trong ngành khai thác vàng tại Nam Phi là 15% với thờilượng lao động trung bình là 5,6 năm [35] Bên cạnh đó, trong ngành khai thác than, rung cục

bộ xuất hiện ở những máy móc như máy khoan đả bàng khí nén, máy khoan đá thủy lực, máyphá đường dùng trong việc tạo các lối ra từ hầm lò và búa chèn, máy xay khí nén, BKĐ, chìa vặn đai ốc khí nén, máy mài khí nén

Bảng 2: Mức rung cục bộ của các công cụ cầm tay thông dụng trong nền công nghiệp khai mỏ

Loại dụng cụ Mức gia tốc rung trung bình cực đại

và hướng rung chuyển

Máy phá đường và búa chèn 19 m/s2 (z)

Nguôn: Michael, J G and M Bovenzi (2000) The diagnosis off disorders caused by hand

-transmilted vibration: Southamton workshop 2000 Archives of Occupational and

Environmental Health 75: 1 - 5.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về tác động của rung chuyển nghề nghiệp trong ngành

mỏ đã được thực hiện Tuy nhiên các nghiên cứu vẫn chủ yếu tập trung tìm hiểu ảnh

-

17-hưởng của rung cục bộ, đo lường tần số rung cục bộ trên các máy móc trong ngành khai thác than và khai thác đá mả chưa để cập nhiều tới yếu tố rung toàn thân Các nghiên cứu cho thấy, trong quá trình làm việc, công nhân sử dụng các máy khoan bằng tay đã chịu ảnh hưởng trực tiếp

từ rung động của các máy móc này Rung cục bộ tại các mỏ Khe Chàm, Mông Dương, Thống Nhất, Xí nghiệp xây lắp mỏ cẩm Phả tỉnh Quảng Ninh

ở khu vực lò đá và khu vực lò than cho thấy mỗi ngày thợ chổng lò (TCL) phải mat từ 10 đến 12 giờ để thao tác với BKKN hoặc BKĐ

Tùy thuộc vào loại khoan được sử dụng và thao tác khoan của người thợ mà mức rung

có thể khác nhau (Phụ lục 1- Mô tả thao tác làm việc của công nhân khoan tay trong công nghiệp khai mỏ) Mức rung tác động lên thợ chống lò (TCL) đá do BKKN (gia tốc rung 5,7 -

10,1 m/s2) cao hơn ở TCL than do BKĐ (gia tổc rung (3,7 m/s2) từ 1,54 đến 1,77 lan [13] BKKN được sử dụng tại mỏ khai thác than Mạo Khê và mỏ khai thác đá Bình Định đều có mức rung động tại vị trí tay cầm cùa công nhân vượt quá tiêu chuẩn cho phép nhiều lan Mức gia tốc rung tương đương theo năng lượng trong 8h làm việc đôi với công nhân ở công ty đá Bình Định là 36 m/s2, và ở công ty than Mạo Khê là 36,6 m/s2 [7] (Phụ lục 2 - Két quả mức rung của máy khoan tại vị tri tay cầm trong công nghiệp khai mỏ).

Bèn cạnh ảnh hưởng của rung cục bộ, còn có sự xuất hiện của rung toàn thân trongngành mỏ Tại úc, trong ngành khai thác mỏ, những người thợ mỏ ở đây chịu phơi nhiễm vớirung toàn thân khi vận hành các máy móc như xe ủi đất, xe tải kéo, xe tải có máng xúc đấtphía trước, máy khai mỏ, máy đào đất [41]

Tại Canada, rung toàn thân tại các mỏ quặng do tác động theo chiều thẳng đứng từchỗ ngồi của các xe tải kéo hạng cũng dao động trong một khoảng lớn với gia tốc từ 0,37 m/

s2 đến 11,73 m/s2 Trong đó, gia tốc rung toàn thân tác động ở vùng thắt ỉưng người lái nằmtrong khoảng giao động từ 0,34 m/s2 đển 2,72 m/s2 Các xe tải hạng nặng (240 đến 320 tấn)thường gây ra rung toàn thân vượt quá tiêu chuẩn cho phép [56],

Trong khi các nghiên cứu trên thê giới đã chỉ ra ảnh hường rat rõ rệt của rung toànthân từ các phương tiện vận chuyển trong ngành mỏ thi tại Việt Nam chưa có nhiều nghiêncứu mô tả cụ thể về rung toàn thân (rung xóc) trong ngành mỏ Gần đây, Nghiên cứu của tácgiả Nguyễn Thị Toán (2005) ở công nhân lái xe tại mỏ than Quảng Ninh là nghiên cứu

18

-đâu tỉên tìm hiêu vê ảnh hường của rung toàn thân tới người lao động trọng ngành mò.Nghiên cứu này cho thấy rung xóc ở xe vận tải trên 20 tấn và xe thi công cơ giới hầu hết đềuvượt quá tiêu chuẩn vệ sinh cho phép ở các dải tần số 4Hz, 8Hz, 16Hz; với vận tổc rung từ1,31 đến 4,85 cm/s và gia tốc từ 0,6 m/s2 đến 2,1 m/s2 ờ tất cả các phương X, Y, z Có thểthấy xe vận tải và xe thi công cơ giới hoạt động trong quá trình khai thác than hầu hết đềusinh ra rung động vượt TCVSCP ở các dài tần sổ 4Hz, 8Hz, 16Hz [15]

4.2.4 Ngành xây dựng

Giông như ngành công nghiệp khai mỏ và một sô ngành công nghiệp khác, các xevận tải, các xe thi công công trường cũng phổ biến trong ngành xây dựng Bên cạnh đó, cáccông nhân trong ngành cũng sử dụng các dụng cụ gây rung cầm tay Vì vậy, rung toàn thân

và rung cục bộ đều có mặt trong nhóm ngành này

Ngành xây dựng sử dụng rất nhiều loại xe công trường, với số lượng phong phú và đadạng Tổ chức HSE đã đưa ra danh sách 13 loại máy móc thi công được sử dụng phổ biếnkhông chì trong ngành xây dựng mà còn trong ngành công nghiệp vận chuyển đất, côngnghiệp khai thác và ngành mỏ có khả năng gây rung toàn thân trong quá trình làm việc Đó làcác loại máy đào xúc tồng hợp, máy ủi, xe trút vật liệu hạng 3 tấn bên hông, xe tải hạng 25tấn tự đẻ có khớp nối, gầu xúc thuận, xe lu rung, gầu xúc đổ tổng hợp có khớp nối, xe tài 8bánh, xe tải nâng, máy xúc gầu quay 360o hạng 1,5 tấn, xe tải tự đổ két cấu cứng hạng 80tấn, xe tải trượt, và máy xúc bốc Tuy nhiên, không phải tất cà các máy móc trên công trườngđều có khả năng gây rung động như nhau, chỉ những mảy móc có giá trị rung vượt quá giá trịEAV mới gây ra rung toàn thân Mỗi máy móc có một kết cấu, tảí trọng, chức năng và cáchthức vận hành khác nhau, vì vậy tan số rung tại chỗ ngồi cũng khác nhau Gầu xúc thuận cótần số rung từ 1- 6Hz tại chỗ ngồi lái, máy ủi có tần số rung trên 5Hz, xe trút vật liệu hạng 3tấn xấp xỉ 2,5Hz, máy đào xúc tổng hợp là 1 - 2Hz [45] Tùy vào mức độ gây rung toàn thân

mà việc can thiệp để giảm thiểu rung động tại các máy móc này cũng khác nhau Một sổ máymóc gây rung nhưng mức rung động chưa vượt quá EAV hoặc trong khoảng giữa EAV vàELV như máy đào xúc tổng hợp, máy xúc gầu quay Một sô máy gây rung vượt mức ELVgây ra rung toàn thân ở mức cao Vì vậy, việc tiến hành nghiên cứu cụ thể và đo lường rungđộng cũng như ảnh hưởng của các máy móc trên công trường tới người lao động là vô cùngcần thiết

-

19-Các số liệu từ báo cáo khoa học của Viện Vệ sinh lao động Quốc tế và trung lâm Sứckhỏe - An toàn nghề nghiệp Canada cho thấy gia tốc ước tính của máy móc phoi nhiễm vớiyểu tổ rung lớn nhất là xe ủi đất với gia tốc tối đa hơn 16 m/s2, sau đó tới máy đào hơn 10 m/

s2, và tới đầu máy bốc dỡ hàng, máy ùi, máy chế biến, bộ phận xúc cùa máy xúc, xe tải chởhàng [37]

Tại Anh, nghiên cứu tại về rung cục bộ trong ngành xây dựng cho thấy rung bắtnguồn từ việc sử dụng các máy điều khiển bằng tay, máy dẫn hướng bàng tay, và cầm vàocác vật liệu tì vào những máy móc rung đang hoạt động Các dụng cụ này gây ra rung độngvới khoảng rung động trung bình từ 9,98 m/s2 đến 27,83 m/s2 Người lao động có thể phơinhiễm với rung cục bộ trong ngành xây dựng ở rất nhiều khoảng gia tốc khác nhau tùy thuộcvào thời gian làm việc với dụng cụ rung [39] Những dụng cụ trong ngành xây dựng gây rungcục bộ thường là máy phá bê tông, máy mài phun cát, máy mài, máy cắt bằng đĩa, búa khoan,búa gõ, cưa xích, búa tán đả Tuy nhiên, những công nhân đúc bê tông làm việc với máykhoan đường có thể gặp rung động tổ hợp của cả rung cục bộ và rung toàn thân Rung cục bộxảy ra khi họ sử dụng máy bằng tay, đứng thẳng giữ cho người không tì lên thân máy, rungtoàn thân gặp ờ những thợ có thói quen tì một phần thân mảy vào người để lấy thêm lực và

đỡ lực rung ở tay [6; 73]

Người lao động sử dụng các công cụ có thao tác đập trên 15 phút/ngày và một số sửdụng các dụng cụ có thao tác quay (búa khoan, búa tán đá ) trên Ih/ngày sẽ có nguy cơ chịuảnh hưởng của rung cục bộ nghiêm trọng, vì có khả năng phơi nhiễm với rung vượt quá EAV[27; 55],

Thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu đo lường về mức độ rung chuyển và ảnh hưởngcủa nó tới sức khỏe người lao động trong ngành xây dựng Tuy nhiên, hiện nay tại Việt Nam,chưa có nghiên cứu nào được tiến hành nhằm đo lường mức độ phơi nhiễm rung toàn thântrong ngành xây dựng

4.2.5 Ngành nghề khác: Bèn cạnh các ngành nghề phơi nhiễm với rung chuyển nghề

nghiệp điển hình như ngành mỏ, ngành xây dựng, ngành giao thông vận tải, ngành nôngnghiệp, rung chuyển nghề nghiệp còn xuất hiện ở một số ngành nghề khác do bản chất sử

dụng dụng cụ và phương tiện sinh rung động của các ngành nghề này (Phụ lục 10)

Nhìn chung, những ngành nghề sừ dụng các công cụ sinh rung động rất đa dạng Vivậy, số lượng ngành nghề phát sinh yếu tố rung chuyển nghề nghiệp là rất nhiều, như ngànhgiao thông vận tải, ngành mỏ, ngành nông nghiệp, ngành xây dựng Còn có rất nhiều ngànhnghề khác có sự có mật của các thiết bị gây rung động trong quá trình làm việc như ngànhkim khí, ngành đóng tàu, nghề rừng, nghề đúc Một số lượng lớn những ngành nghề nàyđều có mặt tại Việt Nam, tuy nhiên, các nghiên cứu ờ Việt Nam chưa đa dạng trong nhiềungành nghề và chủ yếu đề cập tới rung cục bộ thông qua những đo lường mức độ rung động,

mà chưa có nhiều nghiên cứu tìm hiểu về rung toàn thân trong các ngành nghề

4.3 Ánh hưởng của rung chuyên nghề nghiệp tói sức khỏe người lao động

Thực trạng rung chuyển nghề nghiệp trong các ngành nghề cho thấy bất cứ ngànhnghề nào có các máy móc, công cụ gây rung chuyển đều sẽ có yếu tố rung chuyển nghềnghiệp Điều này giải thích phạm vi rộng và đa dạng nghành, nghề phơi nhiễm với rung Honnữa, sản xuất công nghiệp là một trong những quá trình diễn ra liên tục để tạo ra sản phẩmcuối cùng Vì vậy, khi làm việc với những dụng cụ có rung động, người lao động sẽ chịu tácđộng của rung động trong suốt quá trình này số lượng người lao động trong các ngành nghe

kể trên lớn sẽ càng làm tăng mức ảnh hưởng của rung chuyển trong lao động Rung chuyểnnghề nghiệp khi vượt quá mức tiêu chuẩn cho phép, sẽ gây ảnh hưởng tới sức khỏe người laođộng Những ảnh hưởng này sẽ hạn chê khả năng làm việc và làm giảm năng suất lao độngcùa người lao động cũng như chất lượng cuộc sống hàng ngày

Rung cục bộ sẽ dẫn tới các bệnh như rối loạn vận mạch, rối loạn cân - cơ thần kinh,rung toàn thân gây ra nhiều rổi loạn kết họp và bệnh ĐTL, cả hai loại rung toàn thân và rungcục bộ đều có thể gây tổn thương và rối loạn hệ cơ - xương - khớp và một số dấu hiệu tổnthương khác ảnh hường nghiêm trọng tới người lao động

4.3.1 Ảnh hưởng của rung cục bộ tới sức khỏe người lao động

Theo tiêu chuẩn ISO 5349 - 1, người lao động tiếp xúc với rung cục bộ vượt quá mức

độ cho phép có thể bị những rối loạn vận mạch ở ngón tay, rối loạn hệ thần kinh cảm giác vàvận động ở bàn tay Hội chứng rung cục bộ thường xuất hiện bằng các rối loạn vận mạchngoại vi, rối loạn hệ thần kinh, tổn thương cơ - xương - khớp xuất hiện riêng biệt hoặc xuấthiện cùng một lúc [51]

21

-Tổn Ihươìis xương và khớp xươns: -Tổn thương xương - khớp, gặp nhiều nhất ờ những

công nhàn sử dụng dụng cụ rung cầm tay loại nặng để lao động do phải tiếp xúc vởi các vachạm lớn và rung động có tần sổ từ 50 Hz trở xuống với biên độ lớn như BKKN để phá đá(tần số từ 20 Hz - 40 Hz và biên độ trên vài centimet) Các tổn thương gặp ở xương - khớp vàgân, khu trú ở vùng xương quay cổ tay, ở khuỷu tay như vôi hóa, xương hóa ở vị trí bám củagân Biểu hiện của tổn thương chù yếu là viêm xương và hư khớp Các tổn thương này đượcphát hiện chính xác qua hình ảnh chụp X - quang (Phụ lục 3)

Biểu hiện lâm sàng là đau khớp xương, xuất hiện sau khi lao động hoặc lúc bắt đầulao động và không bao giờ đau dữ dội Tổn thương xương khớp có thể dẫn tới hoại tử vôkhuẩn xương bán nguyệt hoặc hình thành khớp giả khi xương thuyền bị gãy do tiếp xúc vớirung động Đặc biệt, khớp trông không biển dạng, không xưng Tuy nhiên, cử động gẩp vàđuôi căng tay khó khăn, khớp khuỷu khó cử động, làm việc gang sức có the bị chuột rút Việc hạn chế cử động gấp duồi này sẽ gây nên những hạn chế về mặt thao tác đối với ngườilao động không chỉ trong quả trình làm việc, mà còn trong sinh hoạt hằng ngày Những tônthương khó quan sát được bề ngoài do không xưng và khớp trông ít biến dạng, nên dễ khiếnngười lao động xem nhẹ và coi đó chì là những nhức mỏi thông thường Biểu hiện cụ thể củatổn thương xương khóp do rung cục bộ gây ra bao gồm: Hư khớp khuỷu (arthroseHyperostosante du coude), hoại tử vô khuẩn xương bán nguyệt (Kienbock), hư khớp giảxương thuyền (Kohler) [6],

Rối loạn vận mạch - hội chứng “ngón tay trắng”: Rối loạn vận mạch và biến đổi maomạch gặp ở công nhân thao tác với dụng cụ rung cam tay có tan số cao khoảng 40 - 300 Hz,biên độ 0,5 - 5mm Nghề nghiệp hay gặp là thợ đúc, xay, nghiền, khoan, đánh bóng kim loạibao gồm rối loạn tuần hoàn mao mạch đầu chi và rối loạn cảm giác bàn tay Có nhiều thuậtngữ đang được sử dụng để mô tả rung động gây nên những rối loạn vận mạch như “ngón taychêt hay ngón tay trăng”, “hiện tượng Raynaud có nguồn gốc từ nghe nghiệp” hay “bệnh tổnthương co thắt mạch”

-22-Biểu hiện lâm sàng cùa hội chứng rối loạn vận

mạch là hội chứng “ngón tay trắng” Khi người lao

động bị hội chứng “ngón tay trắng”, trong cơn

“ngón tay trắng”, ban đầu bệnh nhân cảm giác lạnh

và tê cóng sau đó có thể thấy đau, họ CÓ the hoàn

toàn mất cảm giác xúc giác và sự khéo léo của đôi

tay Tiếp xúc với rung trong thời gian dài có thể gây

ra việc cơn “ngón tay trắng” kéo dài quanh năm Có

thể gặp những biến đổi dinh dưỡng (loét da hay hoại

tử) ở da của ngón tay trong các trường hợp mãn tính

có cơn ngón tay trắng nặng Lạnh toàn thân dù tay

không lạnh, làm phát cơn mạn hơn là lạnh cục bộ

hai bàn tay Điều này cũng phù hợp với nhận định

về thời gian xuất hiện cơn ngón tay trắng nhiều nhất vào mùa đông, đặc biệt là vào buổi sángsớm dù người lao động đang tham gia lao động hay không tham gia lao động Vì vậy, vớinhững người lao động chịu ảnh hường của rung cục bộ, mắc bệnh do rung cục bộ gây ra vàphải làm việc ngoài trời lạnh thì sức khỏe người lao động càng bị hạn chế, các công việcngoài trời cũng bị hạn chế và tất cả đều có 1 điểm chung là phơi nhiễm với môi trường lạnh Các nghiên cứu cũng cho thấy, khi thời gian phơi nhiễm càng tăng, số lượng cơn đau càng

nhiều (Phụ lục 4).

Tổn thương cân cơ, thần kinh: Tổn thương này do rung tần số trên 300 Hz gây ra Các

biểu hiện sau khí tiếp xúc 1 - 2 tháng với nguồn gây rung có thể gặp là teo cơ ở mô cái bàntay hay mô út Các cơ liên đốt, cơ cang tay cũng bị tổn thương Roi loạn thần kinh cảm giác

có thể gây mât phản xạ, giảm cảm giác tiếp xúc, giảm càm giác nhiệt, và giảm câm nhận rung

ở các đầu ngón tay Ngoài ra, là các tác động đến cơ vân Rung từ 50 - 200 Hz tác đống đếngân hay khối cơ vân - xương ở người Điều này sẽ gây ra đồng thời phản xạ co cơ kéo dài vàgiãn các cơ Tổn thương này có thể tiến triển độc lập với các rối loạn khác do rung động gâynên và có thể có cơ chế bệnh sinh khác [6; 7; 13; 73]

Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đà đi sâu tìm hiểu ành hưởng của rung cục bộ tớiSÚC khỏe người lao động Đặc biệt, các nghiên cứu ở khu vực có khí hậu lạnh cho kết quà về

hội chứng “ngón tay trắng rất rõ rệt (Phụ lục II)

Hình 5: Hội chứng “Ngón tay trấng”

Nguồn: I0HA 6 th InternationalScientific conference [50]

23

-Tại Việt Nam, các tổn thương xương khớp qua hình ảnh X - quang và rối loạn vậnmạch trong nghiên cứu BRC nghề nghiệp đã được tìm hiểu từ những năm 70 [7] Tổn thươngxương khớp được tìm thay bao gồm gai xương, phản ứng màng xương, hổc xương, mất vôi,thưa xương, dị tật khớp Ngoài ra còn có các biều hiện đau mỏi các khớp vai, khớp khuỷu, têbàn ngón tay Cùng với những biến đổi mao mạch rõ rệt ờ dạng co thắt, giãn và cong queogap xoan, số lượng mao mạch giảm và suy giảm thính lực Các dấu hiệu như tê buốt và đaungón tay, giảm cảm giác ở tay, nhiệt độ da bàn tay không hồi phục, tăng ngưởng cảm nhậnrung đã được tìm thấy tại các công nhân làm việc ở mỏ than Quảng Ninh Song, chưa thaybiếu hiện cụ thế của cơn “ngón tay trắng” với kết quả nghiệm pháp lạnh dương tính bàng 0

Có 4,3% thợ làm việc tại lò than và đá xuất hiện hội chứng rối loạn vận mạch trong tuổi nghề

từ 18,2 ± 5,2 năm làm thợ chổng lò Ngoài ra là các biểu hiện về rối loạn thần kinh - loạndưỡng như đau khi nghỉ, mồ hôi tay, run tay, phù nề tay, bàn tay cứng, ngón tay dùi trống.Công nhân quốc phòng sừ dụng máy rung cầm tay có biến đổi mao mạch về màu sắc, hìnhthể, số lượng và 29% xuất hiện thể co thắt mạch

Bên cạnh yếu tố rung cục bộ, các nghiên cứu tại Việt Nam đã đề cập tới những yếu tôliên quan góp phân gây ảnh hường tới sức khỏe người lao động Điều này là hợp lý và tươngđồng với kểt quà của các nghiên cứu trên then giới, Bời lẽ, bản chất cửa các bệnh do ảnhhưởng của rung cục bộ là bệnh không đặc hiệu riêng chỉ do rung cục bộ, không đặc hiệu chỉxuất hiện trong lao động mà cả trong cộng đồng Ngoài rung cục bộ còn có tư thế làm việc gò

bó, tiếng ồn, hóa chất, hơi, khí độc, thiếu không khí, thiếu ánh sáng 98% công nhân tại mỏthan Mạo Khê và Khai thác đá Bình định phàn nàn về tiếng ồn, 76,6% phàn nàn vê điều kiệnlao động ẩm ướt, thiếu ánh sáng là 71,3%, thiếu không khí là 56,8%, hơi khí độc là 62,9% Ti

lệ rối loạn thần kinh với các triệu chứng như tê ngón tay khi lạnh, giảm cảm giác ngón tay,tay bị yếu, run ngón tay, mất sự khéo léo của tay, dễ mệt mỏi, đau đầu, hoa mắt chóng mặt, ùtai và giảm thính lực ở nhóm công nhân tiếp xúc với rung cục bộ đa số đều lớn hơn 50% Đặcbiệt, tỷ lệ các triệu chứng tê ngón tay khi lạnh khá cao (62,1%), tay bị yếu (67,1%), run ngóntay (61,6%) Ngưỡng càm nhận rung giảm chiếm 65,6% trong số những công nhân sử dụngmáy khoan rung cầm tay, gần gấp đôi so với nhóm công nhân không sử dụng với mức chênh(PrR) là 1,94 lần (p<0,05) Đối với mức giảm cảm nhận rung mức trung bình và mức nặng,

số công nhân bị giảm cảm nhận rung cao hơn từ 2,59 đên 3,11 lân với nguy cơ quy thuộc dotiếp xúc với rung từ 61,3% đén

24

-67,8% Tỉ lệ công nhân giảm cảm nhận đau ở các công nhân tiếp xúc với rung cục bộ caogấp 2,3 lần so với những công nhân không tiếp xúc với rung cục bộ, mức chênh ở cáctrường hợp giảm trung bình và giảm nặng lên tới 3,5 đến 3,7 lần và nguy cơ quy thuộcnguyên nhân gây giảm cảm nhận đau do rung động là từ 56,5% đến 72,9% [7; 9; 10; 12; 13]

Các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước đều cho thay thấy sự góp mặt của cácyếu tố liên quan cũng là một phần kết quả của các rối loạn Đặc biệt, hội chứng ngón taytrắng dễ dàng nhận thấy khi phơi nhiễm với nhiệt độ lạnh Do vậy, với khí hậu ơ Việt Nam,hội chửng “ngón tay trang’’ có thể chưa thực sự thể hiện rõ Tuy nhiên, vẫn có sự xuất hiệncủa các rối loạn vận mạch điển hình của hội chứng “ngón tay trắng” như cảm thấy lạnh ờngón va bàn tay, ngón và bàn tay bợt trắng khi gặp lạnh, những cơn co thẳt mạch khi gặplạnh - một trong những biểu hiện của bệnh ngón tay tráng nhưng ở thể tiềm tàng [7], Vì vậy,ảnh hưởng của rung cục bộ cũng đi kèm với ảnh hưởng của các yếu tố lao động khác tácđộng tới người lao động Các rối loạn tìm thấy và hội chứng “ngón tay trang” có nguyênnhân chính từ rung cục bộ, song cũng cần nói tới các nguyên nhân có liên quan khác Cácnghiên cứu đều đã chi ra mổi liên hệ giữa rung cục bộ và các rối loạn cơ - xương, rối loạnvận mạch, rối loạn cân - cơ thần kinh, song cũng không quên đề cập tới các yếu tố đi kèm là

tư thể làm việc lặp đi lặp lại, mang vác nặng, thay đổi tư thế đột ngột, môi trường lạnh v.v

4.3.2 Ảnh hưởng của rung toàn thân tới sức khỏe người lao động

Biểu hiện cùa ảnh hưởng rung toàn thân tần số thấp là những rối loạn về hệ thầnkinh giao cảm do tiền đình bị tác động và các ảnh hưởng tới hệ vận động với tổn thương ởđốt sống, biến dạng xương sống, bong gân, trạng thái căng thẳng thần kinh, rối loạn trĩ [73].Ảnh hưởng của rung toàn thân tới sức khỏe người lao động cũng đi kèm với các yếu tô khácnhư tư thê lao động, mang vác hàng hóa nặng, thói quen sinh hoạt

a Anh hưởng tới hệ tuần hoàn và hệ hồ hap: ở tần số rung dưới 20 Hz, xuất hiện sự

tăng nhịp đập tim trong suốt quá trình phơi nhiễm với rung động Rung toàn thân có thể làmtăng thông khí phổi gây chứng thở sâu, thở nhanh và gấp, dặc biệt ờ dải tần số 1 - 10 Hz.Gây ảnh hưởng tới hệ tuần hoàn và hệ hô hấp là cộng dồn của nhiều yếu tố trong môi