Luận văn tổng quan tài liệu về biến đồi khí hậu và bệnh tiêu chảy ở trẻ em

Trẻ em là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương bời bệnh tiêu chảy - mộttrong những bệnh được xem là có sự nhạy càm cao với BĐKH với tỷ lệ mắc và tử vong cao.Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra có moi

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ Y TÉ TRƯỜNG ĐẠI HỌC V TẾ CÔNG CỘNG

Đầu tiên, tôi xin gưi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo của trường Đại học Y te công cộng, đặc biệt

là các thầy, cô giáo của Bộ môn Sức khỏe môi trường — Nghề nghiệp, đã cùng với tri thức và tâm huyết củamình để truyền đạt vốn kiến thức quý báu cho tôi trong suôt thời gian học tập tại trường

Tôi xin bày tò lòng cảm ơn sâu sắc tới TS Lê Thị Thanh Hương đã hướng dẫn nhiệt tình, dành nhiều thời

gian trao đồi, định hướng, góp ý giúp tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này mặc dù cô rất bận.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới những những người bạn đã đồng hành cùng tôi trong suốt bốn năm học vừaqua, những lời khích lệ, động viên của các bạn đã tiếp thêm sức mạnh cho tôi, giúp tôi hoàn thành bài khóa luậnnày

Mặc dù bàn thân đã có nhiều co gang trong quá trình thực hiện khóa luận, tuy nhiên những thiếu sót là điềukhông thể ưánh khỏi, rất mong nhận được những đóng góp quý báu của thầy cô và các bạn đề bài khóa luận tốtnghiệp của tôi có thể hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 14 tháng 5 năm 2015Sinh viên

Trần Thị Vân Anh

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIÉT TẤT V

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIẾU ĐỒ, HÌNH ẢNH vi

TÓM TÁT vii

1 ĐẶT VẨN ĐỀ 1

2 MỤC TIÊU 3

3 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN 4

4 KẾT QUẢ 6

4.1 Tổng quan về biến đổi khí hậu 6

4.1.1 Định nghĩa 6

4.1.2 Biếu hiện cùa biến đối khí hậu .7

4.1.3 Một so tác động chính của biến đôi khí hậu 7

4.1.4 Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu 9

4.2 Dịch tễ học bệnh tiêu chảy I 11

4.2.1 Định nghĩa và phân loại bệnh tiêu chảy 11

4.2.2 Đường lây truyền 12

4.2.3 Nguyên nhân 12

4.2.4 Tinh hình bệnh tiêu chày ở trẻ em trên thế giới và Việt Nam 12

4.3 Mối liên quan giữa biến đổi khí hậu và bệnh tiêu chảy ở trẻ em 15

4.3.1 Sự gia tăng nhiệt độ 15

4.3.2 Sự gia tăng lượng mưa 17

4.3.3 Lượng mưa giàm/Hạn hán 19

4.3.4 Độ ẩm tương đổi 20

4.3.5 Mực nước biến dâng 22

4.4 Hoạt động phòng ngừa tiêu chày ở ửè em trong bối cảnh biến đổi khí hậu 23

5 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 27

5.1 Kết luận 27

5.2 Khuyến nghị 28

TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

DANH MỤC TỪV1ÉT TẮT

ADPC

Trung tâm phòng chống thiên tai Châu A (Asian Disaster Preparedness Center)

BĐKH Biến đổi khí hậu (Climate Change)

1PCC ủy ban Liên chính phũ về Biến đổi khí hậu (Intergovernmental

Panel on Climate Change)

MDGs Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (Millennium Development

Goals)

MICS Điều tra Đánh giá các Mục tiêu trẻ em và Phụ nữ (Multiple

Indicator Cluster Survey)

NS&VSMT

Nước sạch và Vệ sinh môi trường (Water, Sanitation and Hygiene)

RCP Kịch bản phát thải khí nhà kính

(Representative Concentration Pathways)

UNFCCC Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đồi khí hậu (United

Nations Framework Convention on Climate Change)

UNICEF Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UnitedNations Children's Fund)

WHO

Tồ chức Y tế Thế giới (World Health Organization)

WMO Tổ chức Khí tượng Thế giới

(World Meteorological Organization)

Phát triển Thiên niên kỷ Liên hợp quốc năm 2013 14Biểu đồ 4.5: Tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuồi tại Việt Nam theo nguyên nhân, năm 2000 và năm2013 14

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 4.1: Hiệu ứng nhà kính 11

do BĐKH gây ra BĐKH không chỉ tác động tới các lĩnh vực kinh tế, xã hội, môi trường mà còntác động mạnh mẽ tới sức khỏe của con người Việc kiểm soát các bệnh truyền nhiễm, đặc biệt

là các bệnh lây truyên qua đường nước như tiêu chày ngày càng trở nên khó khăn hơn trong bốicành BĐKH ngày nay Trẻ em là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương bời bệnh tiêu chảy - mộttrong những bệnh được xem là có sự nhạy càm cao với BĐKH với tỷ lệ mắc và tử vong cao.Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra có moi liên quan rõ ràng giữa BĐKH và bệnh tiêu chày ờ trẻ em.Tuy nhiên các nghiên cứu này chưa cung cấp đủ bằng chứng về mối quan hệ giữa BĐKH vàbệnh tiêu chày do chưa phân tích được mối liên quan giữa các xu hướng thời tiết khí hậu và xuhướng của bệnh tiêu chảy trong tương lai Ket quà của các nghiên cứu đều cho thấy các yếu tốnhư nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm tương đối và mực nước biển dâng có ảnh hưởng đến sự giatăng tỷ lệ mắc cũng như mức độ trầm trọng của bệnh tiêu chày ờ trẻ em Đứng trước thực trạngBĐKH diễn ra ngày một mạnh mẽ và ảnh hưởng tới đời sống cũng như sức khỏe của người dân,nhiều giải pháp nhằm thích ứng và giảm nhẹ BĐKH đã được các tổ chức quốc tế, chỉnh phủ cácquốc gia, các địa phương thực hiện và đã đem lại một số hiệu quà nhất định Việc tiếp tụcnghiên cứu về ảnh hưởng của BĐKH lên các bệnh truyền qua đường nước nói chung và bệnhtiêu chảy nói riêng từ đó đưa ra những dự đoán thuyết phục về ảnh hưởng của chúng tới sứckhỏe cộng đồng trong tương lai là rất quan trọng trong việc thiết kế các chương trình ứng phó vàkiểm soát dịch bệnh phù hợp trong xu hướng BĐKH hiện nay

1 ĐẬT VẤN ĐÈ

Biến đổi khí hậu (BĐKH), với các biểu hiện chính là sự gia tăng nhiệt độ toàn câu và mựcnước biến dâng, là một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại đang phải đối mặt Cónhiều bằng chứng cũng như số liệu quan trắc ghi nhận sự tăng lên của nhiệt độ không khí vànhiệt độ nước biển trung bình toàn cầu, sự tan chảy nhanh của lớp băng, làm tăng mực nướcbiển trung bình toàn cầu Báo cáo lần thứ năm của ủy ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu(IPCC) đã đưa ra các bằng chứng cụ thể về sự biến đổi của khí hậu đang diễn ra Nhiệt độ trungbình của mặt đất và bề mặt nước biến đã tăng o,85°c trong khoảng thời gian từ năm 1880 -2012; mực nước biển đã dâng cao 3,2 mm mỗi năm trong khoảng thời gian từ năm 1993 - 2010,nhanh gấp đôi so với khoảng từ năm 1901 - 2010 [33]; các bề mặt băng ở Bắc cực đã giảm 40%trong một thập kỷ, các tàng băng ở Greenland và Nam Cực đã biến mất hàng loạt [33] và sự giatăng tẩn suất và cường độ thiên tai gây ra nhiều tổn thất to lớn về người, kinh tế, văn hoá, xã hội,tác động xấu đến môi trường và sinh kế con người Theo con số thống kê của Liên hợp quốc,mỗi năm kinh tế thế giới thiệt hại trung bình 250 - 300 tỷ USD do các thảm họa thiên tai nhưđộng đất, lũ lụt, hạn hán và lốc xoáy [64]

Bên cạnh những tác động mà BĐKH gây ra cho các mặt của đời sông kinh tê, xã hội, môitrường, khí hậu biến đổi còn tác động trực tiếp và gián tiếp đến sức khoẻ của cộng đồng ở mọiquốc gia Tác động trực tiếp cùa thiên tai cùng với BĐKH bao gồm các sự kiện thời tiết cựcđoan như lũ lụt, bào, hạn hán, sóng nhiệt có thê dân đên các hậu quà sức khỏe nghiêm trọng.Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), BĐKH mang tới những thách thức mới trong việc kiểmsoát các bệnh truyền nhiễm [66], trong đó có rất nhiều bệnh truyền nhiễm có sự nhạy cảm caovới nhiệt độ và lượng mưa như tiêu chảy, tả, Sốt rét, sốt xuất huyết, Tiêu chảy là một trongnhững bệnh truyền nhiễm nguy hiểm được xem là nhạy cảm nhất với sự thay đổi cùa khí hậu.Theo ước tính của WHO, hàng năm trên the giới có khoảng 1,7 tỷ trường hợp mắc tiêu chảy và

có khoảng 760.000 trẻ em dưới 5 tuồi từ vong do tiêu chảy mỗi nãm [70], Tại các nước đangphát triển, tình trạng này còn nặng nề hon và trở thành nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật

và tử vong cho trẻ em Việt Nam là một quốc gia đang phát triển,

vì thế bệnh tiêu chảy ở trẻ em vẫn còn khá phổ biến với tỳ lệ tử vong khá cao Tỷ lệ trẻ em tử vong do tiêu chảy chiếm 10% tổng số trẻ tử vong dưới 5 tuổi ở Việt Nam mỗi năm [9] BĐKH có thể dẫn đển sự gia tăng của các hiện tượng mưa lũ cực đoan, do đó, nguy cơ tiếp xúc với nước bị ô nhiễm có the tăng lên Dưới tác động của BĐKH, sự khan hiêm nước sạch và an toàn cùng các điều kiện vệ sinh môi trường kém

có thể làm gia tăng nguy cơ bùng phát các bệnh nguy hiểm lây truyền qua đường nước, bao gôm cả bệnh tiêu chảy.

Việc nghiên cứu, tìm hiểu mối liên quan giữa BĐKH và bệnh tiêu chày ở trẻ em là rất cầnthiết đối với Y tế công cộng trong việc xây dựng và triển khai các biện pháp kiểm soát phù hợp

để có thể úng phó, giảm thiểu các tác động có hại của BĐKH đến sức khỏe con người nói chung

và trẻ em nói riêng Đã có khá nhiều bằng chứng, nghiên cứu trên thế giới chi ra được mối liênquan giữa BĐKH và bệnh tiêu chảy cùng với ảnh hưởng của nó tới sức khỏe con người Tuynhiên, tại Việt Nam, BĐKH vẫn còn là một nội dung nghiên cứu khá mới mẻ do tính phức tạp

về qui mô và mức độ nên sô lượng các nghiên cứu về mối liên quan giữa BĐKH và bệnh tiêuchày ở Việt Nam còn rất hạn chế Do vậy, bài viết này sẽ trình bày tổng quan các bằng chứnghiện có về BĐKH, mối liên quan giữa BĐKH và bệnh tiêu chày ờ trẻ em, các hoạt động phòngngừa bệnh tiêu chày ở trẻ em trong bối cành BĐKH, từ đó đưa ra một số khuyến nghị phù hợpnhằm phòng ngừa và làm giảm tỷ lệ trẻ em mắc và tử vong do tiêu chảy trong bối cảnh BĐKHhiện nay

2 MỤC TIÊU

2.1 Mô tã nguyên nhân và thực trạng biến đổi khí hậu.

2.2 Mô tả mối liên quan giữa biến đổi khí hậu và bệnh tiêu chảy ở trẻ em.

2.3 Tìm hiểu các hoạt động phòng ngừa bệnh tiêu chảy ở trẻ em trong bối cảnh biến đổi khí

hậu

2.4 Đưa ra một số khuyến nghị nhằm phòng ngừa và góp phần giảm tỳ lệ mẳc và tử

vong do tiêu chày ở trẻ em trong bối cảnh biến đôi khí hậu

3 PHƯƠNG PHẤP THU THẬP THÔNG TIN

3.1 Tiêu chuẩn

3.3 ĩ Tiêu chuẩn lựa chọn tài liệu

Các tài liệu được lựa chọn phải đảm bào các tiêu chuản sau đây;

- Tài liệu phải được viết bằng tiếng Anh hoặc tiếng Việt đề cập đến vân đề BĐKH và bệnh tiêu chày ở trẻ em.

Tải liệu phải được đăng trên các tạp chí khoa học, các báo cáo thống kẻ, công trìnhnghiên cứu khoa học, trang web cùa các tố chức uy tín trên thê giới và Việt Nam, nộidung liên quan đến vấn đề: BĐKH và bệnh tiêu chảy ở trẻ em

- ít nhất 50% sổ tài liệu tham khảo phải được xuất bàn, công bố, đăng tải từ năm 2005 trởlại đây

3.3.2 Tiêu chuẩn loại trừ tài liệu:

- Tài liệu được viet bằng tiếng khác ngoài tiêng Anh, tiêng Việt

- Tài liệu từ nguồn thông tin không tin cậy hoặc không có thông tin về tác giả.

- Loại trừ các tài liệu không thu thập được các bài viết toàn văn

3.4 Từ khóa tìm kiếm

Các từ khóa tiếng Việt: biến đổi khí hậu, biến đổi khí hậu và sức khỏe, biến đổi khí hậu

và bệnh tiêu chày, bệnh tiêu chảy ở trẻ em, nước biến dâng, lũ lụt, hạn hán, nhiệt độ, độ

ẩm, lượng mưa, ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng ngừa tiêu chày

- Các từ khóa tiếng Anh: climate change, climate change and health, climate changeand diarrhea, diarrhea in children, sea level rise, flood, drought, temperature, relativehumidity, precipitation/rainfall, mitigation, adaptation, diarrhea prevention.

3.5 Nguồn tài liệu tham khảo

- Các cơ sở dữ liệu trực tuyến như Pubmed và Science Dữect

- Các trang thông tin điện tử của các tổ chức uy tín trên thế giới và Việt Nam: WHO,UNICEF, IPCC, UNFCCC, WMO, EPA, ADPC, Bộ Y tế, Bộ Tài nguyên và Môitrường,

- Các bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành; các tạp chí khoa học trong và ngoàinước; các nghiên cứu, dự án trong và ngoài nước đã công bố về BĐKH cũng như mốiliên quan giữa BĐKH và bệnh tiêu chảy ở trc cm

- Thư viện Trường Đại học Y tê công cộng

3.6 Kết quả thu thập thông tin

Tổng số các tài liệu thu thập được là 124 tài liệu Trong đó có 77 tài liệu đạt yêu Cầu và phù hợp để sử dụng trong bài tống quan này Trang số các tài liệu được sừ dụng, cỏ 11 tàiliệu tiếng Việt và 66 tài liệu tiếng Anh Có 70 tài liệu được xuất bàn từ năm 2005 cho tới nay(chiếm 90,9% tổng số tài liệu)

Bảng 3.1: Các loại tài liệu tham khảo và số lượng tài liệu sử dụng

3.7 Cách thức quản lý thông tin

Các tài liệu tham khảo sau khi thu thập được nhập và quản lý bằng phần mềm EndnoteX5

4 KÉTQƯẢ

4.1 Tổng quan về biến đổi khí hậu

4.1.1 Định nghĩa

Thòi tiết và khí hậu

Thời tiết là “trạng thái khí quyển tại một địa điểm nhất định được xác định bằng tổ hợp các yeuto: nhiệt độ, áp suất, độ am, tốc độ gió, mưa, ” Khí hậu thường được định nghĩa là “trung bình theothời gian của thời tiết (thường là 30 năm)” [3]

Hiệu ứng nhà kính

Hiệu ứng nhà kính là hiện tượng nhiệt độ trên Trái đất tăng lên do một số khí nhà kính có ưongTrái đất như co2, CH4, hơi nước, N2O, ; các khí này đã giữ một số tia bức xạ nhiệt từ mặt ười ớ lạiTrái đất, làm cho nhiệt độ Trái đất luôn duy trì ờ nhiệt độ 15°c Nếu không có các khí này, các tia bức

xạ nhiệt sẽ không được giữ lại và nhiệt độ trung binh cùa bề mặt Trái đất sẽ rất lạnh, khoảng -18°c.Đây là một hiện tượng tự nhiên rất quan ưọng đổi với sự tồn tại của các sinh vật sống trên Trái đất, vìnếu không có hiệu ứng này, sự sống trên Trái đất sè không tổn tại với nhiệt độ quá lạnh như vậy [8].Tuy nhiên, nồng độ cùa tất cà các khí nhà kính chính (trừ hơi nước) đang tăng lên đáng kể do hoạtđộng của con người Khi sự gia tăng này xảy ra ở tốc độ nhanh khó dự đoán, hiệu ứng nhà kính tựnhiên sẽ gia tăng và chuyển thành hiệu ứng nhà kính nhân tạo [5]

Mực nước biển dâng

Nước biến dâng là sự dâng mực nước cùa đại dương ưên toàn càu, trong đó không bao gồmtriều, nước dâng do bão Nước biển dâng tại một vị ưí nào đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so vớitrung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt độ của đại dương và các yếu tố khác [3]

Biến đối khí hậu

Theo 1PCC, BĐKH là sự biến động trạng thái trung bình của khí quyển toàn cầu hay khu vựctheo thời gian từ vài thập kỷ đến hàng triệu năm [31]

Theo Công ước khung của Liên hợp quốc về BĐKH (UNFCCC) năm 1992, BĐKH là sự biếnđổi cùa trạng thái khí hậu do các hoạt động trực tiếp hay gián tiếp cùa con người gây ra sự thay đổithành phẩn của khí quyên toàn cẩu và nó được thêm vào sự BĐKH tự nhiên quan sát được trong cácthời kỳ có thể so sánh được [60]

Trong Chương trình Mục tiêu quốc gia về ứng phó với BĐKH cùa Bộ Tài nguyên và Môi trườngViệt Nam năm 2008, BĐKH được định nghĩa là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình và/hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỳ hoặc dài hơn.BĐKH có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt độngcùa con người làm thay đối thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất [3]

4.1.2 Biểu hiện của biến đổi khí hậu

Theo IPCC (2007), các biểu hiện của BĐKLH bao gồm:

- Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên do sự nóng lên của bầu khí quyển toàn cầu

- Sự dâng cao mực nước biển do giãn nở vì nhiệt và băng tan

- Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển

- Sự di chuyển của các đới khí hậu trên các vùng khác nhau của Trái đất

- Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong

tự nhiên và các chu trình sinh địa hoá khác

- Sự thay đổi năng suất sinh học cùa các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thuỷ quyển, sinhquyển, địa quyển [31]

Sự gia tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu và mực nước biển dâng thường được coi là hai biểu hiệnchính của BĐKH

4.1.3 Một số tác động chính của biến đoi khí hậu

4.1.3.1. Sự gia tăng nhiệt độ trung bình toàn câu

Trong ba thập kỷ vừa qua, cứ sau mỗi thập kỷ bề mặt Trái đất đã liên tục nóng lên hơn bất kỳthập kỳ nào trước đó kể từ năm 1850 Ỏ Bắc bán cầu, giai đoạn tù' năm 1983 đến năm 2012 là khoảngthời gian 30 năm ấm nhất trong 1.400 năm qua số liệu báo cáo của IPCC (2013) cho thấy, trong 133năm qua (1880 - 2012), nhiệt độ trung

bình toàn cầu đã tăng o,85°c Các nhà khoa học nghiên cứu về BĐK.H dự đoán rằng hiện tượng nónglên này còn xảy ra mạnh hơn nừa trong tương lai Ước tính nhiệt độ bề mặt Trái đất có thể vượt quál,5°c vào cuối thế kỷ 21 so với trung bình giai đoạn 1850 - 1900, cho tất cả các kịch bản phát thải khínhà kính, trừ kịch bản RCP 2.6 [34], Nhiệt độ trung bình toàn cầu gia tăng kéo theo đó là sự thay đổi

về lượng mưa và khí hậu của Trái đất Nhiệt độ gia tăng khiển tình trạng nắng nóng kéo dài diễn ra tạinhiều nơi trên Trái đất

Tại Việt Nam, trong 50 năm qua (1958 - 2007), nhiệt độ trung bình năm đã tăng lên khoảng từ0,5°C đến 0,7°C Nhiệt độ mùa đông tăng

nhanh hơn nhiệt độ mùa hè và nhiệt độ ở

các vùng khí hậu phía Bắc tăng nhanh

hom ở phía Nam [4] Theo dự đoán, nhiệt

độ trung bình ở Việt Nam có thể tăng thêm

3 °C vào nãm 2100 [3]

4.1.3.2 Mực nước biến dâng

Biến đổi khí hậu kèm theo hiện

tượng nóng lên toàn cầu là nguyên nhân

khiến cho băng ở các cực của Trái đất tan

chảy, làm gia tăng mực nước biên trung

bỉnh toàn câu Theo IPCC (2013), tốc độ

nước biển dâng từ giữa thế kỷ 19 đã lớn hơn so với tốc độ nước biển dâng trung bình trong hai thiênniên kỷ trước Trong hơn 100 năm qua (1901 - 2010), mực nước biển trung bình toàn cầu đã tăng 0,19

m Theo ước tính, mực nước biển trung bình toàn cầu sẽ tiếp tục tăng trong thể kỷ 21 và cỏ nhiều khảnăng sẽ vượt quá những gì đã quan sát được trong giai đoạn 1971 - 2010 [34]

Việt Nam là một trong những quốc gia bị ảnh hưởng nhiều nhất trên thế giới nếu mực nước biểndâng cao Việt Nam có chiều dài bờ biển là 3.260 km số liệu quan trắc tại các trạm hải văn dọc venbiển nước ta cho thay, tốc độ dâng lên của mực nước biển

Biểu đồ 4.1: Nhiệt độ trung bình bề mặt Trái đất

và đại dương toàn cầu hàng năm từ năm

1850-2012 [341

trung bình ở Việt Nam là khoảng 3 mm/năm (giai đoạn 1993 - 2008) [4], tương đương với tốc độ tăngtrung bình trên thế giới Trong khoảng 50 năm qua, mực nước biển tại Trạm hài văn Hòn Dấu dâng lênkhoảng 20 cm [3] Theo một kịch bản dự báo, nếu như không có các biện pháp ứng phó kịp thời, mựcnước biên trung bình trên toàn dải bờ biền Việt Nam có thề dâng lên 1 m vào năm 2100 [3],

4.1.3.3. Các điều kiện thời tiết cực đoan

BĐKH đã và đang gây ra những biến đổi mạnh mẽ thông qua các hiện tượng thời tiết cực đoan,

dị thường như bão, lũ lụt, hạn hán, các vụ cháy rừng, Theo 1PCC, tần sổ của các sự kiện thời tiết cựcđoan như hạn hán và lượng mưa lớn, đã tăng lên trong 3 thập kỷ qua [32] Cũng theo WM0, điều kiệnthời tiết, khí hậu và thiên tai liên quan đến nước đang gia tăng trên toàn thế giới Từ năm 1970 đếnnăm 2012, trên thế giới đã xảy ra 8.835 thảm họa với 1,94 triệu ca tử vong, gây tổn thất cho nền kinh tếthế giới khoảng 2,4 nghìn tỷ USD Trong số các thảm họa do điều kiện thời tiết, khí hậu khắc nghiệtgây ra, bão và lũ lụt chiếm 79% tổng số các thảm họa, gây ra 55% số ca tử vong và 86% tổng thiệt hạikinh tế [72], Sự gia tăng nhiệt độ Trái đất do BĐKH còn khiến cho hạn hán xảy ra ở nhiều nơi ưên toànthế giới, đặc biệt là ờ các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới kể từ những năm 1970 [21]

Tại Việt Nam, trong giai đoạn 1956 - 2000, trung bình mỗi năm có 6 - 8 cơn bão, áp thấp nhiệtđới ảnh hưởng đến Việt Nam Những năm gần đây, so lượng bão có cường độ mạnh xuất hiện nhiềuhơn Quỹ đạo bão dịch chuyển dần về phía Nam và mùa bão két thúc muộn hơn Một sổ cơn bão cóđường đi dị thường hơn [4], Tình trạng nắng nóng, khô hạn kéo dài xày ra ở một số khu vực tại Trung

Bộ, Nam Bộ và Tày Nguyên; nhiều nơi không có mưa, đặc biệt một số vùng tại các tình Ninh Thuận,Bình Thuận, khu vực Tây Nguyên, lượng mưa ở một số nơi thiếu hụt từ 50 - 90% so với cùng kỳ hàngnăm [2]

4.1.4 Nguyên nhân gây ra biến đổi khi hậu

Có hai nguyên nhân chính gây ra BĐKH, đó là do quá trình tự nhiên và hoạt động của con người

4.1.4.1. Quá trình tự nhiên

Các yếu tố tự nhiên chi đỏng góp một phan nhỏ gây ra BĐKH, bao gồm sự thay đổi cường độsáng của mặt trời, thay đổi quỹ đạo quay của Trái đất, hoạt động của núi lừa, sự thay đổi các dòng hàilưu trên đại dương Sự thay đổi cường độ sáng của mặt trời gây ra sự thay đổi năng lượng chiếu xuốngmặt đất làm thay đổi nhiệt độ bề mặt Trái đất Tuy nhiên, khoảng thời gian thay đổi cường độ sáng củamặt trời khá dài nên sự thay đổi này không ảnh hưởng đáng kể đến BĐKH Hoạt động của một ngọnnúi lửa khi phun trào sẽ phát thải vào khí quyến một lượng lớn khối lượng khí Sulfur dioxide (SO2),hơi nước, bụi và tro vào bầu khí quyển Khối lượng lớn khí và tro có thể ảnh hưởng đến khí hậu trongnhiều năm Bên cạnh đó, sự thay đổi trong lưu thông đại dương có the ảnh hưởng đến khí hậu thôngqua sự chuyên động của CO2 vào trong khí quyển Ngoài ra, sự thay đổi độ nghiêng của quỹ đạo quayTrái đất có thể dẫn đến những thay đổi Tuy nhiên, do tốc độ thay đôi cực kỳ nhỏ nên có thể nói sự

thay đổi này không ảnh hưởng lớn đến BĐKH [32], 4 ỉ.4.2 Hoạt động cùa con người

Đã có rất nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng nguyên nhân chính làm BĐKH là do hoạt động cùa conngười Các báo cáo của IPCC đã cho thấy, các hoạt động cùa con người CÓ ảnh hưởng tới BĐKH tăngdần qua các năm Cụ thể, trong báo cáo đánh giá về BĐKH lần thứ hai của 1PCC năm 1995 cho rằngcác hoạt động con người chỉ đóng góp vào 50% nguyên nhân gây ra BĐKH [27], thì báo cáo đánh giáthứ ba IPCC năm 2001, con Số đó tăng lên là 67% [28], ưong báo cáo đánh giá thứ tư cùa IPCC năm 2007, con số này đã tăng lên 90% [32], và theo báo cáo gần đây nhất của IPCC được công bốnăm 2013 kết luận rằng hoạt động con người đóng góp vào 95% nguyên nhân gây ra BĐKH [33].Chính từ những hoạt động cùa con người như đốt nhiên liệu hóa thạch (xăng, dầu, than đá, ), phá rừng

và thay đổi sử dụng đất (phát triển đô thị, sản xuất, ) đã thãi một lượng lớn khí nhà kính vào trong khíquyển như co2, CH4, CFCs, N2O, Sự gia tăng khí nhà kính gây ra hiện tượng “Hiệu ứng nhà kínhnhân tạo” làm cho Trái đất nóng hơn, trực tiếp dẫn đến tình trạng BĐKH

Hình 4.1: Hiệu ứng nhà kính [11] Biểu đồ 4.2: Nồng độ khí co2 trong khí quyển theo thời gian

(ppm) (34]

Theo báo cáo của IPCC (2013), nồng độ các khí nhà kính co2, CH4 và N2O trong khí quyển đãtăng tới mức chưa từng có trong vòng 800.000 năm qua, vượt xa mức tích tụ tự nhiên trong hàng nghìnnăm [34], Cụ thể, tính đến năm 2011, nồng độ của các khí co2, CH4 và N2O đã cao hơn lần lượt là 40%,150% và 20% so với thời kỳ tiền công nghiệp [34] Trong số các ngành công nghiệp có phát thải khínhà kính, các ngành sản xuất điện và nhiệt, nông - lâm nghiệp và sử dụng đất, công nghiệp và giaothông là những ngành có đóng góp nhiều nhất trong việc phát thài khí nhà kính vào khí quyển, với tỷ lệtương ứng là 25%, 24%, 21%, 14% [35] Riêng co2 là loại khí nhà kính quan trọng nhất phát thải dohoạt động của con người, đóng góp khoảng 78% vào tổng lượng khí nhà kính gia tăng trong giai đoạn

1970 - 2010 [35]

4.2 Dịch tễ học bệnh tiêu chảy

4.2.1 Định nghĩa và phân loại bệnh tiêu chảy

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ bị tiêu chảy khi đi ngoài từ 3 lần trở lên trongmột ngày, phân lỏng và nhiều nước hơn bình thường [70]

Bệnh tiêu chảy được chia làm 3 loại sau:

- Tiêu chảy cấp tính: tiêu chảy kéo dài trong vài giờ hoặc vài ngày, bao gôm cả bệnh tà Các tác nhân

gây bệnh mà thường gây tiêu chảy cấp tính bao gồm Vibrio cholerae (V choỉerae) hoặc vi khuan Escherichia coỉỉ (E colỉ), Rotavirus.

_ Tiêu chày cấp tính có ra máu (hội chứng lỵ): tức tiêu cháy có máu trong phân Nguyên nhân pho biếnnhất của tiêu chảy ra máu lả vi khuẩn Shigella.

- Tiêu chảy kéo dài: có hoặc không có máu, thường kéo dài ít nhất là 14 ngày [70], 4.2.2 Đường lây truyền

Tác nhân gây bệnh tiêu chảy thường được lây truyền truyền bang đường phân - miệng thông quathức ăn hoặc nước uổng ô nhiễm, hoặc tiêp xúc trực tiêp với phân đâ nhiễm vi khuẩn gây bệnh [70],

4.2.3 Nguyên nhân

Tiêu chảy là một triệu chứng của bệnh nhiễm trùng gây ra bởi một loạt các mầm bệnh bao gồm

vi khuẩn, vi rút và ký sinh trùng, hầu hết trong số đó được lây lan qua nước bị ô nhiễm phân Rotavirus

và E coli là hai tác nhân bệnh nguyên phổ biến nhất của bệnh tiêu chảy ở các nước đang phát triển[70] Một sổ vi khuẩn gây tiêu chảy khác như Shigella, Campylobacter, Salmonella, V cholerae Suydinh dưỡng cũng là một trong những nguyên nhân khiến cho trẻ dễ bị tiêu chảy hơn [70], Ngoài ra,nguồn nước bị ô nhiễm phân người hoặc phân gia súc chứa vi sinh vật cũng có thế gây tiêu chày [70].Bệnh tiêu chảy cũng có thể lây lan hr người này sang người khác, ưầm trọng hom do vệ sinh cá nhânkém Thực phẩm là một nguyên nhân chính gây tiêu chảy khi nó được chế biến hoặc bảo quản trongđiều kiện mất vệ sinh Nước có thế làm ô nhiêm thực phẩm trong quá trình tưới tiêu Cá và hải sànđược nuôi ừồng ưong nguồn nước ô nhiễm cũng có the góp phần gây ra tiêu chảy [70],

4.2.4 Tình hình bệnh tiêu chảy ở trẻ em trên thế giói và Việt Nam

4.2.5 ỉ Trên thế giới

Tiêu chảy là một bệnh thường gặp và là một nguyên nhân gây tử vong hàng đâu ờ trẻ em, đặcbiệt là trẻ dưới 5 tuổi Theo ước tính của WHO, hàng năm, ưên thể giới có khoảng 1,7 tỷ trường hợpmắc tiêu chảy và có khoảng 760.000 trẻ em dưới 5 tuôi tử vong do tiêu chảy mỗi năm [70], Tiêu chảy

là một trong ba nguyên nhân truyền nhiễm hàng đẩu (viêm phổi, tiêu chảy, sốt rét) gây tử vong cho trẻdưới 5 tuổi trên thế giới [44], Năm 2013, tiêu chày làm cho 578.000 trẻ dưới 5 tuổi ưên toàn cầu tứvong, chiếm

tỷ lệ 9% trong tổng số các trường hợp từ vong trẻ dưới 5 tuổi do tất cả

các nguyên nhân [44] (Biểu đồ 4.3).

Biểu đồ 4.4 thể hiện tỷ lệ ữẻ dưới 5 tuổi tử vong do tiêu chảy ở 10 khu vực của Mục tiêu Pháttriển Thiên niên kỷ của Liên hợp quốc (MDGs) trong năm 2013 Qua biểu đồ có thể thấy, trong 10 khuvực cùa MDGs, Nam Á và tiểu vùng Sahara của Châu Phi là hai khu vực dẫn đầu về tỳ lệ tử vong trẻdưới 5 tuổi do tiêu chảy, với các tỷ lệ lần lượt là 10,2% và 9,9% [62], Đông Nam Á cũng là một trong

những khu vực có tỷ lệ tử vong trẻ dưới 5 tuổi do tiêu chảy khá cao (7%) (Biểu đồ 4.4).

Biểu đồ 4.4: Tỷ lệ tử vong do tiêu chảy ờ trẻ dưới 5 tuổi tại 10 khu vực của Mục

tiêu Phát triển Thiên niên kỷ Liên hợp quốc năm 2013 |62J

4.2.4.2 Tại Việt Nam

Ở Việt Nam, nhiều năm trở lại đây tình hình bệnh tiêu chảy đã có nhiều cải thiện, tuy nhiên tiêu chảy vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm Bệnh rất phổ biến ở trẻ em và là mộttrong các nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở trỏ dưới 5 tuổi, chiếm 39,3% tổng số trườnghợp tử vong do tiêu chảy ở tất cả các lứa tuổi [68] UNICEF ước tính rằng, mỗi năm tại Việt Nam

có khoảng 1.100 ưẻ dưới 5 tuổi tứ vong do tiêu chảy [10]

Biểu đồ 4.5: Tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi tại Việt Nam theo nguyên nhân, năm

2000 và năm 2013 [611, [69]

Mặc dù, tình hình bệnh tiêu chảy ở trẻ em Việt Nam đã có nhiều cải thiện qua các năm, tuy nhiên

tỳ lệ tử vong do tiêu chảy ở trẻ trong độ tuổi dưới 5 vẫn còn khá cao so với các quốc gia trong khu vực

và thế giới Việt Nam xếp thứ nhất trong khu vực Đông Nam Á và thứ 7 trên thế giới về tỷ lệ từ vongtrẻ dưới 5 tuổi do tiêu chảy trong năm 2013, với tỳ lệ 11,9% [61], Tiêu chày là nguyên nhân đứng thứhai trong số tất cả các nguyên nhân gây từ vong trẻ dưới 5 tuổi tại Việt Nam, chì sau các nguyên nhân

sơ sinh như sinh non, biến chứng trong chuyến dạ, uốn ván, dị tật bẩm sinh (Biểu đồ 4.5).

Sự phân bố của bệnh tiêu chày có khác biệt giữa các vùng sinh thái Theo Điều fra Đánh giá cácMục tiêu Trẻ em và Phụ nữ (MICS) năm 2011, hơn 10% trẻ em dưới 5 tuổi sống ở vùng Trung du vàmiền núi phía Bắc bị tiêu chảy, so với dưới 5% trẻ em sổng ở vùng Đông Nam Bộ Điều này có nghĩa

là trẻ sống ờ vùng Trung du và miền núi phía Bắc có nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cao gấp hai lần sovới trẻ em sống ở vùng Đông Nam Bộ [7]

4.3 Mối liên quan giữa biến đổi khí hậu và bệnh tiêu chảy ở trẻ em

Biến đổi khí hậu được dự đoán sẽ có ảnh hường lớn đen sức khỏe con người Đặc biệt, trẻ em làmột trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất và trẻ có khả năng phải chịu những hậu quả tiêu cực vềsức khỏe như bệnh tiêu chảy - một trong những nguyên nhân chính gây bệnh tật và tử vong trẻ em vàđược xem là bị trầm trọng hơn do BĐK.H Nhiều nghiên cứu khác nhau trên the giới đã chì ra các yểu

tổ có ảnh hường đen tỷ lệ mắc tiêu chảy bao gồm: sự gia tăng nhiệt độ [15], [16], [25], [26], [49], sựgia tăng lượng mưa [16], [25], [26], [49], [58], lượng mưa giảm/hạn hán [25], [37], [43], [45], [49] và

độ ẩm tương đối [17], [24], [43], [49], [77] Ngoài ra, nước biển dâng cũng là một yếu tố làm tăngnguy cơ mắc tiêu chảy, tã [65] thông qua việc thúc đẩy sự phát triển và lây lan của các mầm bệnh

4.3.1. Sự gia tăng nhiệt độ

BĐKH diễn ra kéo theo đó là sự gia tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu bao gồm nhiệt độ khíquyển và đại dương Khí hậu ấm hơn khiến cho các bệnh lây qua đường nước trở nên thường xuyênhơn Sự gia tăng nhiệt độ bê mặt nước biến (sông, ao, hô),