Tư tưởng chính trị cơ bản của nho giáo và ảnh hưởng của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở việt nam hiện nay

Bộ giáo dục và đào tạo Học viện chính trị quốc giaHồ Chí Minh Nguyễn Thị lan anh T tởng chính trị cơ bản của nho giáo và ảnh hởng của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở việt nam hiện nay Đ

Bộ giáo dục và đào tạo Học viện chính trị quốc gia

Hồ Chí Minh

Nguyễn Thị lan anh

T tởng chính trị cơ bản của nho giáo

và ảnh hởng của nó đối với sự nghiệp đổi mới

ở việt nam hiện nay

Đề cơng Luận văn thạc sĩ chính trị học

Ngời hớng dẫn khoa học : TS Nguyễn Văn Vĩnh

Hà Nội - 2002

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nho giáo khởi nguồn từ Trung Quốc, đợc du nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc, đợc "Việt Nam hóa" trong suốt một chặng đờng lịch sử, góp phần đáng kể vào việc tạo dựng nền văn hiến Việt Nam Bao đời từng là hệ

t tởng thống trị trong kiến trúc thợng tầng Việt Nam, Nho giáo đã ảnh hởng sâu sắc đến con ngời và xã hội, chính trị và văn hóa, cuộc sống và lẽ sống,

hệ t tởng và phong tục tập quán Việt Nam Nho giáo trở thành một bộ phận của truyền thống dân tộc Dù muốn hay không, Nho giáo vẫn đang chi phối xã hội Việt Nam ngày nay Con ngời Việt Nam dù tự giác hay không tự giác, vẫn còn dấu ấn của Nho giáo Truyền thống văn hóa quá khứ của dân tộc bao gồm sách vở, đền đài, miếu mạo, phong tục tập quán mang sắc thái Nho giáo vẫn còn đó Một Văn Miếu Quốc Tử Giám với 82 tấm bia tiến sĩ sừng sững uy nghiêm không chỉ đợc xem là một trong những biểu tợng của văn hóa Thăng Long - Hà Nội, mà còn đợc xem là kỷ vật thiêng liêng, ngng

tụ lại một nền văn hóa truyền thống đợc nhiều thế hệ Việt Nam trân trọng

tự hào Không thể phủ nhận đợc di sản của Nho giáo và ảnh hởng của nó

đối với xã hội Việt Nam hiện nay

Trong những năm qua, công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo đã đạt nhiều thành tựu quan trọng Nền kinh tế thị trờng đã

đẩy nhanh sự tăng trởng về kinh tế, đem lại bộ mặt mới cho xã hội Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trờng cũng đang tạo ra nhiều xáo trộn trong quan hệ xã hội, trong gia đình và phẩm chất cá nhân Trong cán bộ, nhân dân đã có những biểu hiện tiêu cực, thể hiện ở trong cả nhận thức và hành

động: t tởng thực dụng, chạy theo đồng tiền làm cho một bộ phận xa rời lý tởng, suy thoái về phẩm chất đạo đức; Nạn tham nhũng, buôn lậu, làm giàu bất chính và các tệ nạn xã hội khác phát triển nghiêm trọng Những chủ

tr-ơng biện pháp khắc phục tình trạng nói trên không thể không đụng chạm tới

nhiều vấn đề của Nho giáo Đặc biệt ở Việt Nam, tính bảo thủ của Nho giáo

từ thời xa xa đã biểu hiện nghiêm trọng ở: chủ nghĩa quan liêu trong giới cầm quyền, chủ nghĩa bình quân trong nông dân và nhất là chủ nghĩa giáo

điều trong giới trí thức

Nho giáo là vấn đề quá khứ nhng cũng là vấn đề hiện tại Nghiên cứu Nho giáo để nhìn nhận, đánh giá rõ hơn những yếu tố không còn phù hợp, những phản giá trị cần gạt bỏ, đồng thời kế thừa những tinh hoa của Nho giáo trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay dới góc nhìn của

chính trị học là điều cần thiết Chính vì vậy, tôi đã chọn đề tài "T tởng

chính trị cơ bản của Nho giáo và ảnh hởng của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay".

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

- Nho giáo là đề tài đợc nhiều nhà khoa học trong nớc và ngoài nớc nghiên cứu, cho đến nay vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra, đòi hỏi phải có sự đi sâu tìm hiểu và khám phá

ở Việt Nam, trong mấy thập kỷ nay, không kể các bài in trên tạp chí, chỉ nói riêng các tác phẩm nghiên cứu về Nho giáo, thì đã có một số l-ợng đáng kể

+ Tác phẩm "Nho giáo" (2 tập) của Trần Trọng Kim đợc xuất bản

trớc năm 1930 và từ đó đến nay đã đợc tái bản nhiều lần, gần đây nhất là năm 1992, là bộ sách lớn giới thiệu về lịch sử Nho giáo ở Trung Quốc: từ Khổng Tử cho đến đời Thanh, trong đó có một số trang phụ lục, tóm tắt về

sự du nhập và phát triển đạo Nho ở Việt Nam Đó là tác phẩm tiếng Việt

đầu tiên trình bày về sự phát triển của đạo Nho một cách có hệ thống

+ Tác phẩm "Khổng học đăng" của Phan Bội Châu đợc soạn thảo

vào những năm đầu thập kỷ 30 của thế kỷ XX, xuất bản năm 1957 và đợc tái bản năm 1992, bàn luận và diễn giải về một số tác phẩm tiêu biểu của nhà Nho cũng nh sự nghiệp của họ thuộc các thời ở Trung Quốc

+ "Nho giáo xa và này" do giáo s Vũ Khiêu chủ biên và xuất bản

năm 1990 gồm một số bài viết của một số tác giả đề cập tới nhiều vấn đề của Nho giáo từ phơng hớng, phơng pháp tiếp cận, đến quan hệ của Nho giáo với kinh tế, lịch sử, văn hóa

+ "Nho giáo xa và nay" của nhà nghiên cứu Quang Đạm xuất bản

năm 1994: Phân tích sâu sắc những nội dung cơ bản của Nho giáo và ảnh h-ởng của nó đối với Việt Nam

+ "Đến hiện đại từ truyền thống" của giáo s Trần Đình Hợu xuất

bản năm 1994 gồm những bài viết về Tam giáo, đặc biệt là ảnh hởng của Nho giáo đến truyền thống văn hóa Việt Nam

+ "Nho học và Nho học ở Việt Nam - Một số vấn đề về lý luận và thực tiễn" của PGS.TS Nguyễn Tài Th xuất bản năm 1997, dới góc độ triết

học đã trình bày nội dung của Nho học và vai trò của nó trong lịch sử t tởng Việt Nam

+ "Nho giáo và phát triển ở Việt Nam" của giáo s Vũ Khiêu xuất

bản năm 1997 đã nhìn nhận, đánh giá vai trò của Nho giáo trong lịch sử Việt Nam và một số vấn đề của Nho giáo trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

ở nớc ngoài, trong tác phẩm "Nho gia với Trung Quốc ngày nay",

Vi Chính Thông đã vạch rõ những mặt tích cực và hạn chế của Nho giáo trong xã hội Trung Quốc hiện đại

Trên đây là một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về Nho giáo trên các phơng diện: giới thiệu tác giả, tác phẩm; đánh giá vai trò của một số nhà Nho tiêu biểu, phân tích những nguyên lý cơ bản của Nho giáo; ảnh h-ởng của Nho giáo đối với Việt Nam Tuy nhiên hầu hết các công trình đều nghiên cứu Nho giáo dới góc độ triết học, lịch sử, hoặc các vấn đề riêng lẻ Cha có một công trình nào đề cập một cách có hệ thống t tởng chính trị cơ bản của Nho giáo và ảnh hởng của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

- Kế thừa những thành tựu nghiên cứu đã đạt, dới góc độ của chính trị học, luận văn này đi sâu nghiên cứu t tởng chính trị cơ bản của Nho giáo,

đồng thời làm rõ ảnh hởng của Nho giáo đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu

Mục đích:

Luận văn làm rõ t tởng chính trị cơ bản của Nho giáo và ảnh hởng chính trị của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở nớc ta hiện nay, từ đó góp thêm một tiếng nói vào việc tìm giải pháp khai thác những giá trị tinh hoa và loại

bỏ những hạn chế của Nho giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ:

- Làm rõ tiền đề kinh tế xã hội và t tởng để Nho giáo ra đời và phát triển

- Làm rõ t tởng chính trị cơ bản của Nho giáo Chỉ rõ những giá trị tích cực của Nho giáo cần đợc kế thừa, đồng thời phê phán những hạn chế, những tàn d của Nho giáo còn rơi rớt lại trong đời sống xã hội Việt Nam

- Bớc đầu kiến nghị những giải phóng khai thác những giá trị tinh hoa đồng thời loại bỏ những hạn chế của Nho giáo

Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn không có tham vọng giải quyết tất cả các vấn đề của Nho giáo mà chỉ tập trung làm rõ t tởng chính trị cơ bản của Nho giáo, giá trị tích cực và những hạn chế của nó trong sự nghiệp đổi mới ở nớc ta hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phơng pháp nghiên cứu

- Luận văn đợc thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác

- Lênin; t tởng Hồ Chí Minh, những quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về phê phán và vận dụng những giá trị truyền thống của dân tộc và nhân loại

- Phơng pháp nghiên cứu chủ yếu: Lôgic và lịch sử; phân tích và

tổng hợp, phơng pháp quan sát xã hội, sử dụng kiến thức liên ngành chính trị - văn hóa - lịch sử trong quá trình nghiên cứu

5 Đóng góp mới về khoa học của đề tài

- Trình bày một cách có hệ thống t tởng chính trị cơ bản của Nho giáo theo quan điểm lịch sử - cụ thể

- Làm rõ ảnh hởng chính trị của Nho giáo đối với đời sống xã hội Việt Nam hiện nay trên các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu cho việc khai thác những giá trị tích cực và loại bỏ những ảnh hởng tiêu cực của Nho giáo trong sự nghiệp

đổi mới ở Việt Nam hiện nay

6 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Luận văn thành công sẽ là tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu

và giảng dạy môn Lịch sử t tởng chính trị - phần Lịch sử t tởng phơng

Đông

- Góp phần giải đáp một số vấn đề về lý luận và thực tiễn đang đặt

ra hiện nay là: Kế thừa và loại bỏ những gì trong t tởng chính trị của Nho giáo

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chơng 7 tiết

Chơng 1

Quan niệm chính trị cơ bản của Nho giáo

1.1 Tiền đề kinh tế - xã hội và t tởng để Nho giáo ra đời, phát triển

1.1.1 Tiền đề kinh tế - xã hội

- Thời Xuân Thu - Chiến Quốc (720-221 TCN) là giai đoạn hết sức quan trọng trong lịch sử Trung Quốc; là thời kỳ quá độ từ chế độ nô lệ kiểu phơng Đông sang chế độ phong kiến

- Kinh tế: sản xuất bắt đầu phát triển tạo nên sự phân công lớn trong lao động, chế độ t hữu ruộng đất ra đời

- Chính trị xã hội:

+ Quan hệ giữa chủ nô và nô lệ rạn nứt

+ Quan hệ chính trị giữa thiên tử và ch hầu bị lung lay

+ Mâu thuẫn trong xã hội gay gắt

+ Chiến tranh lâu dài đã tàn phá sản xuất, đảo lộn trật tự xã hội

1.1.2 Tiền đề t tởng

- Phong trào "Bách gia ch tử" nở rộ, tầng lớp kẻ sĩ ngày càng đông

đảo, nhiều học thuyết ra đời

- Nho giáo cũng nh nhiều học thuyết t tởng khác ra đời, một mặt trả lời câu hỏi lịch sử: làm thế nào để ổn định xã hội, mặt khác nó "tập đại thành" những t tởng theo từng dòng đã ra đời từ trớc đó

1.2 Quan niệm chính trị cơ bản của Nho giáo

1.2.1 Mục đích lý tởng chính trị của Nho giáo

- Mục đích, lý tởng chính trị của Nho giáo là xây dựng một nhà nớc chuyên chế mạnh, duy trì kỷ cơng, tông pháp, đẳng cấp, quyền lực tuyệt đối

về nhà vua Ngời cai trị dùng đạo đức, lễ tiết để làm gơng cho dân chúng, dùng pháp luật có mức độ, dân chúng thì tự giác làm tròn bổn phận của mình Vì vậy phải có đờng lối trị nớc

1.2.2 Đờng lối trị nớc của Nho giáo

* Nhân

+ Là ngời, hay lòng ngời, là thơng ngời

+ Là đức tính hoàn thiện, là cái gốc đạo đức của con ngời

+ Nhân chính là đạo làm ngời

- Nhân để làm gì?

+ "Nhân" đợc chia làm hai dạng: Quân tử và Tiểu nhân.

+ Những gì tốt đẹp tiêu biểu của con ngời đều quy vào ngời quân tử;

là ma hoặc quan để cai trị, là bề trên để sai khiến Tiểu nhân sinh ra để ngời trị, bảo ban

- Muốn đạt "nhân" phải làm gì?

+ Đối với ngời cai trị:

 Phải có "trí", có dũng

 Muốn có "trí" phải học tập, tu dỡng (tu thân)

 Mục đích cao nhất của việc học là để làm quan, tham gia việc chính trị quốc gia

- Đánh giá về "nhân"

+ Sự khác nhau giữa "nhân" trong quan niệm của Nho giáo với

"Kiêm ái" của Mặc Tử, "Bác ái" của Kitô, "Từ bi" của đạo Phật

 Nhân phân biệt mình và ngời (có đẳng cấp)

 Chú trọng đến xúc tiến đạo đức

+ "Tiểu nhân" và "Quân tử' thực chất là sự tha hóa con ngời trong xã hội chiếm hữu nô lệ và chế độ phong kiến tôn sùng Nho giáo; là sự phân biệt đẳng cấp, mất dân chủ

+ Mục đích trong quan niệm về "nhân" của Nho giáo là đề cao vai trò của ngời quân tử trong quá trình trị nớc, vai trò của việc tu thân

* Lễ

- Lễ là gì?

+ Lễ không chỉ là một thứ nguyên tắc về chính trị, một văn bản về nghi tiết mà còn là một thứ chế độ

+ Trong các tầng lớp do chế độ đẳng cấp tạo nên thì có một loại

th-ớc đo để phân biệt họ, do đó mà có danh, để đặt ra đạo nghĩa, đạo nghĩa để

đặt ra lễ Đó gọi là "dùng lễ để cai trị"

- Nội dung của Lễ

+ Lễ quy định một cách nghiêm ngặt các mối quan hệ xã hội: giữa vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bè bạn (Ngũ luân)

Trong năm luân ấy, có ba mối quan hệ cơ bản (Tam cơng) Trong các mối quan hệ hệ đó, mỗi ngời theo địa vị, danh phận của mình phải làm theo lễ

 Vua dùng tôi nên theo lễ; Tôi thời vua theo đạo trung

 Cha đối với con phải nhân tử; Con thờ cha theo đạo hiếu

 Anh em đối với nhau phải giữ chữ "đễ"

 Vợ chồng cũng phải giữ lễ, vợ phải nghe lời chồng

 Bè bạn giữ chữ "tín"

+ Quy định những quy tắc sinh hoạt hàng ngày

 Đối đãi với ngời bằng lễ (đi đứng, chào hỏi, trang phục)

 Ma chay, cới xin, giỗ tết, tế lễ quỷ thần

 Ăn uống (ẩm thực).n uống (ẩm thực)

- Vai trò của lễ:

+ Ràng buộc ý nghĩ, hành động của con ngời trong những quy tắc nghiêm ngặt Lễ trở thành sợi dây vô hình buộc chặt ngời dân vào chế độ phong kiến, kéo dài từ đời này sang đời khác

+ Trở thành tiêu chuẩn để đánh giá hành vi của con ngời

+ Những quy tắc của Lễ đã giữ đợc sự ổn định, trật tự trong gia đình

và ngoài xã hội

+ Trở thành điều kiện quan trọng bậc nhất trong việc "trị quốc",

"trị gia"

- Quan hệ giữa Nhân và Lễ:

Nhân và Lễ quan hệ với nhau rất mật thiết:

+ Nhân là nội dung, lễ là hình thức biểu hiện của nhân

+ Nhân là gốc, lễ là ngọn

+ Dùng nhân để phục lễ

+ Dùng lễ để khôi phục trật tự phép tắc, luân lý xã hội để trở về với

"đạo", với "nhân", để trở thành "chính danh"

 Đây chính là thuật trị nớc của Nho giáo

* Chính danh

- Chính danh là gì?

+ Danh: là danh vị, nghĩa là cơng vị, quyền hạn

Chính danh: là quy định rõ cơng vị và quyền hạn

+ Nguyên tắc của chính danh là: ai ở địa vị nào cũng phải làm tròn trách nhiệm ở địa vị ấy, danh phận ấy, không đợc hởng quyền lợi cao hơn

địa vị của mình

+ Danh từ "chính danh" mang ý nghĩa chính trị nhiều hơn là luân lý Mục đích của thuyết chính danh là khôi phục kỷ cơng xã hội, gây dựng nền chính trị có đạo (vơng đạo)

- Làm thế nào để chính danh:

+ Mọi ngời phải tự giác giữ lấy danh phận của mình Phải tu dỡng

đạo nhân để có sự tự giác đó Cụ thể là:

 Đối với ngời cai trị: Phải tu thân, làm cho thân đợc "chính", nh vậy mới thu phục đợc thiên hạ Phải chăm lo ba việc lớn "túc thực, túc binh, thành tín" Phải biết trọng ngời có đức độ, trong ngời có năng lực, biết trọng giáo dục và pháp luật

 Đối với ngời bị cai trị: dân đối với vua phải nh đối với cha mẹ

"Trung quân" không chỉ là sự trung thành mà còn phải là sự thành tâm, thật ý

+ Thông qua giáo dục để chính danh:

Giáo dục là cái gốc lâu bền để tạo ra cái đức, để quân có nhân thì thần mới trung, phụ từ tử hiếu

- Vai trò của chính danh:

+ Làm cho mọi việc ngay thẳng

+ Ai cũng có địa vị, bổn phận của ngời đó

+ Làm cho xã hội ổn định, có trật tự, kỷ cơng

+ Tuy nhiên quan niệm chính danh của Khổng Tử là ảo tởng vì

đ-ơng thời danh và thực mâu thuẫn với nhau sâu sắc Cái thực là đời sống xã hội, trật tự xã hội đã có nhiều biến đổi làm cho cái danh phận cũ đợc quy

định theo lễ chế nhà Chu không còn phù hợp nữa, do đó không thể thực hiện đợc

* Trọng hiền tài

- Quan niệm về ngời hiền:

+ Khổng Tử: Ngời hiền là ngời bản thân cố gắng thực hành một số

lễ nhạc, nhân nghĩa

+ Mạnh Tử: Phải xét thấy thật hiền, chứ không phải nghe nói là hiền

+ Tuân Tử: Ngời hiền là ngời có tài cai trị ngời

- Chủ trơng của các nhà Nho là xây dựng nền chính trị trọng hiền tài:

+ Chủ trơng học tập xong lễ nhạc rồi mới ra làm quan (đó là ngời hiền)

+ Chủ trơng trọng ngời hiền tài, thông qua tiến cử, đợc sự đồng ý của ngời ở địa vị trên mà đề bạt

+ Thấy ngời hiền tài thì nhờng, không nhờng nghĩa là ăn cắp địa vị

- Chủ trơng xây dựng nền chính trị trọng hiền tài có ý nghĩa rất lớn,

có tác dụng tích cực không chỉ đối với xã hội phong kiến Trung Quốc lúc bấy giờ, mà còn có ý nghĩa thời đại Tuy nhiên về căn bản, chủ trơng này cha phá vỡ cái rào thủ cực (nền chính trị trọng hiền tài nhng vẫn có giới hạn