Một số vấn đề về nội dung khái niệm, bản chất, đặc điểm của gia đình phật tử

một số vấn đề về nội dung khái niệm, bản chất, đặc điểm của "gia đình phật tử" Lê Nguyễn * Thời gian qua sự phát triển của Gia đình Phật tử GĐPT - một ph-ơng thức tu học của thanh thiếu

một số vấn đề về nội dung khái niệm,

bản chất, đặc điểm của "gia đình phật tử"

Lê Nguyễn (*)

Thời gian qua sự phát triển của Gia đình Phật tử (GĐPT) - một

ph-ơng thức tu học của thanh thiếu niên (TTN) tín đồ Phật giáo - ở các tỉnh, thành phía Nam có xu hớng gia tăng và gây ảnh hởng không nhỏ đến đời sống chính trị, t tởng, văn hóa, đạo đức của xã hội nói chung và TTN tín đồ Phật giáo nói riêng Để xác lập quan điểm khoa học nhằm xác định một thái độ ứng xử đúng đắn đối với sinh hoạt tu học này, thì việc tìm hiểu bản chất, đặc điểm của GĐPT là rất cần thiết Điều này có ý nghĩa đối với việc hiện thực hóa nhiệm vụ của công tác tôn giáo mà Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban chấp hành Trung ơng Đảng (khóa IX) đã chỉ rõ: "Tăng cờng nghiên cứu cơ bản, tổng kết thực tiễn, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc xây dựng và thực hiện các chủ trơng, chính sách trớc mắt và lâu dài đối với tôn giáo"

1 Về nội dung của khái niệm Gia đình phật tử

Khái niệm Gia đình trong thuật ngữ Gia đình Phật tử ở đây không

phải là Gia đình theo cách hiểu thông thờng (Gia đình là tế bào của xã hội, trong đó các thành viên cùng sinh sống dựa trên mối quan hệ hôn nhân hoặc

huyết thống ); mà nó đợc hiểu là một tổ chức, một đoàn thể có nhiệm vụ

giáo dục, huấn luyện TTN tín đồ Phật giáo thành những "Phật tử chân chính" Nó đợc các nhà sáng lập ra GĐPT xem nh một "gia đình thứ hai sau gia tộc"(1) Bàn về nội dung của khái niệm GĐPT, có thể xem xét hai loại ý

kiến sau đây:

1.1 ý kiến của các tổ chức và cá nhân Phật giáo

(*) (*) ThS Lê Văn Đính - Phân viện Đà Nẵng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; điện thoại:

0913 443 454 (Nếu có thể đợc, tác giả bài viết đề nghị Ban Biên tập chỉ để bút danh Lê Nguyễn).

(1)(1) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh Gia đình Phật tử, Ngời áo Lam, Sài Gòn, tr 113.

- Khi đề cập đến quá trình hình thành của Đoàn thanh niên Phật

học Đức dục, Gia đình Phật hóa phổ, các nhà sáng lập ra hai tổ chức tiền

thân của GĐPT quan niệm rằng: "Đoàn thanh niên Phật học Đức Dục của

An Nam Phật học hội thành lập, nguyện thực hành và tuyên truyền đức dục theo giáo lý nhà Phật chủ trơng đào tạo những thế hệ thanh thiếu đồng niên Phật tử tiếp tục phục vụ chánh pháp với t cách của những Phật tử chân chính "(1) Nghị định số 15 của Ban trị sự Tỉnh hội Thừa Thiên (Hội Việt

Nam Phật học) ngày 11-11-1950 xác định: "Gia đình Phật hóa phổ là một

tiểu ban của tổ chức Khuôn Tịnh Độ, với mục đích là giáo dục hàng con cháu Phật tử theo lời Phật dạy và xây dựng hạnh phúc gia đình trên nền tảng luân lý Phật giáo" và "Đoàn lấy một số gia đình chính làm nòng cốt, ghép thêm một số con em ở các gia đình lân cận để Phật hóa các em bằng cách dạy một ít giáo lý căn bản, tập cho các em sống theo đức dục Phật giáo"(2);

"danh hiệu Gia đình Phật hóa phổ gợi lên cho chúng ta ý niệm Phật hóa gia

đình tổ chức Gia đình Phật hóa phổ quy tụ nhiều lớp tuổi và sinh hoạt thuần túy giáo lý Mục tiêu là cá nhân (Phật tử chân chính) và gia đình (hạnh phúc gia đình)"(3)

- Nội quy GĐPT (1951) của Hội Việt Nam Phật học (phụ lục 18)

cho thấy: về danh hiệu thì "lấy danh hiệu Gia đình Phật tử thay thế danh hiệu Gia đình Phật hóa phổ"; về mục đích thì "mục đích của Gia đình Phật

tử là huấn luyện thanh, thiếu, đồng niên Phật tử về ba phơng diện: trí dục,

đức dục, thể dục trên nền tảng Phật giáo để đào tạo thành những Phật tử

chân chính"; về tổ chức thì "mỗi Gia đình Phật tử là một tổ chức gồm có

các đoàn: Đoàn nam Phật tử, Đoàn nữ Phật tử, Đoàn thiếu niên Phật tử,

Đoàn thiếu nữ Phật tử, Đoàn đồng niên Phật tử, Đoàn đồng nữ Phật tử và

do huynh trởng trông coi Mỗi đoàn có 4 Đội (cho trai) hay 4 Chúng (cho gái) sắp xuống Mỗi Đội hay Chúng có từ 8 em sắp xuống"(1) Nội quy

(1)(1) (2) Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thừa Thiên - Huế (2001), Tài liệu "Ôn cố tri tân" nhân kỷ niệm 50 năm Gia đình Phật tử Thừa Thiên - Huế, (Lu hành nội bộ), Phân ban Hớng dẫn

Gia đình Phật tử Thừa Thiên - Huế ấn hành, tr 29; 33-46

(3)(3) Gia đình Phật tử Việt Nam (1973), Nội quy, quy chế huynh trởng, Ban Hớng dẫn Sài Gòn

và Gia Định ấn hành, tr 38

(1)(1) Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thừa Thiên - Huế (2001), Tài liệu "Ôn cố tri tân" nhân

kỷ niệm 50 năm Gia đình Phật tử Thừa Thiên - Huế, (Lu hành nội bộ), Phân ban Hớng dẫn Gia

đình Phật tử Thừa Thiên - Huế ấn hành, tr 54-55.

GĐPT (1967) quy định: về danh hiệu thì "Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Thống nhất có một tổ chức giáo dục thanh niên lấy danh hiệu Gia đình Phật

tử Việt Nam Tổ chức này nằm trong Tổng vụ thanh niên của Viện Hóa

đạo"; về mục đích của GĐPT là "đào luyện thanh, thiếu, đồng niên thành Phật tử chân chính Góp phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo"; về

tổ chức gồm có cấp Trung ơng, cấp Miền, cấp Tỉnh - Thị xã, cấp Gia đình

(mỗi gia đình có tối thiểu là 2 Đoàn và tối đa là 6 Đoàn Mỗi Đoàn có tối thiểu là 2 Đội, Chúng và số đoàn viên từ 12 đến 32 em )(2)

- Tác giả Võ Đình Cờng trong ấn phẩm Đây Gia đình cho rằng:

"Gia đình Phật tử là một tổ chức giáo dục trong Hội Phật học, là một đoàn

thể giáo dục Chúng tôi vì mục đích giáo dục mà chọn Phật giáo làm nền tảng"(3) và Gia đình là "Gia đình của những ngời con tin Phật chung sống

dới bóng từ bi Chúng ta nghe, học và thực hành vì lời Phật dạy"(4) Trong ấn phẩm Sứ mệnh Gia đình Phật tử, tác giả Lữ Hồ lại xác định: Gia đình

Phật tử là một "tổ chức thanh niên Phật giáo , một Đoàn thể thanh niên

Phật giáo, là một tổ chức giáo dục thanh, thiếu nhi ; là một tổ chức gồm

đủ mọi lứa tuổi, mọi đẳng cấp xã hội, mọi giới, mọi nghề trong thành phần huynh trởng đã có đủ: trí thức, thợ thuyền, quân nhân, công chức Gia

đình Phật tử có đủ học sinh, sinh viên, thiếu nhi, nông thôn, lao động "(5)

Một số ấn phẩm khác thì xem GĐPT là "một tổ chức, đoàn thể thanh niên

có nhiệm vụ giáo dục thanh thiếu nhi theo tinh thần Phật giáo"; " một tổ

chức giáo dục cho thế hệ thanh thiếu đồng niên"(6)

Nh vậy, ngay từ đầu các nhà sáng lập, lãnh đạo GĐPT đa phần đều

khẳng định rằng: GĐPT là một tổ chức giáo dục, một ngành hoạt động của

Giáo hội, nó có nhiệm vụ đào luyện thanh thiếu, đồng niên thành Phật tử chân chính; góp phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo.

(2)(2) Gia đình Phật tử Việt Nam (1973), Nội quy, quy chế huynh trởng, Ban Hớng dẫn Sài Gòn

và Gia Định ấn hành, tr 5-12.

(3)(3) (4) Võ Đình Cờng (2001), Đây gia đình, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr 5-135.

(5)(5) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh Gia đình Phật tử, Ngời áo Lam, Sài Gòn, tr 15-88-90.

(6)(6) Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thừa Thiên - Huế (2001), Tài liệu "Ôn cố tri tân" - Sđd,

tr 35-95.

1.2 ý kiến của các cơ quan nghiên cứu và của các chủ thể lãnh

đạo, quản lý xã hội

- Theo tinh thần của Thông báo số 76-TW ngày 4-11-1994 của BBTTƯ Đảng; Hớng dẫn số 36/HD-TW ngày 30-3-1995 của BDVTƯ;

Thông t 01/TT/TGCP ngày 3-5-1995 của BTGCCP thì sinh hoạt GĐPT do

GHPHVN quản lý là: "Sinh hoạt của bộ phận thanh thiếu niên con em gia

đình theo đạo Phật tự nguyện tham gia, đợc tu học giáo lý, đạo đức Phật giáo ở trong chùa, tự, viện, niệm phật đờng với sự bảo trợ giúp đỡ và chịu trách nhiệm của vị s trụ trì hoặc vị s bảo trợ thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam ở cơ sở"(1) Nội quy tạm thời hớng dẫn GĐPT của GHPGVN (Điều 1

và Điều 2) xác định danh hiệu của GĐPT "Giáo hội Phật giáo Việt Nam có trách nhiệm quản lý các đơn vị giáo dục thanh, thiếu, đồng niên Phật tử lấy

danh hiệu là Gia đình Phật tử do Ban Hớng dẫn Phật tử chuyên trách"; với

mục đích là "đào luyện thanh, thiếu, đồng niên tin Phật thành Phật tử chân

chính Góp phần phụng sự đạo pháp và xây dựng xã hội(2) ấn phẩm "Một số vấn đề về tôn giáo " của MTTQ Việt Nam lại cho rằng: "Gia đình Phật tử

là hình thức tập hợp Phật tử; chủ yếu là thanh thiếu niên; học tập giáo lý,

đạo đức do Giáo hội Phật giáo Việt Nam quản lý, trực tiếp do Ban Hớng dẫn Gia đình Phật tử của Giáo hội chỉ đạo hớng dẫn hoạt động, với mục

đích đào tạo các Phật tử có phẩm hạnh"(3)

- ở một số t liệu khác nh Đề tài KTN 93-07 của Viện Nghiên cứu Thanh niên xem GĐPT là "một tổ chức thanh thiếu nhi Phật giáo, tập hợp

các tầng lớp tuổi trẻ cùng chung tín ngỡng, không phân biệt giới tính, thành phần, ngành nghề với mục đích giáo dục thanh thiếu nhi, chú trọng mặt đạo

đức tôn giáo và các hoạt động thanh niên"(1); Đề tài KX 07-03 của Viện

(1) (1) Ban Tôn giáo của Chính phủ (2001), "Thông t 01/TT/TGCP ngày 3-5-1995 Hớng dẫn đối với việc

quản lý sinh hoạt Gia đình Phật tử của Giáo hội Phật giáo Việt Nam", Các văn bản pháp luật quan

hệ đến tín ngỡng, tôn giáo, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, tr 90-91.

(2)(2) Giáo hội Phật giáo Việt Nam (1999), Nội quy tạm thời hớng dẫn Gia đình Phật tử của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh

(3)(3) ủy ban Trung ơng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2000), Một số vấn đề về tôn giáo và công tác tôn giáo của Mặt trận, (Lu hành nội bộ), Hà Nội, tr 41.

(1)(1) Bạch Thanh Bình (1994), "Gia đình Phật tử tổ chức thanh thiếu nhi Phật giáo trớc 1975", Công tác đoàn kết, tập hợp thanh thiếu niên tín đồ Phật giáo (kỷ yếu đề tài khoa học), Trung ơng Đoàn

Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Hà Nội, tr 20.

Triết học lại quan niệm GĐPT là: "Hệ thống tổ chức nam nữ c sĩ Phật tử.

Tổ chức này gồm các nam nữ c sĩ trẻ tuổi từ 7 - 22 tuổi, đợc hớng dẫn về giáo lý đạo Phật và sinh hoạt tập thể theo lứa tuổi Tổ chức c sĩ Phật tử với mục đích là đào luyện thanh thiếu nhi thành Phật tử chân chính, góp phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo và Phật tử chân chính"(2);

1.3 Theo tác giả bài viết, thông thờng để đa ra khái niệm về một tổ

chức nào đó (tổ chức chính trị, tổ chức xã hội ) thì chỉ cần dựa vào mục

đích, tôn chỉ, nội quy, điều lệ, đờng hớng hoạt động của tổ chức đó Thế

nh-ng khi bàn đến vấn đề GĐPT thì khó có thể đa ra một khái niệm vừa phản

ánh đúng bản chất của nó và vừa đúng với mọi hoàn cảnh lịch sử Bởi vì,

trong tiến trình phát triển từ trớc đến nay, GĐPT đã rất nhiều lần thay đổi,

tu chỉnh nội quy, mục đích, tôn chỉ (1951, 1954, 1967, 1970, 1973 1999)

và đờng hớng hoạt động của GĐPT trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể lại chịu sự tác động bởi các xu hớng chính trị - xã hội khác nhau Đặc biệt do

sự tác động của những xu thế khác nhau (xu thế dân tộc hóa, xu thế đa dạng hóa và hiện đại hóa, xu thế thế tục hóa ), với các hoạt động đan xen (tôn giáo - phi tôn giáo, Đạo - Đời và Đời - Đạo ) đã làm cho không khí của đời sống tôn giáo nói chung và GĐPT nói riêng trở nên sôi động, phức tạp hơn

Do vậy, việc tìm hiểu nội dung khái niệm GĐPT phải đợc xem xét trong

từng giai đoạn lịch sử cụ thể:

* Thực ra, nếu chỉ dựa vào mục đích, tôn chỉ của Đoàn thanh niên

Phật học Đức dục, Gia đình Phật hóa phổ, Nội quy trình GĐPT (năm

1951) của Hội Phật học thì có thể xem Gia đình Phật tử là một tổ chức giáo

dục của thanh thiếu niên Phật giáo, sinh hoạt trong khuôn khổ pháp lý của một tổ chức Giáo hội hợp pháp và luật pháp đơng thời, với mục đích đào luyện thanh thiếu niên tin Phật thành Phật tử chân chính

Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động do chịu sự tác động bởi các

yếu tố chính trị - xã hội nên "Gia đình Phật tử đã vợt biên giới gia đình để

đi vào xã hội" với phơng châm hoạt động "Đạo phải ở trong Đời, phải

(2)(2) Nguyễn Tài Th (chủ biên) (1997), ảnh hởng của các hệ t tởng và tôn giáo đối với con ngời Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 209.

phụng sự cõi đời và Đời cũng phải ở trong Đạo "(1) Nghĩa là từ một "tổ

chức hoàn toàn giáo dục"(2) chỉ với mục đích "đào tạo thanh, thiếu, đồng niên thành những Phật tử chân chính"; GĐPT còn đặt ra cho mình nhiệm vụ

"góp phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo"(3) Trong giai đoạn từ năm 1954 đến năm 1975, hoạt động của GĐPT đã mang tính chất của một

Hội đoàn tôn giáo, một tổ chức thanh niên tôn giáo(4) GĐPT lúc này không

còn là sinh hoạt của một gia đình mà nó đã thực sự trở thành một Đoàn thể

thanh niên Phật giáo - đặc biệt có lúc còn đòi đổi danh hiệu GĐPT thành

Đoàn thanh niên Phật tử Việt Nam(5) Điều này đợc minh chứng trong ấn phẩm sứ mệnh gia đình phật tử của tác giả Lữ Hồ (xuất bản năm 1964):

Đối với lịch sử thì "Gia đình Phật tử cha hề từ bỏ sứ mệnh lịch sử của

mình cha từng từ bỏ sự đóng góp bằng cân não, bằng xơng máu vào cuộc

phục hng độc lập và thống nhất cho dân tộc"; đối với đạo pháp thì "Gia

đình Phật tử là hiếu tử của bổn s là lớp đạo hữu trung kiên là bức tờng

thành bảo vệ tín ngỡng là thế hệ đang lên của Giáo hội"; đối với tổ chức

thì "Gia đình Phật tử không từ chối mọi việc tơng trợ cần thiết cho sự sinh tồn của tổ chức" và "Giáo hội không có Gia đình Phật tử là Giáo hội chết"(6); đối với xã hội, GĐPT còn đặt cho mình sứ mệnh đấu tranh giành

độc lập, đấu tranh cho thống nhất, cho hòa bình với quan niệm "là công dân của nớc, cá nhân Phật tử có bổn phận góp phần vào cuộc đấu tranh chính trị, ủng hộ chính quyền của dân và tham gia chính đảng hợp chính nghĩa", bởi vì "chơng trình giáo dục và xã hội không dễ gì thực hiện đợc khi

mà áp lực của chính trị và hoàn cảnh chiến tranh ngày một tàn khốc Phải hiểu chính trị để bảo tồn sức mạnh của phong trào"(1) Để thực hiện các sứ mệnh trên, theo họ "đoàn viên Gia đình Phật tử phải phụng sự một nhiệm vụ kép là tín ngỡng và Tổ quốc, tu cho mình và hành cho ngời" và muốn thành

(1)(1) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh Gia đình Phật tử, Ngời áo Lam, Sài Gòn, tr 85-86.

(2) (2)Võ Đình Cờng (2001), Đây gia đình, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr 136.

(3) (3)Gia đình Phật tử Việt Nam (1973), Nội quy, quy chế huynh trởng, Ban Hớng dẫn Sài Gòn

và Gia Định ấn hành, tr 5.

(4) (4)Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh - Sđd, tr 90.

(5) (5) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh - Sđd, tr 88-90.

(6) (6)Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh - Sđd, tr 89-209.

(1) (1) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh - Sđd, tr 218-233.

công thì "phải tính chuyện củng cố hàng ngũ sẵn có, phải lu tâm nuôi dỡng cho Gia đình Phật tử tồn tại vững mạnh"(2)

Rõ ràng xu thế thế tục hóa đã làm cho hoạt động của Phật giáo nói

chung, GĐPT nói riêng "dờng nh sôi động hơn, nhng đã bị chia rẽ nhiều hơn, phân tán hơn, phức tạp hơn, gắn với sự xoay vần của trần thế và diễn biến theo tình hình của chính trị"(3); nhiều khi các hoạt động đã nhuốm màu

sắc chính trị và "các thế lực chính trị - xã hội không ngần ngại lợi dụng sự

chuyển biến đầy phức tạp của tôn giáo, phục vụ cho ý đồ riêng t"(4) Do vậy,

trong giai đoạn này (1954 - 1975) có thể xem GĐPT là một đoàn thể thanh

thiếu niên Phật giáo, sinh hoạt trong khuôn khổ pháp lý của một tổ chức Giáo hội hợp pháp và luật pháp đơng thời với mục đích đào luyện thanh thiếu niên tín đồ Phật giáo thành Phật tử chân chính, góp phần phụng sự

đạo pháp và xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo.

* Vấn đề đặt ra hiện nay là danh hiệu, mục đích, tôn chỉ GĐPT đợc

quan niệm nh thế nào? "Nội quy tạm thời Hớng dẫn GĐPT" của GHPGVN

(1999) xác định: Về danh hiệu của GĐPT " Giáo hội Phật giáo Việt Nam

có trách nhiệm quản lý các đơn vị giáo dục thanh, thiếu, đồng niên Phật tử lấy danh hiệu là Gia đình Phật tử do Ban Hớng dẫn Phật tử chuyên trách",

và mục đích là "đào luyện thanh, thiếu, đồng niên tin Phật thành Phật tử

chân chính; góp phần phụng sự đạo pháp và xây dựng xã hội"(5) Tuy nhiên,

việc xác định mục đích nh vậy là cha thỏa đáng, vì không chỉ rõ việc xây

dựng xã hội đó là xã hội gì? Để giải quyết vấn đề này một cách hợp lý thì

nên căn cứ vào t cách pháp nhân, mục đích, tổ chức và phơng châm hoạt

động của GHPGVN (Tổ chức Phật giáo Việt Nam cả nớc lấy danh hiệu là GHPGVN; mục đích hoạt động là điều hòa hợp nhất các hệ phái Phật giáo

Việt Nam tham gia xây dựng bảo vệ Tổ quốc, phục vụ dân tộc góp phần

xây dựng hòa bình an lạc cho thế giới; phơng châm hoạt động là "Đạo pháp

- Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội")(1) ) để xác định danh hiệu và mục đích hoạt

(2) (2) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh - Sđd, tr 262-265.

(3)(3) Đặng Nghiêm Vạn (2001), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 169.

(4)(4) Đặng Nghiêm Vạn (2001), Lý luận về tôn giáo - Sđd, tr 178.

(5)(5) Giáo hội Phật giáo Việt Nam (1999), Nội quy tạm thời hớng dẫn Gia đình Phật tử của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh

(1)(1) (2) Giáo hội Phật giáo Việt Nam (1998), Hiến chơng Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Nxb

Thành phố Hồ Chí Minh, tr 4-6-9.

động của GĐPT Khi đã xác định GĐPT là một ngành hoạt động(2), là đơn

vị giáo dục(3) của GHPGVN; thì GĐPT phải hoạt động trong khuôn khổ pháp lý của tổ chức Giáo hội hợp pháp (GHPGVN) và luật pháp hiện hành

Nh vậy, theo chúng tôi, có thể xem GĐPTlà một đơn vị giáo dục của TTN

Phật giáo, sinh hoạt trong khuôn khổ pháp lý của GHPGVN và luật pháp hiện hành, với mục đích đào luyện TTN tin Phật thành Phật tử chân chính, góp phần phụng sự đạo pháp và xây dựng xã hội theo phơng châm "Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội".

2 bản chất, đặc điểm của gia đình phật tử

Tuy mục đích, tôn chỉ của GĐPT luôn chỉ rõ "Gia đình Phật tử là

một tổ chức giáo dục của thanh thiếu niên tín đồ Phật giáo"; nhng trong quá

trình hình thành và phát triển, do ảnh hởng của hoàn cảnh lịch sử với những

xu hớng chính trị - xã hội khác nhau, nên trong từng giai đoạn lịch sử tổ

chức này cũng chịu những biến động phức tạp về tổ chức, về tính chất và

khuynh hớng hoạt động Nét đặc thù trong sinh hoạt của GĐPT đợc biểu

hiện ở các nội dung cơ bản sau:

a) Tiền thân của GĐPT đợc xác định là một tổ chức giáo dục của TTN theo đạo Phật Trong bối cảnh xã hội đơng thời, sự ra đời của nó, một mặt do nhu cầu củng cố Phật giáo, củng cố tinh thần dân tộc mà cuộc vận

động "Chấn hng Phật giáo" đã chủ trơng nhằm mục đích giúp TTN tự vệ, chống lại sự nô dịch văn hóa, sự suy đồi và tha hóa về đạo đức trong xã hội

đơng thời(4); mặt khác do tác động mạnh mẽ của phong trào TTN hoạt động

có tổ chức dới những màu sắc chính trị - xã hội, tôn giáo khác nhau với tinh thần dân tộc Trong quá trình tồn tại và phát triển với một hình thức tập hợp

và sinh hoạt tơng đối có quy củ, chặt chẽ(1) và hấp dẫn, nó không chỉ là một môi trờng tơng đối lành mạnh đợc TTN Phật giáo và gia đình của họ hởng ứng hoặc có cảm tình; mà nó còn chủ động tham gia vào các phong trào xã

(3)(3) Giáo hội Phật giáo Việt Nam (1999), Nội quy tạm thời hớng dẫn Gia đình Phật tử của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh

(4)(4) Ban Tôn giáo của Chính phủ (1995), Một số tôn giáo ở Việt Nam, Hà Nội, tr 232.

(1)(1) Nguyễn Tài Th (1996), "Phật giáo Việt Nam những vấn đề đặt ra hiện nay", Tôn giáo tín ngỡng hiện nay, Trung tâm T liệu thông tin t liệu - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh,

Hà Nội, TR 89.

hội, phong trào yêu nớc với động cơ tự nguyện nhằm phát huy truyền thống

yêu nớc và truyền thống đạo đức dân tộc Khách quan mà xét, tiền thân của

GĐPT là bộ phận tơng đối lành mạnh, có tinh thần dân tộc Trong những

năm kháng chiến cứu nớc, GĐPT là lực lợng nòng cốt của các đoàn thể Phật giáo, nó cũng đã giữ một vai trò tích cực trong các phong trào đấu tranh bảo

vệ Phật giáo và nhiều lúc: "Cuộc đấu tranh này vừa có nội dung mục tiêu Phật giáo đòi tự do, bình đẳng tín ngỡng tôn giáo và tự bảo vệ mình, vừa là một bộ phận của cuộc chiến đấu chống đế quốc Mỹ và tay sai của nhân dân

ta ở vùng đô thị tạm chiếm"(2)

b) Do bản chất tôn giáo luôn mang tính chất chính trị [127, tr 178];

do trong quá trình phát triển (giai đoạn 1954 - 1975) GĐPT luôn chịu sự tác

động bởi các yếu tố chính trị - xã hội nhất định cho nên những hoạt động của GĐPT nhiều khi không chỉ dừng lại trong phạm vi tín ngỡng, tôn giáo;

mà còn liên quan đến nhiều vấn đề chính trị, pháp luật với các biểu hiện đa

dạng và phức tạp Tính đa dạng và phức tạp đã đợc thể hiện ở các phơng

diện mục đích hoạt động, tính chất và khuynh hớng, tổ chức

* Xét về mặt tổ chức, tính đa dạng và phức tạp đó đợc biểu hiện ở

chỗ: Cũng giống nh "Phật giáo canh tân", nhiều lúc GĐPT cũng có biểu

hiện của đặc điểm "vấn đề tổ chức trở nên quan trọng hơn vấn đề giáo lý"(3):

Thứ nhất, trong mối quan hệ với Giáo hội, đứng về mặt khế lý mà xét thì

GĐPT là một bộ phận, là "hiếu tử", là "tế bào"(4), là lực lợng nòng cốt, xung kích của tổ chức Giáo hội hợp pháp, có trách nhiệm phục vụ Giáo hội(1) và Giáo hội phải chịu trách nhiệm pháp lý hộ cho GĐPT(2) Tuy nhiên, do tác

động của sự phân hóa trong nội bộ Giáo hội Phật giáo và các yếu tố chính trị - xã hội khác cho nên có những lúc Giáo hội không còn quản lý đ ợc

GĐPT Nghĩa là, GĐPT đã tự thân hình thành một hệ thống quản lý dọc từ

(2) (2) Lê Quang Vịnh (1999), "Bài phát biểu tại Hội nghị Ban Thờng trực Hội đồng Trị sự Giáo hội

Phật giáo Việt Nam", Bản tin tôn giáo, (9), tr 5

(3)(3) Nguyễn Duy Hinh (1996), "Về hai đặc điểm của Phật giáo Việt Nam", Về tôn giáo tín ngỡng Việt Nam hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr 227.

(4)(4) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh Gia đình Phật tử, Ngời áo Lam, Sài Gòn, tr 205-263.

(1)(1) Gia đình Phật tử Việt Nam (1996), Tài liệu tu học bậc Kiên, (Lu hành nội bộ), Đà Nẵng,

tr 159.

(2)(2) (3) Lữ Hồ (1964), Sứ mệnh Gia đình Phật tử, Ngời áo Lam, Sài Gòn, tr 76.

trung ơng đến địa phơng do các huynh trởng lãnh đạo, chi phối; hoạt động hoàn toàn độc lập với Giáo hội và Giáo hội chỉ mang tính cố vấn giáo hạnh(3); lúc này GĐPT không còn là một "tổ chức hoàn toàn giáo dục"(4), mà

thực chất hoạt động của nó là hoạt động của một đoàn thể tôn giáo với một

hệ thống tổ chức khá quy củ và chặt chẽ từ Trung ơng đến cơ sở Thứ hai,

do tác động của sự phân hóa trong nội bộ Giáo hội Phật giáo đơng thời (với

ba nhóm xu hớng chính: phái yêu nớc, phái trung dung, phái phản động) và

do sự lôi kéo của một số phe nhóm chính trị phản động ; cho nên trong hàng ngũ đoàn sinh, huynh trởng GĐPT đã có sự phân hóa một cách rõ nét Biểu hiện của sự phân hóa đó là một bộ phận đoàn sinh, huynh trởng có tinh thần yêu nớc, ủng hộ và tham gia các phong trào đấu tranh cách mạng do

Đảng và Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam lãnh đạo; một bộ phận tham gia trong bộ máy ngụy quân, ngụy quyền và trong số họ có không ít ngời công khai ủng hộ chế độ đơng thời, chống phá cách mạng; số đông các

đoàn sinh, huynh trởng còn lại thì có thái độ lừng chừng, cầu an Với đặc

điểm đó, do vậy hoạt động của GĐPT nhiều lúc đã bị tha hóa thành công cụ

để một số cá nhân tranh giành địa vị, quyền lợi với các lợi ích mang tính cục bộ, bản vị và bị các thế lực thù địch lợi dụng, lôi kéo vào các mu đồ chính trị Vì thế trong những trờng hợp nhất định đã làm cho nó "xa rời Giáo hội, xa rời tổ chức hợp pháp, xa rời mục đích tu học"; nó không còn là

vấn đề tu học thuần túy của TTN Phật giáo, mà đã trở thành vấn đề chính

trị.

* Xét về mục đích hoạt động thì sinh hoạt của GĐPT qua nhiều lần

tu chỉnh nội quy đã cho thấy mục đích của GĐPT lúc đầu chỉ nhằm sinh

hoạt thuần túy giáo lý "xây dựng hạnh phúc gia đình trên nền luân lý Phật

giáo, đào tạo thanh thiếu và đồng niên thành những Phật tử chân chính để

phục vụ chánh pháp " ; nhng sau đó lại có "sự chuyển mình" qua lĩnh vực

xã hội với mục đích "góp phần xây dựng xã hội theo tinh thần Phật giáo"(1)

(4)(4) Võ Đình Cờng (2001), Đây gia đình, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr 136.

(1)(1) Gia đình Phật tử Việt Nam (1973), Nội quy, quy chế huynh trởng, Ban Hớng dẫn Sài Gòn

và Gia Định ấn hành, tr 38-39.