Tư tưởng hồ chí minh với sự nghiệp xây dựng con người việt nam phát triển toàn diện sách tham khảo

Cuốn sách gồm 6 chương đề cập đến những quan điểm cơ bản về mối quan hệ giữa văn hoá với việc xây dựng con người phát triển toàn diện; nguồn gốc và quá trình hình thành tư tưỏng Hồ Chí

PG S, T S THÀNH DUY

T ư TƯỞNG HỔ CHÍ M INH

VỚI s ự NGHIỆP

XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM

PHÁT TRIỂN TOÀN DIỆN

í S A C H T H A M KHẢO )

ST>1 NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

IHiS, TS THÀNH DƯY

T ư TƯỞNG HỐ CHÍ M INH

VỚI s ự NGHIỆP XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM PHÁT TRIỂN TOÀN DIỆN

I S Ả C II TH AM KHAO )

IV

ST NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

Tư TƯỞNG HỔ CHÍ MINHVỚI s ự NGHIỆP XÂỸ DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM PHÁT TRIỂN TOAN DIỆN

(SÁC H TH ÁM KHẢO )

PGS, TS THÀNH DUY

Tư TƯỞNG HỔ CHÍ MINH

VỚI sự NGHIỆP

XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM PHÁT TRIỂN TOÀN DIỆN

Chủ tịch Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ thiên tài của Đảng ta và nhân dân ta, ngưòi anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới Ngưòi đã kết tinh trong mình nhũng phẩm chất và giá trị tinh thần cao quý nhất của giai cấp công nhân và dân tộc Việt Nam.

Công lao và sự nghiệp bất tử của Ngưòi toả sáng một niềm tin vô hạn vào khả năng cách mạng và sáng tạo, lương'tri và phẩm giá con người, lấy con ngưòi làm trung tâm của mọi suy nghĩ và hoạt động Suốt đồi, Ngưòi đấu tranh chống áp bức, bất công, phấn đấu đem lại cuộc sông

tự do, hạnh phúc cho nhân dân, cho nhân loại

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho chúng ta một di sản vô giá về tư tưởng, đạo đức và tác phong Trong di sản

tư tưỏng của Ngưòi, tư tưỏng về xây dựng con ngưòi phát triển toàn diện là một bộ phận quan trọng, có ý nghĩa to lớn đối với cách mạng nước ta Trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng vấn để xây dựng con ngưòi mới; vì đây là động lực quyết định hưóng đi lên của xã hội Việt Nam Ngưòi từng dạy:

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Muôn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần phải có con

ngưòi xã bội chủ nghĩa Theo Người, con người xã hội chủ nghĩa phát triển toàn diện chính là con người có tinh thần làm chủ xã hội, có tri thức văn hoá và khoa học, có trình

độ chuyên môn nghiệp vụ, có phẩm chất đạo đức cách mạng "cần kiệm liêm chính", "chí công vô tư", phải lighiêtn khắc chống chủ nghĩa cá nhân

Để xây dựng con người xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đối hỏi phải có chiến lược "trồng ngưòi", phải bồi dưỡng1 oác thế hệ cách mạng cho đời sau Vấn đề xấy dựng con ngưòi phát triển toàn diện cũng như việc bồi dưỡng cấC'thỗ hệ cách mạng cho đời sau là những vấn đề đặc biệt quan trọng và có quan hệ gắn bó với nhau Những tấm gưgng của con người mới tức con người phát triển toàn dịệnịỊà.những bài học có sức thuyết phục nhất đôi vối việc bồỉ dựỡng các thê hệ cách mạng; việc chăm lo bồi dưỡng các thế hệ cách mạng cho đòi sau sẽ tạo ra những con pgựờimỏi kê tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng,

rũ-ĩ iThấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề xây

<hĩR$> ,wni người phát triển toàn diện, trong giai đoạn cách

«Ịạqg bịệư nay khi nước ta đang tiến hành đẩy mạnh công nghịệp hoậ, hiện dại hoá, hơn lúc nào hết, Đảng ta đặc biệt qpan tậm và chú trọng đến vấn để xây dựng con người, phật huy nhân tố con người và vì con người

Nhằm cung cấp cho bạn đọc tài liệu tham khậo

nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Chính

trị quốc gia xuất bản cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí M inh

với sự nghiệp xây dưng con người Việt N am p h á t triển toàn diện của PGS, TS Thành Duy Cuốn sách

gồm 6 chương đề cập đến những quan điểm cơ bản về mối quan hệ giữa văn hoá với việc xây dựng con người phát triển toàn diện; nguồn gốc và quá trình hình thành tư tưỏng Hồ Chí Minh về con người phát triển toàn diện; về đặc điểm và bản chất, quan niệm và giải pháp xây dựng con ngưòi phát triển toàn diện trong bối cảnh hiện nay

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc

Tháng 5 năm 2001

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

LỜI NÓI ĐẨU

Tiếp thu truyền thống yêu nước và yêu dân của gia đình, truyền thống nhân ái của dân tộc,-nhất là chủ nghĩa nhân văn mácxít, Chủ tịch Hồ Chí Minh có niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh và phẩm giá của con ngưồi Ngay sau khi tìm được con đưòng cứu nước, Người thấy rõ: chỉ có tin vào con người tức là tin vào dân, dựa vào dân mới có hy vọng cứu được nước Người đã nhiều lần nói với những người bạn chiến đấu của mình khi còn ở Pari rằng, chỉ có dựa vào sức mình, vào dân tộc mình

mới hy vọng được giải phóng Trong Tuyên ngôn của

Hội liên hiệp thuộc địa, do Người thảo ra có đoạn viết:

"Anh em phải làm thế nào để được giải phóng?

Vận dụng công thức của Các Mác chúng tôi xin nói với anh em rằng, công cuộc giải phóng anh em chỉ có thể thực hiện được bằng sự nỗ lực của bản thân anh em”

Rút ra được chân lý đó trong hoàn cảnh đất nước

còn bị nô lệ, trong tay không có một phương tiện gì, lại đang sống và hoạt động bí m ật ở nước ngoài, thật không phải đơn giản Đã có lúc Hồ Chí Minh bộc lộ tâm

sự của mình khi trả lòi một nhà văn Mỹ như sau:

"Nhân dân Việt Nam trong đó có ông cụ thân sinh ra tôi, thường tự hỏi nhau ai là người sẽ giúp mình thoát khỏi ách thống trị của Pháp Người này nghĩ là Nhật, ngưòi khác nghĩ là Anh, có người lại cho là Mỹ Tôi thấy phải đi ra nưốc ngoài xem cho rõ Sau khi xem xét họ làm ăn ra sao, tôi sẽ trỏ về giúp đồng bào tôi" Đó là động cơ ra đi tìm đường cứu nước của Người

Phải hơn 10 năm sau kể từ khi rời Tổ quốc (1911),

để vào tháng 6 năm 1923, khi viết thư từ biệt gửi các bạn cùng hoạt động trước khi bí mật rời Pari, Nguyễn

Ái Quổc - Hồ Chí Minh mói có câu trả lời rõ ràng và dứt khoát Trả lời câu hỏi "chúng ta phải làm gì?", Người nói: "Đôi với tôi, câu trả lòi đã rõ ràng: trỏ vê nước, đi vào quần chúng, thức tỉnh họ, tổ chức họ, đoàn kết họ, huấn luyện họ, đưa họ ra đấu tranh giành tự do độc lập"1

Nói lên được ý tưởng mang tính , chân lý đó là cả quá trình tìm tòi, khảo sát thực tế và thể nghiệm cuộc sống bản thân Từ đó, Người có niềm tin mãnh liệt vào con người và thấy chỉ có tin yêu con người thật sự, muôn giải phóng họ th ật sự, mối tập hợp được họ thực

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2000, t l, trJ92.

hiện mục tiêu đoàn kết nhân dân nhằm tạo ra sức mạnh cho sự.nghiệp;cách mạng Cũng từ đó, Người phát hiện thêm, một chân lý bất diệt là: Đoàn kết tạo ra sứe mạnh, đoàn kết tạo ra chiến thắng và Người đề ra khẩu, hiệu: Đọàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành côhg,' thành'công, đại thành công.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người được biểu hiện thật đa dạng và vô cùng phong phú Nó thấm đượm trong toàn bộ cuộc đòi và sự nghiệp của Ngưòi, được toả sáng trong từng việc làm, từng cử chỉ, từng mối quan tâm ân cần đến mỗi con người: Tất cả đều toát lên tình thương yêu vô hạn, sự tôn trọng, thái độ bao dung và niềm tin tuyệt đối vào con người Trước khi từ giã cõi

đời, trong bản Di chúc để lại cho đồi sau, Người không

quện căn dặn Đảng ta: Ngay sau khi cuộc kháng chiến chông Mỹ, cứu nước thắng lợi thì "Đầu tiên là công việc đối với con người" tức là phải có chính sách xã hội đôi

vối con người Người căn dặn "phải có k ế hoạch thật tốt

để phát triển kinh tế và văn hoá, nhằm không ngừng

nâng cao đời sông của, nhàn dân" Đó là những việc

Đảng và Nhà nưốc ta đã và đang ra sức thực hiện trong

sự nghiệp đổi mói hiện nay

Đổ nghiên cứu một cách có hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về con người cũng như tư tưỏng của Người về

sự nghiệp "trồng người" nhằm xây dựng con người mối

phát triển toàn diện phù hợp vối xã hội hiện đại, cần có nhiều công trình khoa học Nhưng có thể nói, cho đến nay chúng ta còn ít thấy những công trình đi sâu

nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về con người vối tư cách không chỉ như đốỉ tượng của cách mạng mà quan trọng hơn còn là chủ thể của cách mạng Con người nói ở đây không phải là một siêu nhân nào có sứ mệnh đi giải phóng cho ngưòi khác

mà chính là ngưòi dân, người cùng khổ, người bị áp bức, tức con ngưòi chịu trách nhiệm trưóc sứ mệnh lịch sử

Ớ cuốn sách này, chúng tôi cố gắng nêu lên hệ

thống các luận điểm trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người Đương nhiên, đây cũng chưa phải là mệt công trình phản ánh thật đầy đủ và toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh về con người thể hiện trên rấ t nhiều mặt, đặc biệt trong lĩnh vực văn hoá biểu hiện tập trung vào tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh thể hiện không chỉ trong những quan điểm cụ thể trực tiếp về con ngưòi mà còn trong hầu hết các lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, tác phong

và nói chung là nhân cách văn hoá Hồ Chí Minh Có lẽ phải có một công trình khác lớn hơn, ở đây chúng tôi chưa có tham vọng vươn tới

Tuy nhiên, vối một số chương để cập trong cuốn sách nhỏ này, chúng tôi hy vọng sẽ gợi mở những quan

12

điểm cơ bản nhất về mối quan hệ giữa văn hoá và việc

xây dựng con người phát triển toàn diện, về nguồn gốc

và quá trình hình thành tư tưỏng Hồ Chí Minh vê' con ngưòi phát triển toàn diện, về đặc điểm và bản chất con ngưòi phát triển toàn diện, nhất là về việc xây dựng con người phất triển toàn diện trong thòi đại loài ngưòi đang bước vào thiên niên kỷ mới Chúng tôi mong nhận được những ý kiến đóng góp của bạn đọc

TÁC GIẢ

- • - : Chương I

lih 1 MỐI QUAN HỆ GIŨA VĂN HOÁ VÀ

VIỆC XÂY DỰNG CON NGƯỜI VIỆT NAM PHÁT TRIỂN TOÀN DIỆN PHÙ HỢP VỚI THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HOÁ,

HIỆN ĐẠI HOÁ ĐẤT NƯỚC

Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề phát triển văn hoá cũng như vấn để xây dựng con người mới tức là con ngưồi phát triển toàn diện đều có

vị trí đặc biệt quan trọng và có mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau Phát triển văn hoá là nhằm mục đích xây dựng con người mới, tạo điều kiện cho con người ngày càng nâ rg cao nhân cách, hoàn thiện bản chất người Phát triểr văn hoá cũng đồng thòi để tạo ra động lực cho con người phát triển, xây dựng con ngưòi phát triển toàn diện phù hợp với yêu cầu thời kỳ cách mạng mối Đó là i ai mặt cơ bản của văn hoá Cho nên, khi nói văn hoá, chúng ta khẳng định văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực Dù là mục tiêu hay động

lực, văn hoá cũng gắn vối con ngưòi tạo nên phẩm chất của con người cụ thể, tức con ngưòi có nhân cách văn hoá.

Mặt khác, khi nói đến con người, chúng ta không xem con người như là sinh vật trừu tượng, con ngưồi nói chung mà bao giò cũng nói đến con ngưòi cụ thể trong một xã hội cụ thể Vối ý nghĩa đó, con ngưòi vừa

là rpục tiêu, vừa là động lực cũng như mục tiêu và động lực của văn hoá Điều đó chứng tỏ giữa văn hoá với con người tuy là hai vấn đề khác nhau, nhưng thực chất có mốỉ quan hệ gắn bó rấ t hữu cơ vối nhau, tuy hai mà như một Nói văn hoá không thể không nói đến con người vì chỉ có con người mới ẹó văn hoá; nói con người cũng không thể không nói đến văn hoá, chỉ vì văn hoá

là thuộc tính đặc trưng bản chất của con người và chỉ có văn hoá của con người

Là mục tiêu, văn hoá cũng như con người bao giò cũng được xem là đối tượng xây dựng và phát triển của

sự nghiệp cách mạng, có nghĩa là xét cho cùng,’dù nói đến sách lược hay chiến lược, mục tiêu trước mắt hay mục tiêu lâu dài bất cứ cuộc cách mạng chân chírih nào, bất cứ nhiệm vụ nào của Đảng và Nhà nước đặt ra đều xuất phát từ việc đem lại hạnh phúc cho con người

mà hạnh phúc đó không chỉ có cơm ăn, áo mặc hoặc bất

cứ một nhu cầu vật chất nào khác mà chính là nhu cầu

văn hoá Thậm chí xét cho cùng, có thể nói, tất cả những nhu cầu tối thiểu của con người từ ăn, mặc, ỏ, đi lại, vui chơi, quan hệ tình người, cả vật chất và tinh thần đều có xuất phát điểm từ văn hoá Cho nên, ngày nay người ta nói đến văn hoá thể hiện ỏ mọi nhu

cầu cuộc sống như văn hoá ẩm thực, văn hoá giao tiếp,

văn hoá thể lực, văn hoá thể thao, văn hoá du lịch, văn hoá lối sống, văn hoá tư tưởng, văn hoá đạo đức, văn hoá pháp luật, văn hoá gia đình, văn hoá thòi trang, văn hoá tôn giáo, V V Hầu như không có một lĩnh vực nào của cuộc sống gắn với nhu cầu con người lại không gắn vổi văn hoá

Văn hoá là bản chất đặc trưng chỉ thấy có ỏ con người Nếu thiếú bản chất văn hoá thì mọi nhu cầu tối thiểu của con người cũng không khác mấy nhu cầu của

động vật Con ngưòi thực sự trỏ thành Người từ khi có

văn hoá Điều đó ngày nay đã được nói nhiều và ngày

càng thấy rõ bản chất người gắn liền với bản chất văn

hoá.

Bản chất văn hoá của con ngưòi được thể hiện ỏ nhiều mặt của cuộc sông, nhưng chủ yếu thể hiện ở tầm hiểu biết, khả năng trí tuệ và nhất là nội tâm tình cảm, giá trị tinh thần của con ngưồi Đã có hàng trăm định nghĩa về văn hoá, cho đến trước khi UNESCO phát

động Thập kỷ th ế giới phát triển văn hoá vẫn còn nhiều

định nghĩa khác nhau Nhưng đối với chúng ta có thể nói, định' nghĩa của Hồ Chí Minh về văn hoá là tiêu biểu hơn cả, gắn với con người hơn cả: "Vì lẽ sinh tồn củng như mục đích của cuộc sống, loài người mối sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, nhũng công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loàĩ ngưòi đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đòi sống và đòi hỏi của sự sinh tồn"1.

Đó là một định nghĩa phản ánh đúng nhất bản chất của văn hoá đồng thòi cũng thể hiện rõ bản chất con người có văn hoá, từ đó chúng ta thấy rõ mối quan

hệ hữu cơ giũa văn hoá với con người Trong những giá trị có liên quan đến văn hoá, Hồ Chí Minh cho ta thấy

giá trị cao nhất của mọi giá trị văn hoá, chính là con

người Con người là sự quy tụ bản chất của văn hoá và

chỉ có văn hoá mối làm cho con ngưòi trở nên người

thực sự Con người hoàn thiện hay chưa hoàn thiện, phát triển toàn diện hay chưa toàn diện, chính là nhờ

có văn hoá và chỉ có văn hoá

1 HỒ Chí Minh: Sđd, t.3, tr.4'31.

V < : ! Ván hoá vôn có chức năng rất lớn.' Nói rõ chức HặỊig ỹủa văn hoá, đồng thòi nói rõ môl quan hệ giữa yặn hoá với đời sống xã hội của con người, Hồ Chí Minh ạội: y ăn hoá có liên lạc vói chính trị rất mật thiết Phải

^ặ#2:4;hẹ pào cho văn hoá vào sâu trong tâm lý quốc dân, Îfcghîa là văn hoá phải sửa đổi được tham nhũng, lưồi biếng, phù hoa, xa xỉ Tâm lý của ta lại muốn lấy tự do, độc lập làm gốc Văn hoá phải làm thế nào cho ai cũng

qộ lý tưỏng tự chủ, độc lập, tự do Đồng thời văn hoá

phải làm thê nào cho quốc dán có tinh thần vì nước quên mình, vì lợi ích chung mà quên lợi ích riêng

Với xã hội, ván hoá phải làm thế nào cho mỗi ngưòi Việt Nam từ già đến trẻ, cả đàn ông và đàn bà ai cũng hiểu cái nhiệm vụ của mình và biết hưỏng cái hạnh phúc của mình nên được hưởng

Sô' phận dân ta ỏ trong tay ta Văn hoá phải soi đường cho quốc dân đi1

Điều đó chứng tỏ Hồ Chí Minh không chỉ đặt rất cao vị trí, chức năng của văn hoá, mà hơn th ế Ngưồi còn coi văn hoá gắn với bản chất con người và bản chất mỗi xã hội, bản chất dân tộc Quá trình hình thành và phát triển của mỗi dân tộc đòi hỏi nhiều điều kiện,

nhưng điều kiện cơ bản nhất vẫn là văn hoá biểu hiện ở

1 Xem: Báo Cứu quốc, ngày 24-11-1946.

yếu tố ngôn ngữ, chữ viết, tâm lý dân tộc và nhất là ý

thức oộng đồng về lãnh thổ và về nhiều m ặt của đòi sếng con ngưòi cùng có chung sô" phận Văn hoá có khả năng tạo ra con ngưòi hoàn thiện, đồng thòi tạo ra những kỳ tích cho xã hội và biến xã hội lạc hậu thành

xã hội văn minh, nghĩa là có một sức mạnh được gọi là

sức m ạnh văn hoá.

Trong thực tế cách mạng nước ta, Hồ Chí Minh đã

sử dụng sức mạnh truyền thống văn hoá dân tộc như một loại vũ khí diệu kỳ tạo ra sức mạnh vật chất và tinh thần cho nhận dân ta chiến thắng các loại kẻ thù xâm lược Do đó, có thể xem sức mạnh văn hoá như một

bí quyết thành công của cách mạng Việt Nam mà chính

kẻ thù cũng phải đến lúc thất bại mới nhận ra điều đó như nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mácnamara nói trong hồi ký của mình

Không chỉ trong chiến đấu mà cả trong xây dựng xã hội mới, văn hoá cũng có sức mạnh như vậy Xã hội chủ nghĩa có thực sự là chủ nghĩa xã hội hiện thực hay không trước hết cũng phải kể đến yếu tố văn hoá Cho nên, không phải ngẫu nhiên có ngưòi nói đặc trưng chủ nghĩa xã hội chính là ỏ văn hoá Nếu thiếu văn hoá, chủ nghĩa xã hội không những không chiến thắng được chủ nghĩa tư bản mà cũng không còn là chủ nghĩa xã hội đích thực nữa Quả như Juquin, một nhà khọa học người

Phap da nưi trong täc phäm N hüng dieu tu phe binh:

Nhin mot cäch sd lüde trong xä hoi Hy Lap co dai, tinh nưi bät lä chinh tri, trong xä hoi trung co, tinh nưi bat lä tưn giäo, trong xä hoi tu ban, tinh noi bat lä kinh te Phäi chäng co the khäi niem chü nghia xä hoi lä sü keo däi cüa tinh noi bat do? Hay düng hdn lä nư phäi däp üng mot tinh hdp ty khäc Tinh nưi bat cüa xä hoi xä hoi

chü nghia khưng chi lä kinh te, mä cưn lä vän hod1.

Chinh vi co chüc näng lưn nhu vay, cho nen vän hộ cüng nhu con ngUdi khưng chi lä dưi tUdng phuc vu

hay doi tUdng cüa cäch mang mä cưn lä dqng lUc cüa

phät trien xä hoi Tuy nhien, dieu näy cho den nhüng näm cuưi the ky XX nguưi ta mưi y thüc rư dUdc Vän de dät ra lä ai phuc vu, ai dem lai hanh phuc hay dưi sưng vän hộ cüng nhü tinh thän cho con ngüưi? Cäu trä lưi thät ddn giän, do chinh lä con ngüưi vä cüng chinh lä vän hộ do con ngüưi tao ra Vay mä trUưc däy ngüưi ta cho räng thüdng de, chüa trưi, dang toi cao, hộc mưt ưng vua thưng minh co quyen lüc näo do tao ra Thät ra thi chang phäi ai khäc mä chinh lä mưi con ngüưi gop süc lai tao ra dong lüc phät trien vän hộ cüng dưng thưi lä dưng lüc phät trien xä hưi

1 Xem: P.Juquin: Nhüng dieu tu phe binh, Nxb Grosset,

Pari, tr.105

TP,HO CHI MINH

21

Cái chấn lý có vẻ đơn giản đó đã bị biết bao học thuyết triết học, biết bao thứ tôn giáo và cả các giai cấp thống trị đã vô tình hoặc cô ý giải thích sai lệch đi, khiến cho những con người bình thường nhiều khi cứ tưỏng mình nhò trời, nhò thượng đế hoặc nhò vào đấng tối cáo hoặc một siêu nhân nào đó có quyền lực mang lại hạnh phúc cho mình, cho sống thì được sống, cho sung sưóng thì được sung sướng, hoặc ngược lại bắt chết thì phải chết, bắt nô lệ thì cứ phải chịu sô" kiếp nô lệ Tất cả những luận điệu giả dối đó đã dần dần được làm sáng tỏ nhò chính con người ngày càng có ý thức rõ hơn về bản thân, trỏ nên thông minh hơn, đồng thòi nhờ những đòn bẩy khác như những học thuyết chân chính mang lại cho con người ánh sáng để hiểu chính mình và khám phầ ra th ế giói xung quanh vô cùng phong phú, đa dạng nhưng cũng vô cùng phức tạp Đó

là chủ nghĩa Mác - Lênin và đốỉ với chúng ta là cả tư tưởng Hồ Chí Minh

Bản thân Hồ Chí Minh, để khám phá ra cái chân lý

có vẻ đơn giản đó cũng phải trải qua một quá trình tìm tòi lâu dài, gian khổ, tự mình hoàn thiện bản thân và

tự mình khám phá ra cái th ế giói đầy rẫy bất công, cái thế giới biến con người thành nô lệ, thành kẻ đi áp bức

và người bị áp búc, kẻ bóc lột và ngưòi bị bóc lột, kẻ thông trị và người bị trị, kẻ sang người hèn, kẻ giàu

người nghèo

Ngày nay, mặc dù nhiều bí mật của cái thế giới đa dạng và phức tạp đó đã được khám phá, nhưng con người vẫn chưa thoát ra khỏi vòng nô lệ, chẳng phải vì

số phận mà chủ yếu vì con người chưa thực sự thấy hết bản thân mình, nhất là chưa tự giải phóng mình hoặc muốh giải phóng mà không sao giải phóng được

Tóm lại, bản thân con ngưồi chưa tạo ra sức mạnh

để liên kết thành một lực lượng để có thể tự giải phóng

Đó là sự nghiệp của văn hoá và cũng là sự nghiệp

"trồng ngưòi" hay xây dựng con người mới như Hồ Chí Minh đòi hỏi Cho nên, không phải ngẫu nhiên ngay sau Cách mạng Tháng Tám vừa thành công, Hồ Chí Minh đặt vấn đề chống giặc dổt ngang hàng vối chống giặc đói và giặc ngoại xâm Người xem giặc dốt là đồng minh của giặc ngoại xâm Giặc ngoại xâm dựa vào sự dốt nát để áp bức, bóc lột, biến con ngưồi thành nô lệ, biến dân tộc ta thành yếu kém Đúng như Hồ Chí Minh nói: "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu" và kế thù xâm lược dù ỏ phương Bắc hay phương Tây luôn ý thức rõ điều đó, do đó chúng ra sức thực hiện những chính sách

nô dịch, ngu dân làm cho dân tộc ta càng ít văn hoá bao nhiêu càng có lợi cho chúng bấy nhiêu

Suốt đòi mình, Hồ Chí Minh không chỉ đấu tranh giành độc lập cho dân tộc, tự do cho nhân dân Người

còn kiên trì phấn đấu không mệt mỏi cho mục tiêu xây dựng văn hoá nhằm nâng cao không ngừng trình độ dân trí cho nhân dân, ta đồng thời đòi hỏi Đảng ta phải

"là đạo đức, là văn minh", có nghĩa là phải có sức mạnh văn hoá để lãnh đạo nhân dân, biến một xã hội dốt nát thành một xã hội văn minh như Hồ Chí Minh nói Hồ Chí Minh còn để ra mục tiêu xây dựng "Đòi sổng mối", nhất là chăm lo đến sự nghiệp "trồng người" và xây dựng con người mối, xem việc "bồi dưõng thế hệ cách mạng cho đòi sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết"1

Nói về mối quan hệ giữa văn hoá với xây dựng con

ngưòi mới, Người nói: "Xúc tiến công tác vần hoá để đào

tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc địa và ảnh hưởng nô dịch của văn hoá đế quốc Đồng thời, phát triển những truyền thống tốt đẹp của văn hoá dân tộc và hấp thụ nhũng cái mói của văn hoá tiến

bộ thế giới, để xây dựng một nền văn hoá Việt Nam có tính chất dân tộc, khoa học và đại chúng"2

Khi nói đến mục tiêu xây dựng văn hoá trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội ỏ nước ta, Hồ Chí

1 Hồ Chí Minh: Sđd, t.12, tr.498.

2 Hồ Chí Minh: Sđd, t.6, tr.173.

Minh nói: "Chúng ta đang ỏ trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc biến đổi khó khăn nhất và sâu sắc nhất Chúng ta phải xây dựng một xã hội hoàn toàn mới xưa nay chưa từng có trong lịch sử dân tộc ta Chúng ta phải thay đổi triệt để những nếp sống, thói quen, ý nghĩ

và thành kiến có gốc rễ sâu xa hàng ngàn năm Chúng

ta phải thay đổi quan hệ sản xuất cũ, xoá bỏ giai cấp bóc lột, xây dựng quan hệ sản xuất mối không có bóc lột

áp bức Muốn th ế chúng ta phải dần dần biến nước ta

từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một nước công nghiệp Chúng ta phải dần dần tập thể hoá nông nghiệp Chúng ta phải biến một nước dốt nát, cực khổ thành một nước văn hoá cao và đời sống tươi vui hạnh phúc"1 Những ý kiến trên của Hồ Chí Minh về mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta đã thể hiện rõ quan điểm xem văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển xã hội

Xây dựng con người phát triển toàn diện, tức con người có tài và có đức là một đặc điểm nội dung thuộc bản chất của phát triển văn hoá Cho nên, th ật khó tách bạch vấn đề phát triển văn hoá vối vấn đề xây dựng con người Song, để quán triệt một cách sâu sắc

1 Hồ Chí Minh: Sđd, t.8, tr.493-494.

tư tưỏng Hồ Chí Minh về vấn đề xây dựng con

tức con người phát triển toàn diện hay con ngtf$ỉ'xã-hội chủ nghĩa như Hồ Chí Minh đòi hỏi, chúng tạ' tạm tách hai vấn để này thành nhưng lĩnh vực độc lập tựơng đốì nhằm tìm hiểu chiều sâu tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề phát triển văn hoá cũng như vấn đề xây: dựng con người

Tuy nhiên, ở đây chúng tôi chỉ trình bày riêng về vận để xây dựng con người phát triển toàn diện, tạm gác vấn đề văn hoá với ý nghĩa là một lĩnh vực khoa học độc lập sang một bên Điều đó hoàn toàn không có nghĩa là xem nhẹ vấn đề văỉi hoá trong xây dựng con người phát triển toàn diện, mà ngược lại chính là vì thấy vấn đề văn hoá quá rộng, quá lón, lại chưa có điểu kiện nghiên cứu sâu, cho nên chúng tôi chưa đề cập ỏ

Để thấy rõ quan điểm của Hồ Chí Minh về vấn đề xây dựng con người phát triển toàn diện, trước hết cần tìm hiểu tư tưỏng của Người về bản chất con người nói chung Bản chất con ngưòi là một vấn đề phức tạp, đã được để cập đến từ rất lâu, trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của triết học, cũng là lịch sử phát triển của khoa học về con người, gắn hển với các học thuyết, các tôn giáo, các chủ nghĩa, các trường phái

Đây cũng là một vấn đề đã được học thuyết Mác soi

gàng trên nhiều công trình khoa học trong quá trình

đấu' tranh/-phê phán những quan điểm của chủ nghĩa

duytâm và chủ nghĩa duy vật máy móc về bản chất con người, nhằm thiết lập chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, là hạt nhân cơ bản của học thuyết triết học mácxít

Ổ đây, đương nhiên,chúng tôi không có ý định và cũng không có điều kiện bàn sâu về vấn đề bản chất con người mà chỉ căn cứ vào những quan điểm về con người đã được học thuyết Mác khẳng định trên cơ sở phủ định những quan điểm có trước, để trình bày vấn

đề xây dựng con người mổi, tức con người phát triển toàn diện hay còn gọi là con ngưòi xã hội chủ nghĩa theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Tóm lại, giữa văn hoá và con người có quan hệ rất hữu cơ đến sự nghiệp "trồng người" và xây dựng con ngưòi phát triển toàn diện Đúng ra phải nghiên cứu đồng thời cả hai vấn để đó như một chỉnh thể hữu cơ của con người mói phát triển toàn diện, nhưng ở đây chỉ nói đến vấn đề con người Điều đó không có nghĩa là không nói đến văn hoá, bởi lẽ trong thực tế cũng không thể tách bạch một cách tuyệt đối hai vấn đề đó như hai ngăn riêng biệt Có điều là, nếu xem văn hoá như một lĩnh vực khoa học độc lập thì việc nghiên cứu nó phải đề cập đến chiều sâu của lý luận và nhiều mặt của thực

tãễn.iĐể nghiên cứu lĩnh vực văn hoố, dù là văn hoá trong tư tưỏng Hồ Chí Minh cũng đòi hỏi aự công phu hơn, mè điều đó «thì chúng tôi chưa có điều kiện Sau đây chúng tà sẽ đi sâu tẩm hiểư bản chất cửa con người nói: chung« ton người mdi nóiriêng để trên cơ sở đó nghiên cứu về con người phát triển toàn diện trong xã hội hiện đại của thế kỷ XXL

Chương II

TỪ QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

ĐẾN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

có tính loài, cho nên về bản chất hoạt động của con người là hoạt động tự do, có khả năng tri thức

Bằng việc sản xuất ra thế giới vật chất đồng thòi có khả năng cải tạo giới tự nhiên, cải tạo xã hội, con ngưòi tỏ

ra là một sinh vật có tính loài có ý thức, nghĩa là coi những ngưòi cùng loài với mình như chính bản thân mình Từ đó,

có thể khẳng định, chỉ có ỏ con ngưòi mới có tính nhân văn, tính đồng loại, mối có tình cảm, biết yêu thương, cảm thông với đồng loại Đó là một đặc tính bản chất của con

người, xuất hiện từ khi hình thành con người.

Là một sinh vật có tính loài có ý thức, con người không chỉ sản xuất vì nhu cầu của chính mình mà bản thân sự lao động sản xuất cũng là một nhu cầu theo ý nghĩa chân chính của nó Hơn thế, con người có nhu cầu sáng tạo theo quy luật của cái đẹp, nghĩa là con người thích nhìn ngắm bản thân mình trong th ế giới do mình sáng tạo ra Cho nên, nếú có ai đó tước đi những sản phẩm do con ngưòí sáng táo ra thì cũng có nghĩa là xem người sáng tạo ra vật phẩm đó không còn ĩà đồng loại của mình nũa Mác gọi hiện tượng đó là sự tha hoá của hoạt động lao động tự do của con ngưòi, con người bị làm cho trở thành xa lạ vối chính con người

Cũng từ đó, có sự phân hoá giữa những con người, tạo ra quan hệ giữa người này với người khác thông qua lao động và sản phẩm lao động của mình Và, khi con ngưòi càng phát triểnr càng sáng tạo ra nhiều sản phẩm lao động, càng chinh phục được giối tự nhiên phục vụ cho con người, thì sự phân hoá giữa những con người càng rõ, trỏ thành ngưồi thông trị và kẻ bị trị, nghía là xuất hiện giai cấp, đồng thòi xuất hiện đấu tranh giai cấp Đó là sự phân-tích lịch sử phát triển của xã hội loài ngưòi theo quan điểm duy vật lịch sử của học thuyết Mác

Như vậy là, con người vốn có bản chất tự do, có tánh loài và có ý thức, sản xuất không chỉ vì nhu cầu bản thân30

mà còn vì muốn tạo ra một thế giới của loài ngưòi theo quy luật của cái đẹp, nay bỗng nhiên bị phân hoá mà nguyên nhân của sự phân hoá ấy là do chính sản phẩm

do lao động của mình tạo ra thành lao động bị làm cho trỗ thành xa lạ, bị tha hoá Vậy sản phẩm của lao động xa lạ

đó thuộc về ai và ai là lực lượng xa lạ thống trị con ngưòi Mác viết: "Chỉ đến giai đoạn phát triển cuối cùng, cao nhất của sỏ hữu tư nhân thì điều bí ẩn ấy của nó mới lại

bộc lộ: một mặt, sở hữu" tư nhân là sản phẩm của lao động

bị tha hoá, và mặt khác, nó là phương tiện làm cho lao

động bị tha hoá, là sự thực hiện sự tha hoá ấy"1.

Điều bí ẩn mà Mác nói ở đây chính là quy luật của lao động bị tha hoá tạo ra sỏ hữu tư nhân đồng thời cũng tạo ra sự phân hoá giai cấp, tạo ra hiện tượng con ngưòi bị xa lạ với chính mình, tạo ra sự thống trị và bị trị Tóm lại, bản chất con ngưòi vốn là tự do, nhưng khi hoà nhập vào xã hội như một tất yếu của quá trình phát triển của nhân loại, con người dần dần bị lệ thuộc vào hoàn cảnh xã hội, bị chi phối bởi các quan hệ xã hội, mà cái cốt lõi tạo ra các quan hệ xã hội không bình thưòng ấy, chính là lao động bị tha hoá, lao động bị làm cho trở thành xa lạ

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2000, t.42, tr.142.

Điểu bí ẩn ấy đã được lý giải bởi nhiều quan niệm khác nhau trong suốt cả chiều dài lịch sử, nhưng đến Mác, nó đã được phát hiện, và nhò phát hiện của Mác, con ngưòi được trả lại bản chất đích thực của mình Từ nay, vấn đề bản chất con người đã được giải thích trên

cơ sở khoa học và thực tiễn, chứ không phải do thần thánh hay thượng đế tạo ra, mà theo Mác thì "trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà các quan hệ xã hội"1

Vậy điều phát hiện trên về bản chất con người có ý nghĩa gì và quan hệ như thế nào đến việc nghiên cứu vấn

đề xây dựng con ngưòi mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh, tức con ngưòi phát triển toàn diện, một yêu cầu đặt ra trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Có hai vấn đề đặt ra ở đây quan hệ đến việc hình thành nhân cách con người nói chung, con người mới hay con người phát triển toàn diện nói riêng:

• Một mặt, con ngưòi với tư cách cá nhân vốn có bản

chất tự do, có ý thức về bản thân và đồng loại, luôn, luôn

có nhu cầu vươn lên không ngừng, muốn có tự do, hạnh phúc và nhất là có nhiều ham muôn chính đáng Điều đó

có nghĩa là con ngưòi có những quyền được tạo hoá ban

cho không ai có thể xâm phạm được Cho nên, không

1 C.Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, t.3, tr.ll.

phải ngẫu nhiên, khi viết Tuyên ngôn Độc lập của nước

ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc đến những quyền tối

thượng của con người được đề cập trong Tuyên ngôn Độc

lập năm 1776 của nước Mỹ và Tuyên ngôn N hân quyền

và Dân quyền của Cách mạng Pháp năm 1791 Từ đó,

Người khẳng định nguyên tắc căn bản của nhân quyền

là: "Tất cả mọi ngứcá đều sinh ra có quyền bình đẳng

Tạo hoá cho họ những quyền không ai có th ể xâm phạm

tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc"1.

M ặt khác, con người lại không thể sống tách biệt

với đồng loại, với xã hội, cho nên, bất cứ ngưòi nào muôn có cuộc sông bình thưòng cũng đều là con ngưòi

xã hội, mọi quyền do tạo hoá ban cho chỉ có thể có được trong quan hệ với cộng đồng, với xã hội Nói con người vốn có bản chất tự.do là sự khẳng định nguyên tắc bình

đẳng xét đến cùng; nhưng cùng sống trong một xã hội,

mỗi người chỉ có tự do thực sự, bình đẳng thực sự, khi ngưòi này biết tôn trọng quyền tự do,.bình đẳng của người khác, mà điều đó thì không dễ có được trong xã hội còn giai cấp, còn bị áp t>ức, bóc lột

Như vậy, phải chăng, bản chất con ngưòi tự do lại có mâu thuẫn với bản chất con người xã hội Nếu đó chỉ là

1 Hồ Chí Minh: Sđd, t.4, tr.l.

quyền tự do của con người nguyên thuỷ hoặc một yêu cầu tự do tuyệt đối, nghĩa là tự do xâm phạm đến tự do của ngưòi khác thì đúng là có mâu thuẫn Điều đó có nghla là con người sẽ không baò giò có tự do thật sự, nếu bản thân không vươn lên để nắm được cái tấ t yếu trong quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội; mặt khác, con người cũng sẽ không có tự dd thật sự, nếu đòi hỏi tự

do tuyệt đối và xâm phạm đến quyển tự do của người khác Cho nôn, nếu nói như Àngghen "tự do là ổ sự chi phối được chính bản thần và tự nhiên bên ngoài, một sự chi phối dựa trên sự nhận thức được những tất yếu của

tự nhiên; do đó, tự do là sần phẩm tấ t yếu của sự phát triển lịch sử"1, thì có thể nói ngược lại, sản phẩm cửa sự phát triển lịch sử xã hội đã từng tồn tại trong quá khứ đều là kết quả phản ánh mối quan hệ giữa tự dọ và tất yếu trong điều kiện lịch sử nhất định, nghĩa là sự tự do còn hạn chế trong giới hạn con người chỉ mới nhận thức chưa đầy đủ những tấ t yếu của chính bản thân và tự nhiên bên ngoài Song, cũng chính Ảngghen đã nói: "Mỗi bước tiến lên trên cori"đường văn hoá lại là một hước tiến tới tự do"2, mà tự do nói ồ đây là sự nhận thức được cái tất yếu, tức là những quy luật mà khả năng con người nhận thức được để chi phộl và tác động đến nó nhằm

1, 2 C.Mác và Ph.Ảngghẽn: Sđd, t.20, tr.164.

những mục đích nhất định Đó là mới nói vể phía con ri^ười với tư cách một cá nhân hay một nhân cách trong điều kiệh họ muốn hướng tới phát triển thành con người phảt triển toàn diện, con người đáp ứng yêu cầu của xã hội công nghiệp và hiện đại của thời đại hiện nay.

Xuất phát từ quan điểm xem bản chất con người gắn liền vối bản chất xã hội, là "tổng hoà các qiian hệ

xã hội", Hồ Chí Minh bao giờ cũng nhìn nhận sự hình thành nhân Cách con người nói chung, tài năng và' đạo đức mỗi người nói riêng, trên cơ sỏ của quá trinh hoạt động thực tiễn trong điều kiện xã hội nhất định Khi tìm nguồn gốc hình thành tư tưỏng Hồ Chí Minh, chúng ta thấy Người không nhìn nhận một cách đơn giản mặt tốt hay mặt xấu của con người: ĐỐI với Người, mặt tốt hay mặt xấu của con hgười không phải bộc lộ một cách tự nhiên, vô cớ, mà thưòng có nguyên nhân sâu xa của nó, xuất phát từ nguồn gốc xã hội Khi'nói đến những vấn đề có liên quan đến bản chẩt con người, chúng ta thường thấy Hồ Chí Minh có cách giải thích theo cách riêng của mình, vừa độc đáo vừa phù hợp với

tư duy biện chứng về bản chất con người

' Trồng dân gian nước ta thường lưu hành câu nói

"nhân chi sơ, tính bản thiện", có nghĩa là con ngưòi sinh

ra vốn là tốt Đó là một thuyết bàn về bản chất con ngưòi Chính thuyết nàỳ biện hộ cho chủ nghĩa tự do

Nhưng bên cạnh thuyết này cũng có một thuyết khác ngược lại, nói con người bản chất là xấu, mói sinh ra đã mang tội vì không nghe lời Chúa, cho nên việc xưng tội, rửa tội đã trỏ thành một quán tính của những ngưòi theo đạo Cơ đốc Chính thuyết này biện hộ cho chủ nghĩa độc tài Phật giáo thì cho rằng, con người tiềm ẩn

cả cái tốt và cái xấu, cho nên đạo Phật khuyên ngưòi ta phân biệt, lựa chọn và hành động theo cái tốt, hướng thiện và chỉ hướng thiện là bản chất của đạo Phật Hồ Chí Minh cũng nói: "Người ta ai cũng có tính tốt và tính

xấu" Mượn câu chuyện về Tam tự kinh, Hồ Chí Minh

giải thích câu "nhân chi sơ, tính bản thiện" như sau:

"Nhân nghĩa là nhân dân Trong bầu tròi không có

gì quý bằng nhân dân Trong thế giói không có gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân

} Thiện nghĩa là tốt đẹp, vẻ vang Trong xã hội

không có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của nhân dân

Trong xã hội có THIỆN và cũng có ÁC

Theo nghĩa rộng thì cả th ế giới và trong một nước

có THIỆN và có ÁC Theo nghĩa hẹp thì trong bản tliân và tư tưởng của mỗi một ngưòi cũng có THIỆN

và có ÁC"1

1 Hồ Chí Minh: Sđd, t.8, tr.276.

Như vậy là, về mặt nào đó, Hồ Chí Minh cũng có quan niệm về bản chất con ngưòi tương tự như quan niệm của đạo Phật Nhưng khác với đạo Phật, Hồ Chí Minh không quan niệm bản chất con ngưòi một cách thụ động, bất biến và nhất là không chỉ hướng theo cái

Thiện một cách đơn thuần và máy móc, mà phải biết

chống cả cái Ác trong mỗi con người và trong toàn xã

hội Ngưòi nói: "Trong đầu óc mọi người đều có sự đấu tranh giữa cái "thiện" và cái "ác", hoặc nói theo cách mới

là sự đấu tranh giữa tư tưỏng cộng sản và tư tưởng cá nhân"1 Trông câu nói trên đã phản ánh một quan niệm

mới về cái Thiện và cái Ác Hồ Chí Minh phân biệt cái

Thiện và cái Ác trong bản chất con ngưòi, nhưng không

cho rằng cái Thiện và cái Ác là bất biến không bao giò

thay đổi, mà trái lại, nó luôn luôn chuyển hoá tuỳ thuộc vào sự đấu tranh và tu dưỡng của bản thân mỗi người và nhất là tuỳ thuộc vào bốì cảnh xã hội mà ỏ đó con người sông và hoạt động Điều đó có nghĩa là bản chất con người có thể thay đổi và nói rộng ra thì bản chất xã hội cũng có thể thay đổi, tuỳ thuộc vào phẩm chất tinh thần của mỗi người và phẩm chất văn hoá củá mỗi xã hội.Nói như vậy, hầu như có mâu thuẫn, bỏi lẽ, đã nói đến bản chất mà có thể thay đổi thì còn gì là bản chất

1 Hồ Chí Minh: Sđd, t.9, tr.448.

Song, đó lại chính là bí quyết của hạt nhân biện chứng trong tư duy về bản chất con người, phản ánh quan

điểm đúng đắn của nhận thức luận theố chủ nghĩa duy vật biện chứng mácxít

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, Mác mới định nghĩa: "Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà các quan hệ

xâ hội" Chính định nghĩa nổi tiếng ấy của Mác đã tạo

cơ sỏ khoa học và thực tiễn cho sự nghiệp cách mạng con người và cách mạng xã hội Nhưng, cũng từ định nghĩa ấy đã gây ra những cuộc tranh luận không ngừng

ỵề bản chất con người Ngày nay, trên cơ sỏ phát triển của khoa học - kỹ th u ật và nhất là trong quá trình con người ý thức được vị trí của mình trong mối quan hệ với thiên nhiên và môi trường, ngưòi ta muốn bổ sung váo định nghĩa về bản chất con người của Mác không chỉ phụ thuộc vào xã hội vối những quan hệ nhiều mặt mà trong đó con người sống và hoạt động, con người còn có quan hệ rất gắn bó với tự nhiên và môi trường, do đó, trọng,bản chất con ngưòi không chỉ có quan hệ xã hội

mà phải tính đến con người tự nhiên, con người trong môi trường, con ngưòi sinh vật học

, r Ti* đỏ, vấn đề bản chất con người lại nẫy sinh thêm quan niệm về con người sinh vật học và môi quan hệ giữa con người sinh vật học vói con người xã hội theo

định nghĩa về bản chất con người của Mác.

Về -vấn để này, trong tác phẩm v ấ n đề con người

ụà chủ nghĩa "Lý luận không có con người", Giáo sư

Trần Đức Thảo đã có những ý kiến đấng chứ ý Thẽo Giáo sư Trần Đức Thảo, trong bản chất con người gồm hai phần, một phần được gọi là nền tảng chung, nếu không thì nó không thể nào là bản chất, Ông khẳng định: "Gái nền tảng chung ấy đã được tạo nên trong quá trìn h hình thành con người, từ Người khéo (Homo habilis) đến Người khôn (Homo sapiens), và sau đấy thì nó được tái lập trong mỗi ngưòi ỏ tuổi nhi đồng "1 Giáo sư còn phân tích: "Trong cái cơ bản chung của con ngưòi bao gồm sức lao động giản đơn, tiếng nói và ý thức (hữu thức và vô thức) thì cái hiện thực tâm th ần về căn bản sinh ra từ toàn diện những quan hệ xã hội cộng sản nguyên thủy, mà sau này là cộng đồng gia đình (gồm hàng xóm, láng giềng), bao trùm các khả năng sinh vật, tức là bao trùm các quy luật sinh vật học Những quy' luật sinh vật học là tất yêu,-nhưng phải thông qua quan hệ xã bội Theo nghĩa nhừ thế, thì quan hệ xã hội là bản chất Qúy luật sirih vật học là nền tảng của cái bản chất xã hội

1 Trần Đức Thảo: Vấn đề con người và chủ nghĩa "Lý luận

không có con người", Nxb Thành phô" Hồ Chí Minh, 1989, tr.35.

của con người"1.

Nhằm chứng minh tính đúng đắn của định nghĩa

về bản chất con người của Mác, Giáo sư Trần Đức Thảo viết: "Khi nhận định "bản chất con người là toàn diện những quan hệ xã hội", thì chính là xác nhận sự tồn tại của con người vối tư cách con người, theo nghĩa cơ bản chung của loài người Cái nghĩa cơ bản chung này là cái bản tính cộng sản nguyên thủy, nó đứng ở chiều sâu, dưới cái bản tính giai cấp, vì nó đã hình thành vào tuổi lên 5, 6 Rồi trong tuổi nhi đồng, thiếu niên, mối hình thành tính giai cấp gia đình Đến tuổi thanh niên thì hình thành tính giai cấp bản thân Có thể nói, cái bản tính giai cấp là bản chất hạng một của con người, và cái bản tính cộng sản nguyên thủy là cái bản chất hàng hai, nó là cái cơ bản chung của con người, làm nền tảng cho cái bản chất giai cấp Cái cơ bản chung như thế có thể bị che lấp do cái bản chất giai cấp bóc lột Hoặc nó

cọ thể được phát triển trong cái bản chất giai cấp lao động"2 Phân tích như Giáo sư Trần Đức Thảo thiết tưởng đã khá rõ ràng nội hàm bản chất con ngưòi nói chung và con ngưòi xã hội nói riêng, đồng thòi cũng làm

rõ thêm định nghĩa về bản chất con người của Mác.Trong thực tế những năm gần đây, do sự phát triển

1, 2 Trần Đức Thảo: Sđd, tr.38-39, 41-42.

mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, trong đó có cả khoa học xã hội và nhân văn, đã xuất hiện nhiều ý kiến khác nhau về bản chất con ngưòi nói chung với tư cách con người sinh vật học và corí người cá thể nói riêng vối

tư cách con ngưòi xã hội

r Thật ra th ì không có hai loại con người tức con

¿ngưòi sinh vật học và con ngưòi xã hội cùng sông trong

xã hội loài ngưòi, mà chỉ có những con người cụ thể, vừa mang bản chất chung, bản chất sinh vật học vừa mang bản chất xã hội có tính giai cấp Nhưng, do quan niệm không đúng về bản chất con ngưòi, có người đã tuyệt đối hoá hay cực đoan hoá bản chất chung của con người để chỉ th ấ y m ặt sinh vật học, mặt bản năng, mặt

vô thức của con ngưòi mà quên mất mặt bản chất con người xã hội, con ngưồi trong thực tế đang sôíhg hàng ngày, hàng giờ với đầy rẫy những mâu thuẫn, nhũng cuộc đấu tran h , những cuộc vật lộn trên nhiều mặt để tồn tại hoặc để có cuộc sống mỗi ngày một tốt đẹp hơn, Văn minh hơn, m ang bản chất người nhiều hơn

Ngược lại, chúng ta cũng thấy có hiện tượng tuyệt đối hoá hoặc cực đoan hoá bản chất con người xã hội để chỉ thấy con ngưòi giai cấp, con ngưòi hàng một Đó là hai thái cực tro n g quan niệm về bản chất con người (thuòng dẫn đến những cách ứng xử không đúng về các Vốn đề xã hội, nhất là những vấn đề thuộc lĩnh vực

chính trị, đạo đức, lối sống, văn họe, nghệ thuật và nói chung là trên lĩnh vực văn hoá.

Người có quan điểm tuyệt đôì hoá bản chất con người sinh vật học thường biện hộ cho chủ nghĩa tự do, lối sống thực dụng, đề cao tiềm năng vô thức và trạng thái bản năng vốh thưòng trực ỏ mỗi con người nói chung Chính những người có quan điểm cực đoan này thường phê phán việc đề cao đạo đức, lôi sống có kỷ cương và nhất là những cuộc đấu tranh tư tưỏng, đấu tranh giai cấp vốn không tránh khỏi trong xã hội còn giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột Trái lại, người có quan điểm cực đoan hoá bản chất con người xã hội thường tuyệt đối hoá những cuộc đấu tranh giai cấp, "lên gân" những cuộc đấu tranh tư tưởng một cách giả tạo mà không thấy tính đa dạng và chiều sâu về tâm hồn trong thế giới nội tâm của Con người Chính những người có quan điểm cực đoan này thường nhân danh "cách mạng" để tiến hành những cuộc đấu đá quá khích, làm mất tính người trong sự nghiệp cách mạng, dẫn đến những hậu quả phản tác dụng trong việc giáo dục tư tưỏng hoặc cải tạo xã hội

Quan điểm đúng đắn nhất về bản chất con ngưòi phải đồng thòi thấy được cả hai mặt ở con người: mặt con người sinh vật học, tức là những nhu cầu chính đáng mà bất cứ người nào cũng cần và mặt con người xã hội Hồ Chí Minh nói: "Tục ngữ có câu: "Dân dĩ thực vi thiên"