Tài liệu ôn thi văn bằng 2 công an môn Lý luận chung nhà nước và pháp luật

Tài liệu ôn thi văn bằng 2 ngành công an môn Lý luận chung nhà nước và pháp luật; Tài liệu ôn thi văn bằng 2 ngành công an môn Lý luận chung nhà nước và pháp luật; Tài liệu ôn thi văn bằng 2 ngành công an môn Lý luận chung nhà nước và pháp luật

LÝ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT - VB2 CÔNG AN

MỤC LỤC

1 Phân tích các đặc trưng cơ bản của nhà nước Trên cơ sở đó, làm sáng tỏ

biểu hiện một đặc trưng của nhà nước Việt Nam hiện nay

5 Phân tích sự thống nhất giữa tính xã hội và tính giai cấp của nhà nước

Trình bày ảnh hưởng của nó trong việc thực hiện chức năng nhà nước Việt

Nam hiện nay

13

6 Phân tích các yếu tố quy định bản chất nhà nước 15

7 Phân tích vai trò xã hội của Nhà nước CHXHCNVN hiện nay 16

8 Trình bày sự hiểu biết của anh/chị về nhà nước của nhân dân, do nhân

dân, vì nhân dân Theo anh (chị), làm thế nào để một nhà nước thực sự là

nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

17

9 Trình bày sự hiểu biết của anh/chị về nhà nước dân chủ Theo anh/chị, làm

thế nào để một nhà nước dân chủ thực sự và rộng rãi

19

10 Trình bày khái niệm chức năng nhà nước Phân tích ý nghĩa của việc xác

định và thực hiện chức năng nhà nước trong giai đoạn hiện nay

19

11 Phân tích các yếu tố quy định chức năng nhà nước 22

12 Phân tích những yêu cầu, đòi hỏi đối với chức năng của nhà nước Việt

Nam hiện nay (số lượng chức năng, nội dung chức năng, phương pháp thực

hiện chức năng)

23

13 Phân tích ý nghĩa của hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp đối với

việc thực hiện chức năng nhà nước

25

14 Phân tích vai trò của bộ máy nhà nước đối với việc thực hiện chức năng,

nhiệm vụ của nhà nước

26

15 Phân tích mối quan hệ giữa bộ máy nhà nước và chức năng nhà nước của

nhà nước Việt Nam hiện nay

27

16 Phân tích nội dung, giá trị của nguyên tắc đảm bảo chủ quyền nhân dân

trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước

28

17 Phân tích nội dung, giá trị của nguyên tắc bộ máy nhà nước được tổ chức

và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật

29

18 Phân tích nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng cộng sản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước XHCN

30

19 Phân tích nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động của

bộ máy nhà nước XHCN

31

20 Phân biệt nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang thông qua những ví

dụ cụ thể về hai dạng cấu trúc nhà nước này

32

21 Cho biết ý kiến cá nhân của anh/chị về những ưu việt, hạn chế của chính thể quân chủ và chính thể cộng hoà

36

22 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hình thức nhà nước 40

23 Phân tích vị trí, vai trò của nhà nước trong hệ thống chính trị Trình bày

ý nghĩa của việc xác định vị trí, vai trò của nhà nước trong hệ thống chính trị

29 Vì sao pháp luật không phải là công cụ duy nhất để điều chỉnh QHXH? 52

30 Phân tích khái niệm bản chất pháp luật Trình bày ý nghĩa của vấn đề bản chất pháp luật

33 Phân tích các yếu tố quy định bản chất, nội dung của pháp luật 57

34 Tại sao nhà nước phải quản lý xã hội bằng pháp luật? 58

35 Phân tích khái niệm VBQPPL, cho ví dụ Trình bày ưu thế của VBQPPL

so với các loại nguồn khác của pháp luật

59

36 Phân tích khái niệm hiệu lực của VBQPPL Trình bày các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu lực của VBQPPL trên thực tế

60

37 Phân tích khái niệm QPPL Nêu ý nghĩa của việc nghiên cứu QPPL 62

38 Phân tích cơ cấu của QPPL Nêu ý nghĩa của từng bộ phận trong QPPL 63

39 Phân tích bộ phận chế tài của QPPL Tại sao trên thực tế, bộ phận chế tài thường không cố định

64

40 Phân tích khái niệm hệ thống pháp luật Trình bày ý nghĩa của việc nghiên cứu hệ thống pháp luật đối với hoạt động xây dựng pháp luật và thực hiện pháp luật

43 Phân biệt xây dựng pháp luật với thực hiện pháp luật 71

44 Phân tích khái niệm QHPL Việc một QHXH được pháp luật điều chỉnh

có ý nghĩa gì đối với sự vận động và phát triển của nó

73

45 Phân tích khái niệm năng lực chủ thể QHPL Cho biết những yếu tố ảnh hưởng đến việc hạn chế năng lực của chủ thể QHPL trong quy định và thực tiễn thực hiện

78

48 Phân tích khái niệm ADPL Trình bày mục đích, ý nghĩa của hoạt động ADPL Trình bày các bảo đảm của hoạt động ADPL Trình bày các biện pháp khắc phục hạn chế (nếu có) trong hoạt động ADPL ở Việt Nam hiện nay

80

49 Tại sao phải ADPL tương tự? Phân tích ý nghĩa của hoạt động ADPL tương tự đối với đời sống xã hội

83

50 Phân biệt VPPL với các vi phạm khác trong xã hội Cho ví dụ 84

51 Cho một ví dụ về VPPL cụ thể và phân tích các dấu hiệu của VPPL đó 85

52 Cho một ví dụ về VPPL cụ thể và phân tích cấu thành của VPPL đó 86

53 Phân tích khái niệm truy cứu trách nhiệm pháp lý Trình bày mục đích,

ý nghĩa của hoạt động truy cứu trách nhiệm pháp lý

87

54 Phân tích yêu cầu, đòi hỏi đối với hoạt động truy cứu trách nhiệm pháp

lý

89

55 Phân tích căn cứ đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của VPPL 90

56 Phân tích ý nghĩa của từng yếu tố trong cấu thành VPPL đối với việc truy cứu trách nhiệm pháp lý

60 Phân tích vai trò của ý thức pháp luật đối với việc thực hiện pháp luật, liên hệ bản thân

CHÚC CÁC BẠN ÔN THI TỐT !

1 Phân tích các đặc trưng cơ bản của nhà nước Trên cơ sở đó, làm sáng tỏ biểu hiện một đặc trưng của nhà nước Việt Nam hiện nay

Nhà nước là tổ chức quyền lực đặc biệt của xã hội, bao gồm một lớp người được tách ra từ

xã hội để chuyên thực thi quyền lực, nhằm tổ chức và quản lý xã hội, phục vụ lợi ích chung của toàn xã hội cũng như lợi ích của lực lượng cầm quyền

* Đặc trưng của Nhà nước

1 Nhà nước là tổ chức quyền lực đặc biệt của xã hội (quyền lực nhà nước): Quyền lực nói chung được xem là khả năng của cá nhân, tổ chức có thể buộc các cá nhân tổ chức khác phải phục tùng theo ý chí của mình, thể hiện ở sự áp đặt ý chí của chủ thể có quyền đối với chủ thể dưới quyền Trong xã hội có tồn tại nhiều loại quyền lực khác nhau như quyền lực thị tộc, quyền lực của các tổ chức, quyền lực nhà nước, Mỗi chủ thể nằm trong các mối quan hệ khác nhau

sẽ nắm giữ một loại quyền lực khác nhau nhưng quyền lực nhà nước thường chỉ được nắm giữ bởi Nhà nước - Nhà nước là tổ chức đại diện chính thức cho toàn thể xã hội (hoặc các tổ chức,

cá nhân được Nhà nước trao quyền) còn các tổ chức, cá nhân trong xã hội là đối tượng của quyền lực ấy Có thể thấy quyền lực nhà nước gắn liền với Nhà nước Quyền lực nhà nước được coi là loại quyền lực đặc biệt bởi các khía cạnh sau:

(i) Nguồn gốc: Quyền lực nhà nước phụ thuộc vào sức mạnh bạo lực, sức mạnh vật chất và

uy tín của Nhà nước đối với xã hội

(ii) Phạm vi: Quyền lực nhà nước tồn tại trong mối quan hệ giữa Nhà nước với các cá nhân,

tổ chức trong xã hội và giữa Nhà nước với các thành viên cũng như cơ quan nhà nước Quyền lực nhà nước có tác động bao trùm lên toàn xã hội, tới mọi cá nhân, tổ chức thuộc mọi khu vực, lãnh thổ về hầu hết các lĩnh vực cơ bản của đời sống: kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục (iii) Cách thức thực hiện: Được tổ chức thực hiện một cách chặt chẽ bởi một lớp người tách

ra khỏi hoạt động sản xuất trực tiếp Lớp người này tổ chức thành các cơ quan khác nhau, mỗi

cơ quan chuyên đảm nhiệm những công việc nhất định, hợp thành bộ máy nhà nước từ trung ương tới địa phương

(iv) Mục đích: Nhà nước sử dụng quyền lực nhà nước để điều hành và quản lý xã hội, thiết lập và giữ gìn trật tự xã hội, phục vụ và bảo vệ lợi ích chung của toàn xã hội cũng như lợi ích

của lực lượng cầm quyền

VD1: Quyền lực nhà nước được CSGT - cá nhân được phân công nhiệm vụ, sử dụng để yêu cầu người điều khiển xe máy phải dừng xe, xuất trình giấy tờ và người điều khiển buộc phải thực hiện theo Đây cũng là một biểu hiện của hoạt động quản lý xã hội của nhà nước VD2: Đợt dịch Covid tháng 2/2020 vừa qua, Thủ tướng yêu cầu cả nước thực hiện giãn cách xã hội và việc giãn cách đã được thực hiện trên toàn bộ 63 tỉnh thành đối với hầu hết các hoạt động kinh tế - văn hóa - xã hội Việc giãn cách này nhằm hạn chế sự lây lan của dịch bệnh và đảm bảo an toàn cộng đồng

2 Nhà nước thực hiện việc quản lý dân cư theo lãnh thổ: Đối tượng hướng tới của hoạt động quản lý của Nhà nước là dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định Đây là điểm đặc trưng của

Nhà nước với việc dân cư được quản lý phụ thuộc vào khu vực lãnh thổ nơi họ sinh sống chứ không phụ thuộc vào các đặc điểm về giới tính, dân tộc, huyết thống, độ tuổi, nghề nghiệp, lý tưởng, như các tổ chức khác Qua đây có thể thấy phạm vi tác động rộng lớn nhất trong quốc gia Người dân cứ sống trên một khu vực lãnh thổ nhất định thì sẽ chịu sự quản lý của một nhà nước nhất định, và do vậy họ thực hiện quyền và nghĩa vụ đối với nhà nước ở nơi họ sinh sống, không phân biệt huyết thống, giới tính, dân tộc

VD: Hội phụ nữ quản lý đối tượng phụ thuộc vào đặc điểm giới tính (phụ nữ); hội câu cá quản lý các thành viên của tổ chức - những người có cùng đam mê, sở thích câu cá; Ủy ban nhân dân phường quản lý tất cả cư dân sinh sống trên địa bàn phường

3 Nhà nước nắm giữ và thực thi chủ quyền quốc gia: Chủ quyền quốc gia là khái niệm chỉ quyền quyết định tối cao của quốc gia trong quan hệ đối nội và quyền độc lập tự quyết của quốc gia trong quan hệ đối ngoại Nhà nước có quyền lực bao trùm mọi cá nhân, tổ chức trong phạm

vi lãnh thổ quốc gia, vì vậy nhà nước là tổ chức duy nhất có đủ tư cách và khả năng đại diện chính thức và hợp pháp cho quốc gia trong các quan hệ đối nội và đối ngoại Trong các quan hệ đối nội, quy định nhà nước có giá trị bắt buộc phải tôn trọng hoặc thực hiện đối với các tổ chức,

cá nhân có liên quan; nhà nước có thể cho phép các tổ chức khác được thành lập và hoạt động (doanh nghiệp) hoặc có thể công nhận sự tồn tại và hoạt động hợp pháp của các tổ chức khác (hội câu cá) Trong quan hệ đối ngoại, nhà nước có toàn quyền xác định và thực hiện các đường lối, chính sách đối ngoại của mình Các tổ chức khác chỉ được tham gia vào quan hệ đối ngoại

khi nhà nước cho phép

VD1: Trong đợt dịch Covid, Nhà nước đã ra quyết định về việc giảm mức trần lãi suất cho vay nhằm trợ giúp các doanh nghiệp, quyết định này buộc các ngân hàng phải thực hiện theo theo

VD2: Nhà nước cân nhắc và quyết định việc ký kết các hiệp định quốc tế với các Nhà nước khác

4 Nhà nước ban hành pháp luật và dùng pháp luật làm công cụ quản lý xã hội: Pháp luật là

hệ thống các quy tắc xử sự chung có giá trị bắt buộc phải tôn trọng hoặc thực hiện đối với các

tổ chức và cá nhân Với phạm vi quản lý rộng cùng với quyền lực đặc biệt được trao, nhà nước

là tổ chức duy nhất có thể đại diện cho xã hội ban hành pháp luật làm công cụ quản lý xã hội => pháp luật được triển khai rộng rãi trên toàn xã hội Nhà nước đảm bảo cho pháp luật được thực hiện bằng nhiều biện pháp: tuyên truyền, phổ biến, giáo dục, thuyết phục, tổ chức thực hiện, động viên, khen thưởng, áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước => Mọi cá nhân, tổ chức trong xã hội có nghĩa vụ tôn trọng và thực hiện pháp luật một cách nghiêm chỉnh => Pháp luật

là một trong những công cụ hiệu quả nhất để nhà nước quản lý xã hội, điều chỉnh các quan hệ

xã hội theo mục đích, định hướng nhất định

VD: Bộ luật hình sự được Nhà nước ban hành nhằm trừng phạt các hành vi phạm tội đồng thời răn đe để hạn chế những hành vi đó diễn ra trên thực tế Bộ luật có các quy định

công khai để mọi người dân đều biết đến và tuân theo, đồng thời được đảm bảo thực hiện bởi những biện pháp cưỡng chế nhà nước

5 Nhà nước quy định và thực hiện việc thu thuế (giáo trình có thêm phát hành tiền): Thuế là khoản tiền hay hiện vật mà người dân buộc phải nộp cho Nhà nước theo quy định của pháp luật Chỉ có Nhà nước mới được quyền quy định và thực hiện việc thu thuế bởi các lý do sau:

(i) Nhà nước là tổ chức đại diện cho toàn xã hội, quyết định và thực hiện các công việc chung, quan trọng cho toàn xã hội

(ii) Khác với các tổ chức khác, Nhà nước là một bộ máy được tách khỏi hoạt động lao động sản xuất trực tiếp để chuyên thực hiện chức năng quản lý xã hội nên nó không thể tự tạo ra nguồn thu được mà được nuôi dưỡng bởi nguồn thuế Mặt khác, với một bộ máy hoạt động nhằm thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của một tổ chức, đặc biệt nó còn là một tổ chức đặc biệt lớn đồng thời thực hiện công việc cũng đặc biệt quan trọng đối với xã hội, chính vì vậy, Nhà nước cần có khoản thu lớn để duy trì cho các hoạt động của mình - đó là thuế

(iii) Vai trò quản lý XH của NN là đặc biệt quan trọng và không thể thay thế

(iv) Chỉ có Nhà nước mới có đủ quyền lực và khả năng để đảm bảo việc thu thuế và phát hành tiền

VD: Trong khi các tổ chức kinh tế thực hiện các hoạt động kinh tế, tạo ra nguồn thu cho mình thì Nhà nước cần phải thực hiện nhiệm vụ quản lý xã hội nhằm đảm bảo môi trường kinh doanh, đầu tư an toàn nhất, tuy nhiên hoạt động này không tạo ra thặng dư, không giúp tăng thu ngân sách nhà nước, vì vậy, các tổ chức kinh tế phải trích một phần lãi nhằm đảm bảo duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước

*Liên hệ với Nhà nước Việt Nam hiện nay

1 Nhà nước có quyền lực đặc biệt: Nhà nước Việt Nam hiện nay theo Hiến pháp năm 2013

là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân Quyền lực nhà nước là thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Quyền lập pháp là quyền đặt ra Hiến pháp, sửa đổi Hiến pháp, đặt ra luật và sửa đổi luật Các văn bản quy phạm pháp luật này được Nhà nước ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội thuộc hầu hết các lĩnh vực trong cuộc sống (văn hóa, kinh tế, xã hội) và phát sinh trên toàn bộ phạm vi lãnh thổ của quốc gia, yêu cầu mọi người dân phải tuân theo Quyền hành pháp là quyền tổ chức thực hiện pháp luật, đưa pháp luật vào đời sống xã hội, gồm quyền tổ chức quản lý các quá trình kinh tế, chính trị, xã hội trên cơ

sở pháp luật, quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật của hệ thống hành chính nhà nước Quyền tư pháp là quyền phán quyết về những tranh chấp dân sự, tranh chấp hành chính bằng con đường tố tụng của Tòa án; quyền phán quyết những hành vi nào là tội phạm và

áp dụng hình phạt tương ứng trong các vụ án hình sự Qua trên, có thể thấy Nhà nước Việt Nam hiện nay có khả năng áp đặt ý chí lên các chủ thể trong xã hội thông qua các hoạt động lập pháp,

hành pháp và tư pháp Quyền lực này cũng có phạm vi bao trùm trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam

về hầu hết các lĩnh vực khác nhau

2 Nhà nước thực hiện việc quản lý dân cư theo lãnh thổ: Mọi cá nhân, tổ chức sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam đều phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật, không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo, chính trị, (theo khoản 1 Điều 16 Hiến pháp 2013: “Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật”) Nhà nước Việt Nam phân chia lãnh thổ thành các đơn vị hành chính theo Điều 110 Hiến pháp 2013 gồm: cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (63 tỉnh thành); quận huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh; xã, phường, thị trấn và các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt khác nhằm quản lý toàn bộ dân cư một cách hiệu quả nhất

3 Nhà nước nắm giữ và thực thi chủ quyền quốc gia: Ngay tại Điều 1 Hiến pháp Việt Nam

2013 đã khẳng định chủ quyền quốc gia của Nhà nước Việt Nam hiện nay “Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nước độc lập, có chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời.” Hơn nữa, tại các Điều 11, 12 lại càng khẳng định chủ quyền quốc gia là bất khả xâm phạm, mọi hoạt động hợp tác quốc tế đều phải giữa trên cơ

sở tôn trọng chủ quyền và không can thiệp vào các công việc nội bộ của nhau Đồng thời, các hoạt động liên quan đến chủ quyền quốc gia chỉ được thực hiện bởi Nhà nước, cụ thể là Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 12)

4 Nhà nước ban hành pháp luật và dùng pháp luật làm công cụ quản lý xã hội: Việc ban hành pháp luật ở Việt Nam được thực hiện bởi các cơ quan lập pháp - quốc hội (hiến pháp, luật, nghị quyết), cơ quan hành pháp - chính phủ, các bộ, ủy ban nhân dân các cấp (Nghị định, thông tư, quyết định) và thậm chí là cơ quan tư pháp - Tòa án, Viện kiểm sát (Nghị quyết, thông tư, quyết định) Những văn bản trên được ban hành và đảm bảo thực thi trên thực tế thông qua các biện pháp: tuyên truyền phổ biến pháp luật thông qua các phương tiện truyền thông và thông qua các

cơ quan, đoàn thể từ trung ương tới địa phương; biện pháp giáo dục từ bậc mẫu giáo, tiểu học, trung học (các chiến sĩ cảnh sát đến các trường để hướng dẫn việc tuân thủ đúng pháp luật, đặc biệt là pháp luật giao thông, pháp luật hình sự) đến bậc cao đẳng, đại học (môn pháp luật đại cương); biện pháp cưỡng chế (các hành vi trái pháp luật sẽ bị xử phạt tương ứng và buộc thi hành đúng bởi các cơ quan nhà nước)

5 Nhà nước quy định và thực hiện việc thu thuế: Hiện nay, nguồn thu chính của ngân sách nhà nước Việt Nam phụ thuộc vào thu thuế, cụ thể theo dự toán thu ngân sách nhà nước năm

2023, số tiền thu từ thuế vào khoảng 1.373 tỷ VNĐ trên tổng thu ngân sách nhà nước là 1.411,7 nghìn tỷ VNĐ (chiếm khoảng 97%)1 Có thể thấy tầm quan trọng của nguồn thu này đối với hoạt động của Nhà nước Việt Nam, vì vậy, việc thực hiện thu thuế được quy định cụ thể trong nhiều văn bản luật và văn bản dưới luật liên quan (Luật quản lý thuế, Luật thuế giá trị gia tăng, Luật thuế tiêu thụ đặc biệt, ) Đồng thời, việc thu thuế chỉ được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước (ủy ban nhân dân các cấp, các cơ quan quản lý thuế: Tổng cục thuế, cục thuế, tổng cục hải quan, ) Các ngân hàng thương mại chỉ được tham gia phối hợp với các cơ quan nhà nước để

đảm bảo việc thu thuế được diễn ra thuận tiện, dễ dàng nhất (Căn cứ Luật Quản lý thuế 2019 - Điều 2, 3, 20, 27 )

2 Phân loại (kiểu) nhà nước, trình bày khái quát về từng loại (kiểu) nhà nước, cho ví dụ

Kiểu nhà nước là tổng thể tất cả những đặc điểm, đặc thù của một nhóm nhà nước, qua đó phân biệt với các nhóm nhà nước khác Có nhiều cách phân loại kiểu nhà nước, cụ thể:

1 Theo tiêu chí thời đại hình thành và phát triển, có thể chia thành các kiểu nhà nước cổ đại, trung đại, cận đại và hiện đại;

2 Theo cách tiếp cận từ các nền văn minh, có thể phân chia thành các kiểu nhà nước như: nhà nước trong nền văn minh nông nghiệp, nhà nước trong nền văn minh công nghiệp, thậm chí

là nhà nước trong nền văn minh hậu công nghiệp (nền văn minh tri thức);

3 Phân chia thành kiểu nhà nước phương Đông và kiểu nhà nước phương Tây;

4 Dựa trên cách thức tổ chức và thực hiện QLNN, có thể phân chia thành kiểu nhà nước độc tài, chuyên chế và kiểu nhà nước dân chủ;

5 Theo tiến trình phát triển của lịch sử xã hội (hình thái kinh tế - xã hội) Đây là cách tiếp cận của chủ nghĩa Mác - Lênin Theo đó, tương ứng với mỗi hình thái kinh tế - xã hội có giai cấp là một kiểu nhà nước Theo đó, xã hội có giai cấp sẽ trải qua các hình thái kinh tế - xã hội là chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa tương ứng với các kiểu nhà nước: chủ nô, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa Xã hội luôn vận động, hình thái kinh tế -

xã hội sau thay thế cho hình thái kinh tế - xã hội trước khi quan hệ sản xuất thay đổi, do đó, các kiểu nhà nước cũng thay thế cho nhau Tuy nhiên, sự phát triển từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác luôn phải trải qua quá trình quá độ, dẫn đến việc trong cùng một kiểu, nhà nước ở thời kì đầu của hình thái kinh tế - xã hội có thể có nhiều khác biệt so với nhà nước ở thời kỳ sau đó Chính vì vậy, sự phân chia kiểu nhà nước chỉ mang tính chất tương đối

* Trình bày khái quát về từng loại (kiểu) nhà nước, cho ví dụ

là tài sản thuộc sở hữu của chủ nô

VD: Đế chế La Mã, nhà nước Athen, nhà nước Sparte, Nhà Thương, nhà Hạ ở Trung Quốc là các nhà nước chủ nô

2 Nhà nước phong kiến

(i) Cơ sở kinh tế quan hệ sản xuất phong kiến mà đặc trưng là sở hữu của địa chủ, phong kiến

về ruộng đất và bóc lột nông dân thông qua phát canh, thu tô

(ii) Cơ sở xã hội: Xã hội phong kiến có kết cấu phức tạp, trong đó có hai giai cấp cơ bản là địa chủ, phong kiến và nông dân, ngoài ra còn có các tầng lớp khác như thợ thủ công, thị dân

Giai cấp địa chủ, phong kiến được phân chia thành nhiều đẳng cấp khác nhau phụ thuộc vào chức tước, phẩm hàm, đất đai, tài sản Nông dân là bộ phận đông đảo nhất trong xã hội phong kiến nhưng đồng thời cũng là đối tượng bị áp bức, bóc lột nặng nề

Ví dụ: Trung Quốc thời nhà Chu đến nhà Thanh, nước Nga thời Sa hoàng, là các nhà nước phong kiến

VD: đa số các nhà nước phương tây hiện đại đều là nhà nước tư sản, cụ thể: (i) Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland là nhà nước liên bang, hình thức chính thể là quân chủ đại nghị; (ii) Hợp chúng quốc Hoa Kỳ là nhà nước liên bang, hình thức chính thể là cộng hòa tổng thống; (iii) Cộng hòa Pháp là nhà nước đơn nhất có hình thức chính thể cộng hòa hỗn hợp; (iv) Cộng hòa Liên bang Đức là nhà nước liên bang có hình thức chính thể cộng hòa nghị viện

4 Nhà nước xã hội chủ nghĩa

(i) Cơ sở kinh tế: quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa mà đặc trưng là chế độ công hữu về tư liệu sản xuất Cần phải lưu ý rằng công hữu về tư liệu sản xuất không phải là phương tiện để xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà là mục tiêu cần đạt tới của chủ nghĩa xã hội

(ii) Cơ sở xã hội: Quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp trong xã hội, trong đó nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức Trong thời kì đầu của cách mạng xã hội chủ nghĩa, giai cấp thống trị cũ mới chỉ bị lật đổ khỏi địa vị cầm quyền, còn nuôi âm mưu chống đối nhân dân lao động một cách quyết liệt Bởi vậy, đấu tranh giai cấp trong thời kỳ cách mạng mới thành công còn còn hết sức gay gắt Dần dần, khi nhà nước xã hội chủ nghĩa chứng minh được sức sống và thành công của mình, giai cấp thống trị cũ ngày càng được giáo dục, cải tạo, chúng sẽ dần từ bỏ âm mưu chống đối, đối kháng giai cấp vì thế giảm dần từng bước Khi đó, trong xã hội vẫn còn có các giai cấp, tầng lớp có lợi ích không hoàn toàn giống nhau nhưng không đối lập nhau mà cơ bản là thống nhất với nhau

VD: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào, Cộng hòa Cuba, Liên bang các nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô cũ) là các nhà nước xã hội chủ nghĩa

3 Phân tích ý nghĩa của việc phân chia kiểu nhà nước theo hình thái kinh tế - xã hội

* Một số ý nghĩa của việc phân chia kiểu nhà nước theo hình thái kinh tế - xã hội

1 Đem lại nhận thức đúng đắn về sự vận động và phát triển của nhà nước, đồng thời nhận thức đúng đắn về điều kiện tồn tại và phát triển của nhà nước trong những giai đoạn lịch sử nhất định Cách phân loại kiểu nhà nước này có căn cứ chính là bản thân hiện tượng “nhà nước”, nghĩa

là, việc phân chia dựa vào tiến trình phát triển của hiện tượng này trong xã hội, dựa vào sự vận động phát triển vốn có trong bản thân “nhà nước” - từ sự thay đổi của các quan hệ sản xuất, tới các mâu thuẫn trong xã hội dẫn tới thay đổi quan hệ sản xuất, từ đó dẫn tới sự thay đổi kiểu nhà nước Trong khi những cách phân loại khác chỉ đang tập trung vào những biểu hiện bề ngoài của nhà nước hay đơn giản là hoàn cảnh lịch sử mà nhà nước tồn tại Phân loại kiểu nhà nước theo những tiêu chí khác có thể khiến ta gặp khó khăn trong việc hiểu đúng đắn sự vận động và phát triển của nhà nước Tóm lại, cách phân chia này đi vào bản chất của hiện tượng “nhà nước” nên đây sẽ là cách phân loại đem lại nhận thức trực tiếp và rõ ràng nhất về sự vận động và phát triển của hiện tượng này

VD: Nhà nước phong kiến dựa trên quan hệ sản xuất chính là quan hệ sản xuất phong kiến, nông dân phải làm việc cho các địa chủ phong kiến, họ phải nộp tô, thuế cho địa chủ Khi mầm mống của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xuất hiện trong lòng xã hội phong kiến, các nhà tư bản là những người có địa vị kinh tế nhưng địa vị xã hội lại thấp hơn địa chủ, quan lại, vua chúa; lâu dần mâu thuẫn phát triển tới một mức độ nhất định dẫn tới giai cấp tư sản đứng lên lật đổ phong kiến, giành chính quyền về tay mình Từ đó, một quan hệ sản xuất mới thay thế quan hệ sản xuất phong kiến, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa và nhà nước tư sản ra đời ;

2 Tạo cơ sở cho việc nhận thức đúng đắn bản chất, chức năng, bộ máy cũng như hình thức nhà nước trong từng giai đoạn phát triển của nó Có thể thấy, nhà nước là một phần của kiến trúc thượng tầng, trong khi đó, quan hệ sản xuất là một phần của cơ sở hạ tầng và cũng là cơ sở kinh

tế cho sự phát triển của một nhà nước Khi phân loại nhà nước theo hình thái kinh tế - xã hội, ta

sẽ biết được quan hệ sản xuất làm nền móng cho một kiểu nhà nước cụ thể Từ đó, ta có những kết luận đúng đắn về bản chất, chức năng, bộ máy cũng như hình thức của kiểu nhà nước đó trong từng giai đoạn phát triển của nó

VD: Cơ sở kinh tế của nhà nước chủ nô là quan hệ sản xuất chiếm hữu nô lệ, đất đai, các

tư liệu sản xuất khác hầu hết thuộc sở hữu tư nhân của các chủ nô (bao gồm cả nô lệ) Với quan hệ sản xuất như vậy, giai cấp chủ nô luôn tìm cách vơ vét, bắt nô lệ làm việc để đem lại lợi ích cho mình, bởi vậy, nhà nước này sẽ có những chính sách pháp luật mang đậm tính giai cấp, bảo vệ quyền lợi cho giai cấp chủ nô Thêm vào đó, bộ máy nhà nước cũng sẽ nặng

về cưỡng chế để sẵn sàng đàn áp bất kỳ cuộc nổi dậy nào của nô lệ;

3 Là tiền đề cho việc nhận thức về các kiểu pháp luật Các kiểu pháp luật cũng được phân chia dựa trên các kiểu nhà nước - “kiểu nhà nước nào, kiểu pháp luật đó” Vì vậy, hiểu đúng đắn

về kiểu nhà nước chia theo hình thái kinh tế xã hội sẽ giúp ta có nhận thức dễ dàng và chính xác nhất về kiểu pháp luật

VD: Nhà nước xã hội chủ nghĩa được hình thành trên cơ sở quan hệ sản xuất XHCN - đặc trưng là công hữu về tư liệu sản xuất Như vậy, kiểu nhà nước này hướng tới phục vụ quyền lợi cho đại đa số (hoặc toàn bộ) người dân Vì vậy, nhà nước XHCN sẽ có hệ thống pháp luật mang nặng tính xã hội, hướng tới bảo vệ quyền lợi cho đại đa số người dân

4 Trình bày khái niệm bản chất nhà nước Phân tích ý nghĩa của vấn đề bản chất nhà nước

* Khái niệm bản chất nhà nước

Bản chất nhà nước là tổng hợp những mặt, những mối liên hệ, những thuộc tính tất nhiên, tương đối ổn định bên trong nhà nước, quy định sự tồn tại, phát triển của nhà nước

Nhà nước là một hiện tượng xã hội, nó sinh ra từ hai nhu cầu cơ bản là nhu cầu tổ chức quản

lý xã hội và nhu cầu bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị về kinh tế, nên ta có thể hiểu bản chất nhà nước theo hai phương diện:

1 Phương diện xã hội - tương ứng với tính xã hội của bản chất nhà nước:

• Nguồn gốc nhà nước: Nhà nước sinh ra từ xã hội, mâu thuẫn trong lòng xã hội dẫn tới nhu cầu thành lập một tổ chức kiểm soát mâu thuẫn đó – nhà nước ra đời

• Cách thức quản lý: Do đại diện cho xã hội để quản lý xã hội nên các quyết định nhà nước đưa ra đều chứa đựng lợi ích chung của xã hội Nếu không đặt lợi ích chung của xã hội vào trong các quyết định của mình, mâu thuẫn sẽ phát triển ngoài tầm kiểm soát của nhà nước Mặt khác, quản lý xã hội là nhiệm vụ của nhà nước Như vậy, khi nhiệm vụ không được đảm bảo hoàn thành, nhà nước đó sẽ “ngụp lặn trong xã hội” – sụp đổ

2 Phương diện giai cấp - tương ứng với tính giai cấp của bản chất nhà nước:

• Cơ cấu của nhà nước: Nhà nước gồm một nhóm người tách ra từ quá trình lao động sản xuất

để chuyên làm nhiệm vụ quản lý Cùng với đó, họ cũng là thuộc một giai cấp nhất định trong xã hội, ví dụ: nhà nước phong kiến được quản lý bởi giai cấp phong kiến, nhà nước tư sản đứng đầu là giai cấp tư sản

• Lợi ích: Nhà nước bảo vệ lợi ích chung của xã hội, điều này có nghĩa là, nhà nước bảo vệ lợi ích của giai cấp mình và các giai cấp khác trong xã hội

* Bản chất nhà nước phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau

1 Cơ sở kinh tế: mỗi nhà nước đều được hình thành trên một cơ sở kinh tế nhất định và hạt nhân của cơ sở kinh tế đó là quan hệ sản xuất Có thể nói, quan hệ sản xuất quyết định bản chất của nhà nước

VD: nhà nước phong kiến hình thành dựa trên quan hệ sản xuất phong kiến mà đặc trưng

là sự sở hữu ruộng đất của địa chủ phong kiến, địa chủ bóc lột nông dân thông qua tô thuế Một nhà nước hình thành dựa trên quan hệ sản xuất phong kiến thì nhà nước đó không thể

có bản chất của nhà nước tư sản, vì vốn dĩ nhà nước tư sản được hình thành trên cơ sở quan

hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa;

2 Cơ sở xã hội: nhà nước ra đời trong hoàn cảnh xã hội có đối kháng giai cấp Trong lòng xã hội tồn tại những mâu thuẫn giữa các giai cấp, tầng lớp, giai cấp, tầng lớp giành chiến thắng sử dụng nhà nước làm công cụ chuyên chính (đàn áp, trấn áp) của một giai cấp nhằm bảo vệ sự thống trị giai cấp đó đối với toàn thể xã hội Vì vậy, chỉ cần các lực lượng trong xã hội đấu tranh

để giành quyền lực về tay mình thì bản chất nhà nước có thể bị thay đổi

VD: tầng lớp tư sản trong lòng xã hội phong kiến là những kẻ có tiềm lực kinh tế nhưng lại không có trong tay quyền lực chính trị, bọn họ mâu thuẫn với địa chủ, phong kiến Vì vậy, đấu tranh nổ ra và khi chính quyền về tay giai cấp tư sản, nhà nước tư sản ra đời và bản chất nhà nước đã thay đổi

* Ý nghĩa của vấn đề bản chất nhà nước

1 Bản chất Nhà nước là đặc tính quan trọng xác định nội dung, mục đích, sứ mệnh và vai trò

xã hội của nhà nước

2 Bản chất Nhà nước cho ta thấy tính chất xã hội và tính chất giai cấp của một nhà nước bất

kì, từ đó biết được mức độ thể hiện các tính chất đó ở các nước khác nhau sẽ khác nhau và trong mỗi giai đoạn khác nhau cũng khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện và nhận thức của lực lượng cầm quyền

3 Bản chất nhà nước xác định những vấn đề: (i) Quyền lực nhà nước thuộc về ai? (ii) Nhà nước bảo vệ quyền lợi của ai? (iii) Những ưu tiên nào trong đường lối, chính sách của nhà nước?

4 Nghiên cứu bản chất nhà nước giúp việc hiểu đúng đắn bản chất pháp luật

5 Phân tích sự thống nhất giữa tính xã hội và tính giai cấp của nhà nước Trình bày ảnh hưởng của nó trong việc thực hiện chức năng nhà nước Việt Nam hiện nay

* Sự thống nhất giữa tính xã hội và tính giai cấp của nhà nước

Tính xã hội và tính giai cấp là hai mặt cơ bản thống nhất thể hiện bản chất của bất kỳ nhà nước nào, chúng luôn gắn bó chặt chẽ, đan xen nhau Sự thống nhất được thể hiện ở chỗ tính xã hội và tính giai cấp luôn song hành tồn tại với sự tồn tại của nhà nước, thuộc tính này là cơ sở của thuộc tính kia

Ở phương diện xã hội, nhà nước là một hiện tượng xã hội, được sinh ra từ xã hội để duy trì, quản lý xã hội khi xã hội đã phát triển đến một giai đoạn nhất định Xã hội muốn tồn tại ổn định,

có trật tự phát triển thì đòi hỏi phải có sự tổ chức và quản lý chặt chẽ và nhà nước là đại diện chính thức của toàn xã hội sẽ có trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ đó Nhà nước thực hiện chức năng xã hội của mình thông qua chức năng giai cấp Cụ thể, nhà nước duy trì sự lãnh đạo của giai cấp thống trị nhằm:

1 Áp đặt sự thống trị lên giai cấp khác và toàn xã hội, từ đó không cho phép các giai cấp xung đột, tiêu diệt lẫn nhau và tiêu diệt luôn cả nhà nước Nhờ vậy mà nhà nước duy trì được sự

ổn định xã hội;

2 Giai cấp thống trị sử dụng QLNN để lãnh đạo nhân dân phục tùng để thực hiện các công việc chung của xã hội như: trị thuỷ, chống giặc ngoại xâm, bệnh tật

Ở phương diện giai cấp, nhà nước nằm trong tay giai cấp thống trị và chủ yếu phục vụ cho giai cấp thống trị, là công cụ thực hiện các mục đích mà giai cấp thống trị đề ra Thế nhưng, giai cấp thống trị chỉ duy trì được địa vị thống trị của mình đến khi nào nhà nước vẫn còn đáp ứng được các yêu cầu đòi hỏi của xã hội

Ngày nay, xu hướng chung của các nhà nước trên thế giới là mở rộng tính xã hội, thu hẹp tính giai cấp Tuy nhiên, tính thống nhất và tính giai cấp là hai thuộc tính không thể thiếu của mọi nhà nước Nếu triệt tiêu tính giai cấp thì nhà nước không thể tồn tại trong hoàn cảnh xã hội tồn tại những giai cấp với lợi ích khác nhau Các giai cấp trong xã hội không có động lực để giành lấy QLNN, nhà nước không được thành lập thì các vấn đề của xã hội không được giải quyết, tính xã hội cũng vì thế mà không tồn tại Ngược lại nếu xoá bỏ tính xã hội sẽ đẩy đấu tranh giai cấp đến mức gay gắt, giai cấp thống trị càng ra sức đàn áp thì đấu tranh càng gay gắt, giai cấp thống trị sớm muộn sẽ bị lật đổ, nhà nước sẽ bị diệt vong, tính giai cấp cũng theo đó mà

bị loại bỏ Như vậy, hậu quả của việc thiếu đi một trong hai thuộc tính giai cấp và xã hội là dẫn đến nhà nước bị tiêu diệt, xoá bỏ Trong lúc nhân loại chưa đủ khả năng để vươn đến xã hội cộng sản chủ nghĩa, việc nhà nước bị xoá bỏ là một hiện tượng vô cùng nguy hiểm của xã hội Tuy nhiên, tình trạng vô chính phủ sẽ không kéo dài lâu bởi vì nhà nước là một nhu cầu khách quan của xã hội, cho nên, nhà nước mới ra đời có đủ cả hai thuộc tính giai cấp và xã hội, sẽ thay thế cho nhà nước cũ

* Ảnh hưởng của sự thống nhất giữa tính giai cấp và tính xã hội của nhà nước trong việc thực hiện chức năng nhà nước Việt Nam hiện nay

Dù trong xã hội nào, nhà nước cũng phải chú ý đến lợi ích chung của toàn xã hội và ở những mức độ khác nhau bảo vệ lợi ích của giai cấp (lực lượng) cầm quyền Tuy nhiên mức độ và sự thể hiện (công khai hay kín đáo, tế nhị) tính giai cấp, tính xã hội của mỗi nhà nước khác nhau thì khác nhau, trong mỗi giai đoạn khác nhau cũng có thể khác nhau tùy thuộc vào điều kiện và nhận thức của lực lượng cầm quyền

Nước Cộng hoà XHCN Việt Nam là một nhà nước xã hội chủ nghĩa, là kiểu nhà nước có tính xã hội rộng rãi nhất trong lịch sử loài người Tại Việt Nam, Nhà nước quan tâm chăm lo đến lợi ích của quảng đại quần chúng nhân dân, tạo điều kiện mở rộng dân chủ tối đa Kể từ khi thành lập đến nay, Nhà nước ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đã đoàn kết toàn dân, thực hiện thắng lợi nhiều mục tiêu, nhiệm vụ mang tính thời đại như chống giặc ngoại xâm, phát triển kinh tế, phòng chống dịch bệnh Covid-19 Đây là các chức năng thể hiện tính xã hội của Nhà nước ta, tuy nhiên, để thực hiện thành công, Nhà nước ta cũng phải dùng các biện pháp cưỡng chế, áp đặt ý chí nhà nước, tức là có thể hiện tính giai cấp Mặt khác, Nhà nước ta càng thể hiện tính xã hội rộng rãi bao nhiêu, niềm tin của nhân dân vào Đảng, chính quyền càng gia tăng bấy nhiêu, kể cả bạn bè quốc tế cũng phải thừa nhận vào sự lãnh đạo của Đảng đối với cả

hệ thống chính trị Như vậy, Nhà nước ta càng củng cố vững chắc vị trí lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, của liên minh giai cấp công nhân, nông dân và đội ngũ trí thức Như vậy, Nhà nước ta thể hiện tính giai cấp gián tiếp thông qua tính xã hội của mình

Việt Nam đang ở trong giai đoạn quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, do đó, đấu tranh giai cấp chưa hoàn toàn dịu bớt Kẻ thù của nhà nước xã hội chủ nghĩa trong thời kì này là giai cấp bóc lột cũ, các thế lực phản động trong và ngoài nước được sự hỗ trợ, giúp sức của các nước đế quốc

tư bản chủ nghĩa Theo đó, các thế lực thù địch vẫn còn âm mưu chống phá với thủ đoạn hết sức

tinh vi và thâm độc Do đó, việc thể hiện tính giai cấp vẫn cần thiết để bảo vệ chủ quyền quốc

gia, chính quyền nhân dân Nhà nước ta chủ trương giải quyết một cách hoà bình những xung đột nêu trên Việc giải quyết hoà bình vừa tạo môi trường lành mạnh và ổn định cho xã hội phát triển vừa đảm bảo tranh chấp được giải quyết một cách nhẹ nhàng, êm đềm Tuy nhiên, nếu những thế lực thù địch không chịu thương lượng thì buộc nhà nước phải dùng đến những biện pháp mạnh mẽ, cứng rắn hơn để quyết bảo vệ thành quả cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Như vậy, kể cả khi tiến hành bảo vệ lợi ích giai cấp, nhà nước vẫn luôn quan tâm tới lợi ích chung của xã hội Điều này thể hiện sự hài hoà giữa tính xã hội và tính giai cấp của nhà nước CHXHCNVN Chính sự nhận thức đúng đắn, vận dụng mềm dẻo, linh hoạt các quy luật khách quan vào thực tiễn của đất nước, Nhà nước CHXHCNVN đã thể hiện tính xã hội

và giai cấp đúng nơi, đúng chỗ, đúng đối tượng để đạt được kết quả cao khi thực hiện chức năng nhà nước của mình

6 Phân tích các yếu tố quy định bản chất nhà nước

Bản chất nhà nước hiểu đơn giản là những thuộc tính bên trong, ổn định, khó thay đổi của nhà nước Nhà nước mang bản chất giai cấp và bản chất xã hội, đây là hai mặt đối lập trong cùng một hiện tượng, vừa mâu thuẫn vừa thống nhất với nhau Có một số yếu tố lớn ảnh hưởng tới bản chất nhà nước, gồm:

1 Cơ sở kinh tế

Đầu tiên, mỗi nhà nước đều được hình thành trên một cơ sở kinh tế nhất định và hạt nhân của

cơ sở kinh tế đó là quan hệ sản xuất

VD: Nhà nước phong kiến hình thành dựa trên quan hệ sản xuất phong kiến mà đặc trưng

là sự sở hữu ruộng đất của địa chủ phong kiến, địa chủ bóc lột nông dân thông qua tô thuế

Cơ sở kinh tế có ảnh hưởng rất lớn tới bản chất nhà nước đó Một nhà nước hình thành dựa trên quan hệ sản xuất phong kiến thì nhà nước đó không thể có bản chất của nhà nước tư sản, vì vốn dĩ nhà nước tư sản được hình thành trên cơ sở quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Như vậy, “quan hệ sản xuất nào thì nhà nước đó”;

2 Cơ sở xã hội

Nhà nước sinh ra từ xã hội, là một sản phẩm của xã hội, vì vậy, bản chất nhà nước phụ thuộc rất nhiều vào xã hội, mà cụ thể ở đây các lực lượng, giai cấp trong xã hội Trong lòng xã hội tồn tại những mâu thuẫn giữa các giai cấp, tầng lớp, biểu hiện rõ ràng hơn cả là trong xã hội chiếm hữu nô lệ hoặc xã hội phong kiến Vì vậy, chỉ cần các lực lượng trong xã hội đấu tranh để giành quyền lực về tay mình thì bản chất nhà nước có thể bị thay đổi

VD: Tầng lớp tư sản trong lòng xã hội phong kiến là những kẻ có tiềm lực kinh tế nhưng lại không có trong tay quyền lực chính trị, bọn họ mâu thuẫn với địa chủ, phong kiến Vì

vậy, đấu tranh nổ ra và khi chính quyền về tay giai cấp tư sản, nhà nước tư sản ra đời và bản chất nhà nước đã thay đổi;

3 Chủ thể lãnh đạo nhà nước

Yếu tố quan trọng, chủ yếu quyết định đến bản chất nhà nước là cơ sở kinh tế và cơ sở xã hội Về bản chất, các giai cấp, tầng lớp trong xã hội ra đời dựa trên một cơ sở kinh tế nhất định, giai cấp nào nắm được quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất thì giai cấp đó cũng nắm được QLNN và trở thành lực lượng lãnh đạo nhà nước Lúc này, bản chất của nhà nước chịu sự ảnh hưởng bản chất giai cấp thống trị, thể hiện đường lối, chủ trương của giai cấp thống trị Tuy nhiên, tác giả muốn tách riêng phần chủ thể lãnh đạo nhà nước để phân tích rõ về ảnh hưởng của yếu tố cá nhân thuộc về nhà cầm quyền đến bản chất của nhà nước Chủ thể lãnh đạo nhà nước cũng có vai trò tương đối lớn trong quyết định bản chất nhà nước Chủ thể lãnh đạo nhà nước là chủ thể có sự điều hành, chỉ đạo và định hướng sự phát triển của nhà nước Việc các chủ thể lãnh đạo có những quan điểm, tư tưởng khác nhau cũng có thể dẫn tới bản chất của các nhà nước khác nhau

VD: Nước Đức những năm Thế chiến II có Hitler là lãnh đạo Có thể thấy, nước Đức trong thời kì này bộc lộ bản chất và tính giai cấp nhiều áp đảo so với vai trò, tính xã hội

7 Phân tích vai trò xã hội của Nhà nước CHXHCNVN hiện nay

Hiện nay, vai trò xã hội của Nhà nước CHXHCNVN biểu hiện đậm nét, cụ thể:

1 Nhà nước CHXHCNVN thay mặt nhân dân, thực hiện và bảo vệ các lợi ích cơ bản, lâu dài của quốc gia, dân tộc

Điều này được thể hiện rõ trong Hiến pháp của nước CHXHCNVN năm 2013 Nhà nước CHXHCNVN hiện nay đang thực hiện tương đối tốt nhiệm vụ bảo vệ các lợi ích lâu dài của quốc gia dân tộc như: chủ quyền quốc gia, chú trọng đào tạo, phát triển con người, bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc Một số điểm đáng chú ý có thể kể đến như: Nhà nước tích cực đấu tranh trên mặt trận ngoại giao để bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng, bất khả xâm phạm của 2 quần đảo là Hoàng Sa và Trường Sa bằng cách lên tiếng phản đối, kêu gọi ủng hộ của cộng đồng quốc tế trong vấn đề biển Đông, thúc đẩy sự phát triển của Tuyên bố về ứng xử của các bên ở biển Đông COC ; Nhà nước chú trọng phát triển giáo dục, tạo điều kiện để trẻ em được hưởng nền giáo dục tốt nhất có thể, nhất là những trẻ em ở những vùng biên giới, hải đảo ; Nhà nước CHXHCNVN tích cực bảo tồn các giá trị di sản văn hoá phi vật thể như ca trù, nhã nhạc cung đình Huế ;

2 Nhà nước CHXHCNVN thống nhất quản lý nền kinh tế quốc dân, đầu tư và phát triển văn hoá - xã hội, từ đó hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Có thể thấy, Nhà nước ta có chủ trương phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Ngoài ra, Nhà nước ta tích cực hợp tác quốc tế, tham gia ký kết các hiệp định thương

mại tự do nhằm đẩy mạnh đầu tư nước ngoài, thúc đẩy kinh tế phát triển, tạo điều kiện cho đất nước vươn lên về mọi mặt, nâng cao đời sống nhân dân;

3 Tập hợp mọi tầng lớp trong xã hội vào nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, duy trì trật tự xã hội

Dân tộc ta là một dân tộc đoàn kết, từ xưa tới nay, tinh thần đoàn kết luôn được các nhà nước trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của Việt Nam nhận thức và vun đắp Trong thời đại mới, tinh thần đoàn kết cũng được Nhà nước CHXHCNVN phát huy trên mọi phương diện nhằm giúp đất nước phát triển đồng đều, toàn diện

4 Nhà nước CHXHCNVN hiện nay đã, đang và không ngừng đảm bảo quyền làm chủ mọi mặt của nhân dân, nghiêm trị mọi hành vi xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, xây dựng đất nước giàu mạnh, thực hiện công bằng xã hội, xoá bỏ mọi áp bức, bóc lột, bất công

Trong Hiến pháp nước CHXHCNVN, Nhà nước ta luôn định hướng phát triển theo hướng

“Nhà nước của dân, do dân, vì dân”, quyền lợi của người dân được Nhà nước ta đặt lên hàng đầu, biểu hiện rõ ràng là đợt dịch Covid-19 năm 2020, Nhà nước thậm chí tạm thời quên đi việc phát triển kinh tế để dập dịch, đảm bảo sức khỏe, tính mạng cho nhân dân Nhà nước ta được Chính phủ rất nhiều nước trên thế giới khen ngợi và bày tỏ sự ngưỡng mộ với tinh thần vì nhân dân của mình Thêm vào đó, Nhà nước quan tâm đến các thành phần yếu thế trong xã hội, hỗ trợ, giúp đỡ, bảo trợ họ

8 Trình bày sự hiểu biết của anh/chị về nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Theo anh (chị), làm thế nào để một nhà nước thực sự là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

* Nhà nước của dân là nhà nước có những tính chất sau:

1 Dân là chủ, dân làm chủ, nhân dân là chủ thể có quyền quyết định những vấn đề cơ bản, quan trọng của đất nước: “Nhà nước của dân” là khái niệm thể hiện quyền sở hữu của nhân dân đối với nhà nước, nhân dân có quyền của một chủ sở hữu Nhân dân có quyền tham gia, quyết định những vấn đề cơ bản, quan trọng của đất nước, ví dụ: tham gia quá trình ban hành Hiến pháp, tham gia đóng góp cho các dự thảo Luật

2 Nhân dân là chủ thể của QLNN: Quyền lực của nhà nước không tự nhiên phát sinh, quyền lực đó được người dân trao cho Người dân tin tưởng chủ thể nào thì người dân trao quyền cho chủ thể đó thay mặt họ để thực hiện nhiệm vụ quản lý xã hội Chính vì vậy, người dân hoàn toàn

có khả năng tước đi quyền lực mà nhà nước có khi nhà nước không cho người dân thấy sự nỗ lực, tận tâm hết mình thực hiện nhiệm vụ Biểu hiện của khả năng tước đi quyền lực là việc người dân có thể nổi dậy chống lại nhà nước Khi người dân đã nổi dậy chống lại nhà nước, dù nhà nước có kháng cự hay không thì việc nhà nước đó sụp đổ chỉ còn là vấn đề thời gian

* Nhà nước do dân là một nhà nước

1 Do nhân dân đấu tranh cách mạng để mở đường cho việc hình thành: Nhà nước muốn được thành lập thì bao giờ cũng phải trải qua đấu tranh, đây là quy luật tất yếu của lịch sử Việc nhân

dân đấu tranh cách mạng thể hiện sự khao khát có được một chính quyền nhà nước do chính tay

họ lập nên để thay mặt họ bảo vệ quyền lợi cho xã hội, quản lý xã hội;

2 Do nhân dân bầu ra: Khi nhân dân tin tưởng vào nhà nước, người dân sẽ đồng lòng ủng hộ cho chính quyền đó;

3 Do nhân dân kiểm tra, giám sát, đóng góp ý kiến: Nhà nước được thành lập do nhân dân nên nhân dân phải có quyền kiểm tra, giám sát, đóng góp ý kiến vào hoạt động của nhà nước Đây là cách để người dân kiểm soát quyền lực mà họ trao cho nhà nước;

4 Do nhân dân đóng góp trí tuệ, sức người, sức của: Nhà nước là của dân, do dân lập nên, vì vậy, nhân dân có quyền đóng góp trí tuệ, công sức, của cải vật chất vào việc xây dựng, phát triển nhà nước ngày một tốt hơn Bởi vì nhà nước càng tiến bộ, phát triển thì khả năng quản lý, bảo đảm quyền lợi cho nhân dân sẽ càng tốt hơn Nhân dân cũng có thể tham gia vào bộ máy nhà nước bằng con đường bầu cử, tuyển dụng, bổ nhiệm , pháp luật thừa nhận quyền tham gia vào

bộ máy nhà nước cho mọi công dân có đủ điều kiện

* Nhà nước vì dân là nhà nước

1 Có mọi (đa số, phần nhiều) chính sách, pháp luật, hoạt động hướng tới đảm bảo quyền lợi cho nhân dân: Nhân dân trao quyền cho nhà nước vì nhân dân tin rằng nhà nước sẽ đảm bảo quyền lợi cho họ Việc đảm bảo quyền lợi trước tiên thể hiện ở cơ chế ban hành những chính sách tiến bộ, ban hành hệ thống pháp luật đảm bảo quyền lợi chính đáng cho người dân Từ đó, tăng niềm tin của nhân dân với nhà nước, tăng động lực đóng góp của nhân dân cho nhà nước;

2 Biết kết hợp, điều chỉnh các lợi ích khác nhau, giữa các giai cấp, tầng lớp trong xã hội: Trong xã hội bao giờ cũng tồn tại những giai cấp, tầng lớp và những nhóm lợi ích khác nhau Việc của nhà nước là phải làm sao kết hợp, dung hoà được những nhóm lợi ích khác nhau, từ đó đảm bảo quyền lợi chung cho đa số người dân

* Giải pháp để phát triển một nhà nước thực sự “của dân, do dân, vì dân”

1 Nhà nước cần có những quy định cho phép người dân tham gia hoạt động quản lý xã hội với nhà nước;

2 Nhà nước cần thực hiện cơ chế công khai hoá, minh bạch hoá hoạt động của mình để người dân nắm bắt, kiểm soát Từ đó có cơ sở để xác định trách nhiệm của nhà nước trong việc thực hiện hoạt động quản lý;

3 Nhà nước cần thực thi tốt an sinh xã hội, tạo nên khối đại đoàn kết toàn dân tộc Việc thực hiện đoàn kết toàn dân cho thấy nhà nước có khả năng tập hợp, gia tăng sức mạnh của quốc gia, dân tộc, từ đó tạo niềm tin với người dân;

4 Nhà nước cần loại trừ tệ quan liêu, tham ô, tham nhũng Đây là những căn bệnh bóp chết niềm tin của nhân dân vào nhà nước nên cần nghiêm khắc loại bỏ;

5 Nhà nước phải thực hiện tốt việc phê bình, tự phê bình và dũng cảm nhận trách nhiệm với nhân dân Việc phê bình, tự phê bình và nhận trách nhiệm chứng minh một nhà nước tiến bộ, vì người dân, sai thì dũng cảm nhận sai và sửa sai để không phụ sự tin tưởng của nhân dân

9 Trình bày sự hiểu biết của anh/chị về nhà nước dân chủ Theo anh/chị, làm thế nào để một nhà nước dân chủ thực sự và rộng rãi

Thứ nhất, nhà nước dân chủ là nhà nước mà ở đó, người dân có quyền tham gia vào việc tổ

chức, hoạt động của các CQNN, bàn bạc, thảo luận và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước Hay hiểu một cách đơn giản hơn, một nhà nước dân chủ là nhà nước mà ở đó người dân làm chủ, quyền làm chủ thuộc về nhân dân, chính quyền thuộc về nhân dân

Thứ hai, trong nhà nước dân chủ, nhà nước thừa nhận các quyền tự do dân chủ rộng rãi cho

người dân, thừa nhận địa vị pháp lý cho các tổ chức xã hội, đoàn thể quần chúng thông qua pháp luật Bên cạnh đó, nhà nước quy định các biện pháp bảo đảm thực hiện và bảo vệ các quyền tự

do, dân chủ của người dân

VD: Thông qua Hiến pháp, Nhà nước CHXHCNVN thừa nhận các quyền dân chủ của người dân như quyền bầu cử, quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với CQNN về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước Bất kỳ ai xâm phạm tới những quyền tự do, dân chủ của người dân đều có thể bị áp dụng những chế tài pháp lý VD: Điều 166 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về tội xâm phạm quyền khiếu nại, tố cáo

Thứ ba, trong quá trình quản lý xã hội, nhà nước cố gắng xây dựng nền dân chủ bằng cách

bảo đảm việc người dân được tham gia kiểm tra, giám sát hoạt động của nhà nước

VD: Khoản 2 Điều 28 Hiến pháp nước CHXHCNVN năm 2013

Ngoài ra, một nhà nước dân chủ biểu hiện những tính chất khác hẳn một nhà nước phản dân chủ Nếu như trong nhà nước phản dân chủ, người dân không có bất kỳ quyền hành nào liên quan đến việc quyết định những vấn đề cơ bản, quan trọng của đất nước, thì trong nhà nước dân chủ, những vấn đề đó được coi là gắn liền với quyền và lợi ích của nhân dân, vì vậy, nhân dân

tham gia bàn bạc, thảo luận, quyết định những vấn đề đó

VD: Thời nhà Tần - Trung Quốc, người dân không có quyền bầu ra người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình để tham gia vào hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội Tuy nhiên, Nhà nước Trung Quốc hiện nay đã cho người dân quyền làm chủ thể hiện ở việc người dân có quyền đi bầu cử, bầu ra người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình

Tuy nhiên, biểu hiện dân chủ ở mỗi nhà nước lại có những nét khác nhau Có những nhà nước biểu hiện tính dân chủ thực sự, cũng có nhà nước chỉ biểu hiện dân chủ một cách giả tạo, nghĩa

là nhà nước có những chính sách dân chủ nhưng không thể thực hiện trên thực tế hoặc nếu muốn thực hiện thì sẽ có rất nhiều rào cản Nếu xét về mức độ biểu hiện tính dân chủ, có những nhà nước mang tính dân chủ rộng rãi, một số khác lại mang tính dân chủ hạn chế Hoặc xét về cách thức thực hiện dân chủ, lại có nhà nước dân chủ trực tiếp, có nhà nước dân chủ gián tiếp

10 Trình bày khái niệm chức năng nhà nước Phân tích ý nghĩa của việc xác định và thực hiện chức năng nhà nước trong giai đoạn hiện nay

Chức năng nhà nước là những mặt hoạt động cơ bản, phù hợp với bản chất, mục đích, nhiệm

vụ của nhà nước và được xác định bởi điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước trong những giai

đoạn phát triển của nó Hiểu một cách đơn giản hơn, chức năng nhà nước là những việc nhà nước phải làm và nhà nước có thể làm được, những công việc đó gắn liền với tính chất vốn có,

sự tồn tại và phát triển của nhà nước Như vậy, chức năng của nhà nước là mặt hoạt động cơ bản, thường xuyên và ổn định của nó

* Chức năng nhà nước có một số đặc điểm sau:

1 Chức năng nhà nước luôn phản ánh bản chất nhà nước: Có thể nói, bản chất như nào thì biểu hiện như thế Một biểu hiện rõ ràng rằng không một nhà nước theo khuynh hướng dân chủ nào lại có những chính sách pháp luật phản dân chủ, hay không nhà nước nào mang bản chất phản dân chủ lại thi hành những chính sách cho phép người dân tham gia vào quá trình quản lý nhà nước

VD: Nhà nước XHCN mang bản chất là nhà nước của dân, do dân, vì dân nên các chức năng như kinh tế, giáo dục, khoa học - kỹ thuật là những chức năng phổ biến của nhà nước này

2 Chức năng nhà nước phụ thuộc vào nhiệm vụ cơ bản của nhà nước: Giữa chức năng và nhiệm vụ của nhà nước vừa có sự thống nhất, vừa có sự khác biệt, vừa có mối liên hệ mật thiết với nhau Nhiệm vụ của nhà nước là những công việc đặt ra đòi hỏi nhà nước phải giải quyết theo những mục tiêu đã định sẵn Nhà nước có hai loại nhiệm vụ là nhiệm vụ cơ bản, chiến lược, lâu dài và nhiệm vụ trước mắt, cấp bách Ví dụ, trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, Nhà nước Việt Nam có hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng Tổ quốc xã hội chủ nghĩa và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, tất cả các chức năng của nhà nước ta đều được xác định và thực hiện nhằm thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược này Nhiệm vụ trước mắt, cấp bách là những công việc

mà nhà nước phải giải quyết trong ngắn hạn, ngay lập tức để thực hiện một chức năng nào đó của nhà nước, do vậy, nhiệm vụ trước mắt, cấp bách có phạm vi hẹp hơn so với chức năng nhà nước, được xác định nhằm thực hiện chức năng, do chức năng quyết định

VD: nhiệm vụ kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật môi trường của các doanh nghiệp hiện nay được xác định và thực hiện nhằm thực hiện chức năng quản lý môi trường của nhà nước

3 Chức năng nhà nước có tính lịch sử: Chức năng nhà nước là một phạm trù mang tính lịch

sử bởi ở mỗi thời kỳ, giai đoạn phát triển khác nhau thì nhà nước sẽ thực hiện những chức năng khác nhau

Ví dụ: Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà giai đoạn kháng chiến chống đế quốc Mỹ

có chức năng chính là phát triển kinh tế, bảo vệ tổ quốc là chủ yếu Tuy nhiên, Nhà nước CHXHCNVN hiện nay lại có chức năng chính liên quan tới điều hành và quản lý kinh tế, phát triển văn hoá, giáo dục Không phải trong giai đoạn hiện nay thì nhà nước không thực hiện chức năng bảo vệ Tổ quốc, tuy nhiên, giai đoạn kháng chiến chống đế quốc Mỹ thì chức năng này được thực hiện một cách mạnh mẽ hơn, quyết liệt hơn

4 Hình thức thực hiện chức năng nhà nước thông qua xây dựng pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật: Để thực hiện được các chức năng của mình, Nhà nước cần tạo ra

một hệ thống các quy phạm để giúp quá trình quản lý xã hội trở nên minh bạch, nhất quán, hiệu quả Đây là giai đoạn tạo ra quy pháp luật – giai đoạn lập pháp, lập quy Sau khi các quy phạm pháp luật ra đời, yêu cầu để giúp các quy phạm này đi vào đời sống phát sinh Lúc này, Nhà nước cần công bố, tuyền truyền và áp dụng các quy phạm này vào thực tiễn quản lý – giai đoạn hành pháp Sau khi đi vào đời sống, các quy phạm pháp luật có thể bị vi phạm bằng cách này hay cách khác, bởi chủ thể là người dân hoặc chủ thể cơ quan nhà nước Lúc này, Nhà nước tiến hành việc xét xử, giám sát việc tuân thủ pháp luật của cơ quan xét xử để giúp các quy phạm pháp luật được hiểu, vận dụng đúng tinh thần – giai đoạn tư pháp, kiểm sát

VD: Tình huống như sau: A và B cùng đi trời mưa gió sấm sét chớp đùng đùng và thấy một căn nhà bỏ hoang nên định vào trú mưa Nhưng A đi trước và đứng chặn cửa không cho

B vào, B bực quá nên đấm A gãy răng thì A mới để cho B vào Sau đêm đó, A kiện B để đòi bồi thường thiệt hại Toà án cho rằng đây là chuyện nhảm nhí nên không thụ lý vụ án Trong trường hợp này, Toà án đã vi phạm nguyên tắc quy định tại Điều 14 của BLDS về Bảo vệ quyền dân sự thông qua cơ quan có thẩm quyền Lúc này, việc giám sát hoạt động liên quan đến tư pháp cần được tiến hành để yêu cầu Toà án này thụ lý vụ án Từ đó, quy phạm pháp luật nêu trên được bảo đảm thực hiện

5 Chức năng nhà nước được thực hiện thông qua các phương thức là giáo dục, thuyết phục

và cưỡng chế: Các phương pháp được liệt kê theo mức độ tăng dần về tính bắt buộc Giáo dục

và thuyết phục được Nhà nước sử dụng để giúp người dân biết, hiểu, tôn trọng và tự giác thực hiện pháp luật Trong tình huống người nào đó chủ ý không thực hiện đúng các quy định pháp luật hoặc sau khi đã bị nhắc nhở vẫn cố tình thực hiện không đúng các quy định, Nhà nước tiến hành dùng biện pháp cưỡng chế Tất cả đều hướng tới việc thực hiện các chức năng của nhà nước

VD: Trong sự việc bà Phương Hằng vượt quá giới hạn của quyền tự do ngôn luận, xúc phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của người khác, Nhà nước đã áp dụng ngay biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp luật hình sự nhằm buộc bà Phương Hằng chấm dứt hành

vi nêu trên và chịu hình phạt về hành vi của mình Lúc này, việc sử dụng cưỡng chế hình sự không chỉ có tác dụng răn đe mà cũng mang tác dụng giáo dục đối với bà Phương Hằng

* Ý nghĩa của việc xác định và thực hiện chức năng nhà nước trong giai đoạn hiện nay:

1 Việc xác định đúng đắn chức năng nhà nước hiện nay giúp nhà nước có định hướng phát triển một cách phù hợp trong thời kỳ mới: Như đã phân tích, ở môi thời kỳ, ở mỗi giai đoạn phát triển khác nhau thì nhà nước lại có những chức năng và yêu cầu về thực hiện các chức năng đó hoàn toàn khác nhau Việc xác định đúng chức năng nhà nước hiện nay giúp nhà nước có khả năng hội nhập tốt trong thời kỳ Đổi mới, bắt kịp xu thế toàn cầu hoá

VD: Việc bảo tồn và phát huy truyền thống văn hoá dân tộc là một vấn đề đang rất được nhà nước ta quan tâm bởi trong giai đoạn hội nhập hiện nay, các xu hướng văn hoá du nhập vào nước ta ngày càng nhiều và để tránh tình trạng “hoà nhập nhưng bị hoà tan” thì nhà

nước cần xác định rõ chức năng, vai trò của mình, từ đó có hướng thực hiện đúng đắn, phù hợp chức năng đã được xác định;

2 Việc xác định và thực hiện đúng đắn chức năng nhà nước giúp thực hiện đúng đắn mục tiêu, nhiệm vụ mà nhà nước đề ra: Trong từng giai đoạn phát triển, nhà nước lại có những mục tiêu, nhiệm vụ khác nhau đòi hỏi việc xác định và thực hiện chức năng nhà nước phải thật chính xác để góp phần đạt được mục tiêu đề ra

VD: Một trong những nhiệm vụ mà nhà nước ta xác định trong giai đoạn hiện nay là xoá đói, giảm nghèo bền vững thì chức năng quản lý, phát triển kinh tế cần được đẩy mạnh

11 Phân tích các yếu tố quy định chức năng nhà nước

Một số yếu tố quy định chức năng nhà nước, bao gồm:

1 Bản chất nhà nước: Bản chất nhà nước là yếu tố tiên quyết quy định chức năng nhà nước, bởi bản chất nhà nước thế nào thì chức năng nhà nước sẽ phát triển theo hướng như vậy Một nhà nước dân chủ, của dân, do dân, vì dân sẽ có những chức năng chủ yếu liên quan đến phát triển kinh tế, xã hội, giáo dục, bảo đảm an sinh xã hội cho người dân Mặt khác, một nhà nước sinh ra chỉ để bảo vệ quyền lợi cho giai cấp thống trị sẽ thực hiện các chức năng đàn áp, nô dịch

để phục vụ tốt nhất cho quyền lợi của mình;

2 Điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của đất nước trong từng thời kỳ phát triển của nó: Thực

tế cho thấy, việc nhà nước phải làm gì, làm như thế nào phụ thuộc rất lớn vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của đất nước, do đó, các nhà nước khác nhau có thể có chức năng khác nhau

Ví dụ, chức năng của Nhà nước phong kiến Việt Nam trước đây khác với chức năng của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay Trong một nhà nước cụ thể, ở các giai đoạn phát triển khác nhau, số lượng chức năng, tầm quan trọng của mỗi chức năng, nội dung, cách thức thực hiện từng chức năng cũng có thể khác nhau

Ví dụ, trước năm 1986, quản lý, bảo vệ môi trường chưa phải là chức năng của nhà nước

ta nhưng hiện nay nỏ trở thành chức năng có tầm quan trọng đặc biệt và không thể thiếu ;

3 Nhiệm vụ của nhà nước trong từng thời kỳ: Nhiệm vụ của nhà nước có ảnh hưởng rất nhiều tới chức năng nhà nước

Ví dụ: Trong giai đoạn chiến đấu chống dịch bệnh Covid-19 hiện nay, nhiệm vụ của nhà nước là kiểm soát dịch bệnh, không để dịch bệnh lây lan nên chức năng bảo vệ tính mạng, sức khoẻ cho người dân cần được triển khai thực hiện mạnh mẽ hơn so với các chức năng khác;

4 Mối quan hệ giữa các chức năng của nhà nước: Việc thực hiện một số chức năng nhà nước

có thể ảnh hưởng đến việc thực hiện các chức năng khác Ví dụ: Chức năng phát triển kinh tế

mà không được đảm bảo thì tiềm lực về tài chính của nhà nước sẽ không đủ để thực hiện chức năng bảo vệ môi trường, bảo vệ và phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện nay

12 Phân tích những yêu cầu, đòi hỏi đối với chức năng của nhà nước Việt Nam hiện nay (số lượng chức năng, nội dung chức năng, phương pháp thực hiện chức năng)

Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nhà nước xã hội chủ nghĩa, là một nhà nước đang phát triển, đời sống văn hoá, chính trị, kinh tế, xã hội có nhiều biến chuyển mạnh mẽ Chính vì vậy, thực tế đặt ra những yêu cầu, đòi hỏi đối với chức năng của Nhà nước Việt Nam hiện đại

1 Về số lượng chức năng, cần phải xem xét những chức năng nào còn phù hợp thì giữ lại, những chức năng nào không còn phù hợp thì loại bỏ, những chức năng nào cần thiết nhưng còn thiếu thì phải bổ sung Việc xem xét tính phù hợp của các chức năng phải xét đến một số yếu tố như: định hướng phát triển của đất nước (được thể hiện trong văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết của Quốc hội, chương trình hành động của Chính phủ ); yêu cầu, đòi hỏi của xã hội; khả năng

và tiềm lực của Nhà nước; tình hình phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội; an ninh quốc phòng; xu hướng chung của thế giới; biến động của tình hình quốc tế Nhìn chung, chức năng của các nhà nước trên thế giới đều đang vận động, biến đổi theo hướng mở rộng các chức năng mang tính xã hội và thu hẹp các chức năng mang tính giai cấp Tuy nhiên, cũng giống như bản chất của nhà nước, tính xã hội và tính giai cấp là hai thuộc tính đối lập nhưng luôn song hành tồn tại của chức năng nhà nước Vì vậy, các chức năng mang tính giai cấp chỉ có thể bị thu hẹp nhưng không hoàn toàn biến mất hoặc bị thay thế Việt Nam cũng không thể nằm ngoài xu thế này

VD: Nhà nước Việt Nam hiện đại không còn chức năng tiến hành chiến tranh xâm lược như một số triều đại phong kiến Việt Nam trước đây; chức năng bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống trước tác động của hội nhập, chức năng hợp tác để giải quyết các vấn đề quốc tế là các chức năng hoàn toàn mới

2 Về nội dung chức năng, có những chức năng luôn song hành với quá trình tồn tại của một nhà nước như: chức năng kinh tế, chức năng xã hội, chức năng bảo vệ đất nước Tuy nhiên, thực tiễn đặt ra những yêu cầu đòi hỏi các chức năng này phải luôn được mở rộng theo hướng hoàn thiện, đầy đủ và phức tạp hơn, thậm chí nội dung của chức năng này lại tác động đến nội dung của chức năng khác Điều này xuất phát từ một thực tế khách quan là đời sống kinh tế xã hội ngày càng phát triển và phức tạp hơn, từ đó đặt ra nhiều vấn đề mà nhà nước cần phải giải quyết

VD1: Cùng là chức năng kinh tế, nhưng dưới thời phong kiến, chức năng này chỉ dừng lại ở việc nhà nước khuyến khích nông nghiệp, lập chợ, mở cửa các thương cảng để giao dịch với nước ngoài, nhưng ngày nay, chức năng kinh tế của Nhà nước Việt Nam hiện đại

có thêm một nội dung quan trọng là quản lý, điều hành kinh tế vĩ mô Bên cạnh đó, chức năng ngoại giao cũng có ảnh hưởng tích cực đến chức năng kinh tế (tham gia các hiệp định thương mại, các tổ chức kinh tế thế giới )

VD2: Cùng là chức năng bảo vệ Tổ quốc, nhưng Nhà nước Việt Nam ngày nay có thêm nội dung bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng (tác chiến điện tử) Bên cạnh việc mở rộng

nội dung các chức năng sẵn có, nhà nước cần phải rút bớt những nội dung không còn cần thiết hay không còn phù hợp để tập trung nguồn lực cho các nội dung khác quan trong hơn VD3: Trước đây việc kinh doanh và phân phối do Nhà nước đảm nhận vào thời bao cấp Tuy nhiên đến giai đoạn hiện nay, chức năng đấy là không còn phù hợp nữa, nhà nước bỏ gần như hoàn toàn chức năng kinh doanh và phân phối, chỉ giữ lại nội dung độc quyền kinh doanh và phân phối một số sản phẩm, mặt hàng ảnh hưởng đến an ninh quốc phòng, kinh tế

vĩ mô, sức khỏe cộng đồng như vũ khí, dịch vụ cảng hàng không, khoáng sản, nhập khẩu thuốc lá

3 Về phương thức thực hiện chức năng nhà nước, bao gồm hình thức thực hiện và phương pháp (biện pháp) thực hiện Hình thức thực hiện chức năng nhà nước bao gồm: xây dựng pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật, bảo vệ pháp luật Ba hoạt động này phải được tách bạch rõ ràng để tạo nên sự phân định rõ thẩm quyền của các CQNN trong việc thực hiện chức năng nhà nước Việc phân chia rõ ràng các hình thức thực hiện pháp luật cũng là tiền đề để chuyên môn hóa việc thực hiện chức năng nhà nước của từng cơ quan cụ thể Bên cạnh đó, các hình thức này tuy độc lập nhưng cũng phải phối hợp nhuần nhuyễn, nhịp nhàng với nhau để không làm xơ cứng, máy móc hoạt động thực hiện chức năng nhà nước

VD1: Ngày nay, thực hiện chức năng nhà nước không còn giao cho một cá nhân quản lý

và thực hiện Thay vào đó, các hình thức thực hiện chức năng nhà nước được giao cho nhiều

cơ quan như Quốc hội, Chính phủ, Tòa án Nhân dân Tối cao tương ứng với các hình thức

cụ thể theo nguyên tắc phân công, phối hợp QLNN

Biện pháp thực hiện chức năng nhà nước gồm biện pháp giáo dục, thuyết phục và biện pháp cưỡng chế Yêu cầu hiện nay đối với không chỉ riêng Nhà nước Việt Nam là tăng dần biện pháp giáo dục, thuyết phục và giảm dần biện pháp cưỡng chế Vì biện pháp giáo dục, thuyết phục là biện pháp làm cho người dân hiểu và tự nguyện chấp hành quy định của pháp luật, do đó, biện pháp này tỏ ra hiệu quả trong việc đưa pháp luật của nhà nước vào đời sống, không gây ra phản ứng tiêu cực như biện pháp cưỡng chế Tuy nhiên, không thể hoàn toàn loại bỏ biện pháp cưỡng chế, đặc biệt là trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa nghĩa xã hội Biện pháp cưỡng chế mang lại hiệu quả nhanh chóng, đối tượng bị tác động phải ngay lập tức ứng xử theo ý chí của nhà nước Ở góc độ nào đó, biện pháp cưỡng chế cũng có tác động giáo dục đến các chủ thể khác trong xã hội

VD2: Thời nhà Lý (hậu Lý), khi thực hiện chức năng quản lý nông nghiệp, người dân nào

có hành vi vi phạm thì sẽ lập tức chịu sự cưỡng chế từ nhà nước (đánh, thích chữ vào mặt ) bất kể mức độ vi phạm là lớn hay nhỏ Hiện nay, đối với những vi phạm có tính chất không nghiêm trọng, do chủ thể chưa có NLHVPL đầy đủ thực hiện, pháp luật chủ yếu dùng biện pháp giáo dục thuyết phục (cảnh cáo, buộc đưa vào cơ sở giáo dục) để xử lý Tuy nhiên, nếu các chủ thể này lại lặp lại hành vi VPPL của mình hoặc với những hành vi mang tính chất nguy hiểm cho xã hội, nhà nước buộc phải áp dụng ngay lập tức các biện pháp cưỡng chế như phạt tiền, phạt tù, cải tạo không giam giữ, thậm chí là tử hình để xử lý Việc răn đe kịp

thời giúp nhanh chóng khôi phục trật tự pháp luật, đồng thời có tác động cảnh báo, giáo dục đến các chủ thể khác trong xã hội không được thực hiện các hành vi VPPL

13 Phân tích ý nghĩa của hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp đối với việc thực hiện chức năng nhà nước

Chức năng nhà nước có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó có những hình thức cơ bản mang tính pháp lý, bao gồm: lập pháp, hành pháp, tư pháp Như vậy, ba hoạt động kể trên chính là hình thức thực hiện chức năng nhà nước, cụ thể như sau:

1 Lập pháp: Hiểu một cách đơn giản, lập pháp là việc xây dựng, ban hành ra pháp luật Để thực hiện chức năng quản lý, thiết lập trật tự quản lý xã hội, trước tiên, nhà nước cần ban hành

ra pháp luật làm cơ sở để điều chỉnh hành vi của con người trong xã hội Khi có pháp luật, người dân có thể biết được những việc cần phải làm, những việc không được làm hay những việc được phép làm, từ đó, người dân có cách xử sự phù hợp khi tham gia các quan hệ xã hội

Ví dụ: Nếu muốn thiết lập trật tự quản lý nhà nước về môi trường, nhà nước ban hành Luật Bảo vệ môi trường Như vậy, thông qua hoạt động lập pháp, hệ thống pháp luật ngày càng được củng cố và hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực hiện các chức năng nhà nước;

2 Hành pháp: Hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật được hiểu là hành pháp Khi pháp luật được ban hành, để các chủ thể trong xã hội biết đến và thực hiện pháp luật một cách đúng đắn, nhà nước cần thiết phải có các biện pháp để đưa pháp luật vào thực tiễn thông qua việc phổ biến, tuyên truyền, giáo dục pháp luật Khi thực hiện được như vậy, những yêu cầu, đòi hỏi của nhà nước đối với các chủ thể trong xã hội mới được thực hiện một cách hiệu quả;

3 Tư pháp: Hoạt động tư pháp là hoạt động xét xử, bảo vệ pháp luật của Toà án Trong quá trình thực hiện pháp luật, nhiều chủ thể có thể có những hành vi VPPL Vì vậy, đòi hỏi nhà nước cần có những biện pháp để xử lý chủ thể có hành vi VPPL, qua đó, răn đe, giáo dục người vi phạm, bảo đảm những quy định của pháp luật phải được thực hiện, bảo đảm tính tôn nghiêm của pháp luật

VD: Để thực hiện chức năng bảo vệ sức khoẻ, tính mạng của người dân trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19 hiện nay, trước tiên, nhà nước ta cần ban hành các văn bản pháp luật điều chỉnh các QHXH liên quan tới y tế, dược Tiếp đó, nhà nước tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng về các hành vi có thể bị xử phạt vi phạm, thông qua đó nhắc nhở người dân thực hiện đúng quy định như đeo khẩu trang, rửa tay sát khuẩn, dãn cách xã hội Tuy nhiên, trên thực tế, có nhiều chủ thể lại thực hiện những hành vi vi phạm trật tự quản lý mà nhà nước đặt ra Lúc này, nhà nước có thể thông qua cơ chế tư pháp để xử lý những hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội, có tính chất hình sự như: Trốn cách ly, khai báo gian dối Tất cả đều góp phần giúp nhà nước thực hiện hiệu quả chức năng bảo vệ sức khoẻ, tính mạng của người dân trong thời buổi dịch bệnh Covid-19

14 Phân tích vai trò của bộ máy nhà nước đối với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước

Bộ máy nhà nước chính là nhà nước nhưng được tiếp cận từ góc độ cấu tạo của nhà nước, bộ máy nhà nước bao gồm các CQNN Bộ máy nhà nước được hình thành như sau:

1 Trên cơ sở chuyên môn hoá các chức năng nhà nước, mỗi cơ quan trong bộ máy nhà nước được giao thực hiện một chức năng chuyên biệt;

2 Phạm vi hoạt động của Nhà nước rất rộng nên đặt ra yêu cầu phải phân chia để thực hiện nhiệm vụ quản lý;

3 Số lượng thành viên của nhà nước có xu hướng phát triển nên đặt ra yêu cầu phải phân chia người làm việc chuyên trách ở những lĩnh vực khác nhau

Như vậy, bộ máy nhà nước và chức năng, nhiệm vụ của nhà nước có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Bộ máy nhà nước có những vai trò không thể phủ nhận đối với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước:

1 Bộ máy nhà nước quyết định tính hiệu quả trong thực hiện chức năng nhà nước: Một trong những cơ sở hình thành bộ máy nhà nước là chuyên môn hoá các chức năng nhà nước cho các

bộ phận khác nhau của bộ máy nhà nước thực hiện, nghĩa là, mỗi bộ phận cơ bản cấu thành nên

bộ máy nhà nước (CQNN) sẽ đảm nhiệm việc thực hiện một chức năng nhà nước,(ví dụ: Bộ Y

tế đảm nhiệm việc thực hiện chức năng liên quan đến sức khoẻ của người dân ) hoặc nhiều cơ quan cùng đảm nhiệm việc thực hiện một chức năng (ví dụ: Bộ Tài chính, bộ Kế hoạch - đầu tư đảm nhiệm việc thực hiện chức năng quản lý và phát triển kinh tế) Về mặt tư duy nói chung, hiệu quả công việc khi một cơ quan ôm đồm nhiều công việc không thể cao bằng một cơ quan chỉ chuyên môn một nhiệm công việc duy nhất Cũng tương tự như vậy, nếu không có bộ máy nhà nước gồm các cơ quan chuyên trách thực hiện các chức năng nhà nước cụ thể thì hiệu quả thực hiện chức năng nhà nước sẽ không cao Như vậy, khi có bộ máy nhà nước, hiệu quả thực hiện chức năng nhà nước đã được cải thiện Tuy nhiên, nếu bộ máy đó được tổ chức, sắp xếp một cách hợp lý thì hiệu quả thực hiện chức năng sẽ còn được nâng cao hơn Điều này cho thấy vai trò quan trọng của bộ máy nhà nước trong việc thực hiện chức năng nhà nước

2 Chức năng, nhiệm vụ của nhà nước quyết định cơ cấu, tổ chức của bộ máy nhà nước: Hệ thống cơ quan trong bộ máy nhà nước sinh ra là để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước Vì vậy, nhà nước có chức năng, nhiệm vụ gì thì sẽ tổ chức bộ máy nhà nước tương ứng với chức năng, nhiệm vụ đó

VD1: Nhà nước chủ nô và nhà nước phong kiến có chức năng nghiêng về trấn áp và xâm lực nên có thể thấy, bộ máy nhà nước nghiêng về tổ chức quân đội, binh lính

VD2: Nhà nước tư sản đã tiến bộ hơn, các chức năng trở nên đa dạng và đồng đều hơn

so với hai kiểu nhà nước trước đó Giai đoạn tư bản độc quyền, lũng đoạn của chủ nghĩa tư bản, các nhà nước vẫn mang nặng chức năng trấn áp nên quân đội phát triển mạnh để đi xâm lược các thuộc địa Bên cạnh đó, các chức năng kinh tế, văn hoá, giáo dục cũng được

chú trọng phát triển xuyên suốt quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản Vì vậy, bộ máy nhà nước tư sản phân ra nhiều bộ chuyên ngành để quản lý từng lĩnh vực

VD3: Nhà nước xã hội chủ nghĩa được coi là nhà nước tiến bộ nhất khi kiểu nhà nước này đảm bảo các quyền tự do, dân chủ cho đại đa số người dân Vì vậy, hệ thống các cơ quan nhà nước về quản lý kinh tế, văn hoá, xã hội, giáo dục được tập trung phát triển mạnh hơn Điều này không có nghĩa quân đội trong nhà nước xã hội chủ nghĩa không được chú ý Mặc

dù không mang nặng chức năng trấn áp nhưng chức năng bảo vệ tổ quốc lại được đề cao do những thế lực thù địch vẫn lăm le lật đổ chủ nghĩa cộng sản Vì vậy, quân đội vẫn được đầu

VD1: Nhà nước phong kiến với chức năng trấn áp là chủ yếu thì trong bộ máy nhà nước, các cơ quan trấn áp như cảnh vệ, quân đội được chú trọng phát triển hơn

VD2: Nhà nước có chức năng chủ yếu là kinh tế, xã hội thì những cơ quan trong bộ máy nhà nước sẽ chủ yếu liên quan tới quản lý, phát triển kinh tế - xã hội

Thêm vào đó, do xã hội ngày càng phát triển, những thay đổi trong xã hội ngày càng mạnh nên các chức năng nhà nước cũng có sự thay đổi Ví dụ: Trước kia, nhà nước phong kiến chỉ mang nặng chức năng trấn áp, các chức năng khác như bảo vệ quyền con người, chức năng bảo

vệ môi trường gần như không tồn tại Vì vậy, những cơ quan về bảo vệ môi trường, bảo vệ quyền con người không tồn tại trong xã hội phong kiến Tuy nhiên, trong thời kỳ hội nhập hiện nay, hầu hết các quốc gia đều quan tâm đến vấn đề quyền con người, vấn đề bảo vệ môi trường nên bộ máy nhà nước bao giờ cũng tồn tại những cơ quan chuyên trách đảm nhận việc thực hiện những chức năng này Mặt khác, ở nước ta hiện nay, để tránh việc hội nhập sâu rộng nhưng lại đánh mất bản sắc văn hoá dân tộc, vai trò của Bộ Văn hoá - Thể thao & Du lịch ngày càng được nâng cao trong bộ máy nhà nước

Thứ hai, tổ chức bộ máy nhà nước có ảnh hưởng to lớn tới việc hiệu quả của việc thực hiện

chức năng nhà nước Trước hết, khi bộ máy nhà nước ra đời, chức năng nhà nước đã phần nào được thực hiện hiệu quả bởi bộ máy nhà nước ra đời đồng nghĩa với sự chuyên môn hoá trong hoạt động quản lý, nhờ đó mà hiệu quả quản lý, thực hiện các chức năng được nâng cao Mặt khác, việc tổ chức, sắp xếp bộ máy nhà nước sao cho hợp lý cũng là một yếu tố quan trọng để

cải thiện tốt hơn nữa việc thực hiện chức năng nhà nước Một bộ máy được sắp xếp hợp lý, logic, tinh gọn sẽ vừa giúp đảm bảo thực hiện chức năng hiệu quả, vừa giảm chi tiêu cho ngân sách nhà nước

16 Phân tích nội dung, giá trị của nguyên tắc đảm bảo chủ quyền nhân dân trong tổ chức

và hoạt động của bộ máy nhà nước

Nội dung nguyên tắc

(i) Trong các xã hội trước đây, chủ quyền quốc gia thuộc về nhà nước Nhà nước có quyền quyết định tối cao mọi vấn đề của đất nước, người dân bị coi như bề tôi của nhà nước, được gọi

là thần dân, họ phải phục tùng nhà nước một cách tuyệt đối Trong xã hội hiện đại, chủ quyền quốc gia thuộc về nhân dân Nhân dân là người chủ tối cao của đất nước, là người thành lập ra nhà nước, trao quyền cho nhà nước và kiểm tra, giám sát hoạt động của nhà nước Nhân dân có quyền quyết định tối cao các vấn đề quan trọng của đất nước, nhà nước phải phục tùng quyết định của nhân dân

(ii) Hiện nay, nhìn chung Hiến pháp và pháp luật của các quốc gia trên thế giới đều quy định chủ quyền thuộc về nhân dân, quy định các hình thức để nhân dân tham gia vào tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, quy định vị trí, vai trò của cơ quan dân cử trong bộ máy nhà nước, quy định những vấn đề quan trọng của đất nước mà nhà nước không được tự ý quyết định, nhà nước phải trưng cầu ý kiến nhân dân, quy định trách nhiệm của nhà nước trong việc thừa nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ các quyền con người, quyền công dân, quy định vai trò của xã hội dân sự

(iii) Ở các quốc gia khác nhau, nguyên tắc đảm bảo chủ quyền nhân dân được nhận thức và thực hiện với những mức độ, phạm vi khác nhau Tại Việt Nam, chủ quyền nhân dân đã trở thành một nguyên tắc hiến định với nội dung: “Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa VIệt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả QLNN thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” (khoản 2 Điều 2 Hiến pháp năm 2013)

(iv) Về hình thức làm chủ của nhân dân, nhân dân có thể làm chủ thông qua cơ chế trực tiếp

và gián tiếp Cụ thể, việc làm chủ trực tiếp của nhân dân là việc nhân dân trực tiếp tham gia các công việc quản lý nhà nước Trong tình huống này, người dân có thể ứng tuyển vào làm việc trong các cơ quan nhà nước hay được nhà nước giao nhiệm vụ quản lý

Ví dụ: Chủ tàu bay có thể được giao thực hiện quản lý nhà nước như ngăn chặn tội phạm, ngăn chặn các hành vi vi phạm thuần phong mỹ tục trên tàu bay theo Luật Hàng không dân dụng Việt Nam Mặt khác, việc làm chủ gián tiếp được hiểu là người dân tìm kiếm, đề cử người đại diện cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình để làm việc trong cơ quan nhà nước

Ví dụ: Bầu cử đại biểu quốc hội, đại biểu hội đồng nhân dân các cấp

Giá trị của nguyên tắc:

(i) Giá trị của nguyên tắc này thể hiện hết sức rõ nét tính xã hội của nhà nước Tại đó nhà nước sẽ hoạt động vì lợi ích của nhân dân Một cách gián tiếp, nhân dân có thể chi phối, kiểm soát những quyết định quan trọng của đất nước, tránh sự lạm quyền, chuyên quyền của các CQNN Nguyên tắc cũng khẳng định vị trí quan trọng của nhân dân trong công cuộc xây dựng

và điều hành bộ máy nhà nước cũng như thực hiện các nhiệm vụ và chức năng của nhà nước (ii) Như vậy, nguyên tắc này khẳng định chân lý QLNN không tự nhiên sinh ra, cũng không phải do chúa trời hay thượng đế trao cho, mà là được nhân dân tin tưởng trao cho nhà nước Do

đó, đây là tiền đề, cơ sở pháp lý cho việc nhân dân có thể lật đổ nhà nước nếu nhà nước không hoàn thành nhiệm vụ của mình Từ đó, buộc bộ máy nhà nước phải tổ chức và hoạt động hiệu quả hơn để đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi của nhân dân

17 Phân tích nội dung, giá trị của nguyên tắc bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật

Nội dung của nguyên tắc

(i) Nguyên tắc bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động theo hiến pháp và pháp luật (nguyên tắc pháp chế) là nguyên tắc đòi hỏi việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước không thể tiến hành một cách tùy tiện, độc đoán theo ý chí cá nhân của người cầm quyền mà phải dựa trên cơ sở các quy định của Hiến pháp và pháp luật

(ii) Hầu hết các nhà nước đương đại đều có Hiến pháp và pháp luật quy định khá đầy đủ về

cơ cấu bộ máy nhà nước, trình tự thành lập mới, giải thể, chia tách, sáp nhập một CQNN, cơ cấu của nó, vấn đề tuyển dụng, bổ nhiệm các thành viên trong cơ quan đó đều phải được tiến hành theo đúng quy định của Hiến pháp và pháp luật Về mặt hoạt động, nguyên tắc này đòi hỏi các

cơ quan và nhân viên nhà nước phải thực hiện đúng đắn, đầy đủ các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình theo đúng trình tự, thủ tục đã được Hiến pháp và pháp luật quy định, mọi sự VPPL của nhân viên và CQNN đều phải xử lý theo pháp luật

(iii) Nguyên tắc này được áp dụng rộng rãi trong nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, việc thực hiện nguyên tắc này ở các nhà nước tư sản không hoàn toàn nhất quán mà có sự thay đổi qua các giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản Đối với Nhà nước Việt Nam, đây cũng là một nguyên tắc hiến định và được ghi nhận trong Hiến pháp ngày càng rõ ràng, cụ thể hơn Chẳng hạn, Điều 12 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) quy định: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa” thì đến Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật ” (khoản 1 Điều 8)

Giá trị của nguyên tắc

(i) Đây là một trong những nguyên tắc bắt buộc trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước hiện đại Nếu như trong các kiểu nhà nước chưa có Hiến pháp và pháp luật mang tính chủ quan của giai cấp thống trị, bộ máy nhà nước thường có kết cấu lộn xộn, chồng chéo chức năng, nhiệm vụ Hoạt động của các cơ quan này cũng còn tuỳ tiện và chịu sự chi phối của nhà cầm

quyền Chính vì vậy, không thể tránh khỏi việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước gây phương hại đến lợi ích của nhiều cá nhân tổ chức trong xã hội, thậm chí là lợi ích của chính bản thân nhà nước Do đó, ngay từ khi nhà nước tư sản còn chưa ra đời, người ta đã nghĩ rằng cần phải có công cụ để chống lại sự tuỳ tiện của bộ máy nhà nước Khi nhà nước tư sản và nhà nước

xã hội chủ nghĩa ra đời, Hiến pháp và pháp luật cùng với các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước cũng theo đó ra đời, trở thành công cụ hiệu quả để chống lại sự tuỳ tiện của bộ máy nhà nước Trong đó, nguyên tắc pháp chế là nguyên tắc quan trọng, đảm bảo cho Hiến pháp và pháp luật được thực thi trên thực tế Khi đó, bộ máy nhà nước không thể nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của Hiến pháp và pháp luật, nhờ đó mà tránh được sự tuỳ tiện trong tổ chức

và hoạt động của các CQNN này

(ii) Ngoài ra, nguyên tắc này tạo cơ sở cho tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước trở nên hiệu quả, qua đó củng cố niềm tiên của nhân dân vào một bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh

18 Phân tích nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng cộng sản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước XHCN

Đây là nguyên tắc mang tính chất sống còn của mọi nhà nước XHCN Đối với các nước tư bản chủ nghĩa, các cuộc bầu cử thực chất là các cuộc đấu tranh giữa các đảng phái để giành và giữ QLNN Chính đảng thắng thế sẽ lồng ghép quan điểm, chủ trương, đường lối của mình vào chính sách của nhà nước, do đó, định hướng, mục tiêu của nhà nước có thể sẽ thay đổi sau mỗi

kỳ bầu cử Các nước xã hội chủ nghĩa xây dựng nhà nước kiểu mới trong điều kiện vô cùng phức tạp: bên ngoài, chủ nghĩa đế quốc vẫn luôn nuôi dưỡng âm mưu tiêu diệt nhà nước vô sản; bên trong, các thế lực thù địch, giai cấp bóc lột cũ vẫn nuôi ý đồ lật đổ chính quyền nhân dân Bên cạnh đó, xây dựng chủ nghĩa xã hội là một con đường gian khổ, không những cần kiên định mục tiêu lý tưởng, mà đội ngũ lãnh đạo phải là tổ chức có đủ uy tín, phẩm chất chính trị đại diện quyền lợi của quần chúng nhân dân Do đó, chỉ có Đảng cộng sản là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đại diện cho lợi ích của nhân dân lao động và toàn thể dân tộc mới có thể lãnh đạo đạo được cách mạng đi đến thắng lợi Như vậy, Đảng cộng sản là lực lượng lãnh đạo nhà nước

xã hội chủ nghĩa

Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đối với nhà nước là bảo đảm môi trường, điều kiện pháp lý giữ vững vị trí, vai trò lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước Để làm được điều đó, trước hết, Đảng cộng sản phải là tổ chức duy nhất lãnh đạo cả hệ thống chính trị Cần phải thể chế hóa

vị trí, vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản trong các VBQPPL Hiện tại, hiến pháp các nước xã hội chủ nghĩa đều quy định về vai trò lãnh đạo trung tâm của Đảng cộng sản đối với nhà nước Bên cạnh đó, khi đã có pháp luật, hoạt động của Đảng cộng sản phải tuân thủ quy định của pháp luật, không được tự cho mình đứng trên hay đứng ngoài vòng pháp luật Chỉ như vậy mới giữ vững cơ sở pháp lý cho sự lãnh đạo của Đảng

Nội dung nguyên tắc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng cộng sản trong tổ chức và hoạt động của

bộ máy nhà nước XHCN được thể hiện trên 03 phương diện: tổ chức nhân sự, thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và tổ chức thực hiện, kiểm tra giám sát việc thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng trong tổ chức và hoạt động của các CQNN

Trước hết, Đảng cộng sản phải lãnh đạo trong công tác nhân sự của bộ máy nhà nước: các chức vụ chủ chốt, quan trọng trong bộ máy nhà nước đều do Đảng đề cử, giới thiệu Đảng cộng sản tìm kiếm quy hoạch, bồi dưỡng, đào tạo, giới thiệu cán bộ là các đảng viên có đủ năng lực, phẩm chất vào các cương vị chủ chốt của bộ máy nhà nước để nhân dân hoặc CQNN có thẩm quyền bầu, bổ nhiệm

Đảng lãnh đạo nhà nước là lãnh đạo bằng đường lối, chủ trương, chính sách Đảng quyết định phương hướng chính trị của nhà nước, sử dụng nhà nước để thực hiện các mục tiêu chính trị của Đảng Trên cơ sở đường lối, chủ trương, chính sách, Đảng lãnh đạo nhà nước thể chế hóa kịp thời, đầy đủ và đồng bộ thành pháp luật, các chính sách cụ thể và tổ chức thực hiện Tức là biến

ý chí chính trị của Đảng thành pháp luật

Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc thể chế hóa đường lối mà còn bao gồm công tác tổ chức, kiểm tra việc thực hiện pháp luật, chính sách trong thực tiễn cuộc sống, để tiếp tục bổ sung, hoàn thiện đường lối, chính sách Công tác tổ chức, kiểm tra được thực hiện thông qua các

tổ chức đảng trong các CQNN

Các Đảng cộng sản thực hiện vai trò lãnh đạo bộ máy nhà nước của mình thông qua các biện pháp giáo dục, tuyên truyền vận động, thuyết phục hoặc bằng hành động tự nêu gương của đảng viên

Nguyên tắc này đòi hỏi trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, một mặt phải bảo bảo sự chỉ đạo, lãnh đạo tập trung, thống nhất của trung ương với địa phương, của cấp trên với cấp dưới và mặt khác phải mở rộng dân chủ, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của địa phương và cấp dưới, phải coi trọng vai trò của tập thể những mặt khác phải đề cao vai trò, trách nhiệm cá nhân của người lãnh đạo, phát huy tính năng động, sáng tạo của cấp dưới nhưng luôn phải đảm bảo sự chỉ đạo tập trung thống nhất của cấp trên, quyết định thuộc về số đông nhưng phải lắng nghe ý kiến của thiểu số

Nội dung của nguyên tắc tập trung dân chủ được biểu hiện dựa trên ba mặt chủ yếu: tổ chức

bộ máy, cơ chế hoạt động và chế độ thông tin, báo cáo, kiểm tra và xử lý các vấn đề khen thưởng

và kỷ luật Về mặt tổ chức, QLNN tập trung nhất vào nhân dân vì nhân dân là chủ thể tối cao của QLNN Quyền lực ấy được nhân dân thực hiện một cách trực tiếp, hoặc thông qua bộ máy nhà nước mà cơ quan cao nhất thực hiện QLNN là Quốc hội - do nhân dân bầu ra - và chịu trách nhiệm và báo cáo trước quốc hội Đến lượt mình, các hệ thống CQNN khác đều trực thuộc hoặc chịu sự chỉ đạo của một trung tâm cơ quan cao nhất của hệ thống mình Ở các nước XHCN nói chung và nước ta nói riêng, nguyên tắc tập trung dân chủ được áp dụng trong lĩnh vực tổ chức

bộ máy đều xuất phát từ nguyên lý: Tất cả QLNN thuộc về nhân dân Nhân dân trực tiếp bầu ra

hệ thống cơ quan đại diện, trao quyền cho các cơ quan đại diện bầu ra hoặc phê chuẩn các hệ thống cơ quan khác Ở trung ương, Quốc hội là cơ quan QLNN cao nhất, mọi cơ quan khác đều bắt nguồn từ Quốc hội, phải báo cáo, chịu trách nhiệm trước Quốc hội Ở địa phương, các Hội đồng nhân dân (HĐND) là cơ quan QLNN ở địa phương, mọi cơ quan khác đều chịu trách nhiệm trước HĐND và chịu sự giám sát của HĐND

Nguyên tắc này ra đời nhờ sự sáng tạo của Lênin, bổ sung vào cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác Người giải thích: tập trung dân chủ là tập trung dân chủ là tự do trong thảo luận nhưng thống nhất trong hành động Do đó, ta thấy tuy rằng nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn chia QLNN thành nhiều quyền năng khác nhau nhưng không hề xảy ra tình trạng các cơ quan nhà nước kiềm chế, đối trọng gay gắt, làm tê liệt hoạt động của cả bộ máy nhà nước, hay tình trạng địa phương không phục tùng trung ương, cấp dưới không phục tùng cấp trên (kể cả đối với nhà nước xã hội chủ nghĩa có cấu trúc liên bang)

20 Phân biệt nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang thông qua những ví dụ cụ thể về hai dạng cấu trúc nhà nước này

Định nghĩa

Cấu trúc đơn nhất là hình thức của nhà nước mà theo đó chỉ tồn tại duy nhất một nhà nước trên phạm vi quốc gia, nắm giữ và thực hiện chủ quyền quốc gia Trong nhà nước đơn nhất, địa phương là các đơn vị hành chính cấp dưới của trung ương, không có chủ quyền quốc gia

Cấu trúc liên bang là hình thức của nhà nước mà trong đó nhà nước liên bang được tạo thành từ nhiều nhà nước thành viên (bang) Tại nhà nước liên bang, các bang từ bỏ một phần chủ quyền quốc gia của mình

để tạo thành chủ quyền quốc

nước trên thế giới Đây là cấu trúc xuất hiện đầu tiên và khá phổ biến trên thế giới Nhà nước đơn nhất được

ra đời dựa trên nhu cầu tập trung chủ quyền quốc gia của chính quyền trung ương

đời Nhà nước liên bang được hình thành bằng 03 con đường chủ yếu,

đó là:

- Các nhà nước đơn nhất tự nguyện

gia nhập nhà nước liên bang (VD:

13 bang đầu tiên của Hoa Kỳ, 15 nước cộng hoà Xô viết thuộc Liên Xô);

- Mua bán, xâm chiếm lãnh thổ (VD: bang Florida, Louisiana, Alaska là

Mỹ mua của các nước khác);

- Liên bang hoá nhà nước đơn nhất

(VD: Tiệp Khắc cũ, Vương quốc Bỉ)

CHXHCN Việt Nam là nhà nước đơn nhất với 04 cấp chính quyền từ trên xuống dưới là cấp trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã (và tương đương)

Nhà nước liên bang được chia thành các bang, tương ứng với đó là chính quyền liên bang và chính quyền từng bang Bang là cấp chính quyền ngay dưới cấp liên bang, các bang có cách tổ chức chính quyền địa phương của riêng mình Mỗi bang mang các đặc điểm của của một nhà nước, tuy nhiên, có một số đặc điểm chỉ có liên bang mới có (VD: phát hành tiền)

Ví dụ: Hợp chúng quốc Hoa Kỳ (The United States10 of America)

là nhà nước liên bang bao gồm 50 bang Các bang này mang đặc điểm của các nhà nước độc lập

Liên Xô (cũ) bao gồm 15 nước Cộng hoà Xô Viết thành viên Các nước cộng hoà Xô Viết này chính

là các bang trong nhà nước liên bang

Cộng hoà Liên bang Nga bao gồm 23 nước cộng hoà thuộc liên

bang Ngoài ra Nga còn có một số đơn vị hành chính đặc biệt khác như vùng, tỉnh tự trị

tổ chức nào về mọi vấn đề đối nội và đối ngoại của nhà nước Trong khi

đó các địa phương không có khả năng như vậy và phụ thuộc vào chính quyền trung ương

Chủ quyền quốc gia vừa do chính quyền liên bang, vừa do chính quyền các bang nắm giữ Tuy nhiên, các bang từ bỏ một phần chủ quyền quốc gia của mình để tạo thành chủ quyền quốc gia của liên bang Nói cách khác, chỉ có chính quyền liên bang mới nắm giữ chủ quyền quốc gia đầy đủ, mới có thẩm quyền nhân danh toàn liên bang để thực hiện các chức năng nhiệm vụ ở quy mô quốc gia, quốc tế

Ví dụ: Tại Hợp chúng quốc Hoa

Kỳ, chính quyền liên bang và chính quyền các bang đều nắm giữ chủ quyền quốc gia, cụ thể: chính quyền liên bang nắm giữ chủ quyền quốc gia của toàn liên bang, chính quyền mỗi bang nắm giữ chủ quyền quốc gia của bang mình (trừ ngoại thương và quốc phòng) Do

đó, các bang đều độc lập trong việc quyết định các vấn đề đối nội, đối ngoại không thuộc thẩm quyền của liên bang

Có sự phân chia quyền lực giữa liên bang và bang, thể hiện rõ trong

Ví dụ: Ở Việt Nam, chính quyền

ở địa phương (tỉnh, huyện, xã) phục tùng trung ương; chính quyền cấp tỉnh là cấp trên của cấp huyện và cấp

xã, chính quyền cấp huyện là cấp trên của cấp xã

giữa các bang với nhau không phải

là cấp trên cấp dưới Cũng theo bản hiến pháp này, thẩm quyền của chính quyền liên bang được quy định trong hiến pháp liên bang, hiến pháp của các nước cộng hoà thành viên quy định về thẩm quyền cụ thể của từng nước cộng hoà mà không có trong hiến pháp liên bang, đồng thời, chính quyền liên bang không được thực hiện các chức năng, nhiệm vụ thuộc thẩm quyền của các nước cộng hoà

Ở Hoa Kỳ, các bang không có thẩm quyền trong lĩnh vực quốc phòng và ngoại Trong nghị viện Hoa Kỳ, mỗi bang luôn có 02 thượng nghị sĩ trong thượng viện

và ít nhất 01 hạ nghị sĩ trong hạ viện

Số lượng hệ

thống CQNN

Các nhà nước đơn nhất chỉ có duy nhất 01 hệ thống CQNN từ trung ương đến địa phương

Ví dụ: Việt Nam, Pháp, Trung Quốc chỉ có một hệ thống CQNN

từ trung ương đến địa phương Địa phương không được phép thành lập chính quyền riêng

Nhà nước liên bang tồn tại song song nhiều hệ thống CQNN Một bộ máy nhà nước chung của liên bang

có thẩm quyền tối cao trên toàn lãnh thổ đất nước và mỗi bang có một bộ máy nhà nước riêng có thẩm quyền trong phạm vi bang đó

Ví dụ: Tại Mỹ tồn tại bộ máy nhà nước của liên bang hoạt động song song với bộ máy nhà nước của 50 bang thành viên Tương tự, tại Nga, 23 nước cộng hoà thành viên cũng tự tổ chức chính quyền riêng của mình

Chỉ có duy nhất một hệ thống pháp luật áp dụng trên toàn quốc Cả nước

Cả nước tồn tại song song nhiều

hệ thống pháp luật, một hệ thống

Ví dụ: Việt Nam chỉ có một hệ thống pháp luật duy nhất Cả nước chỉ có quy nhất 01 bản Hiến pháp

2013 Cơ quan có quyền lập pháp duy nhất là Quốc hội, không có một CQNN nào ở địa phương được phép ban hành luật, pháp lệnh

pháp luật của liên bang và nhiều hệ thống pháp luật của các bang Tương ứng với đó là nhiều bản hiến pháp cùng tồn tại

Ví dụ: theo Điều 5 Hiến pháp Nga: Nước cộng hoà (nhà nước) có hiến pháp và pháp luật riêng Khu; tỉnh; thành phố trực thuộc trung ương; tỉnh tự trị; vùng tự trị có hiến chương và pháp luật của mình

21 Cho biết ý kiến cá nhân của anh/chị về những ưu việt, hạn chế của chính thể quân chủ

và chính thể cộng hoà

CHÍNH THỂ QUÂN CHỦ

Quân chủ là chính thể mà trong đó quyền lực tối cao của nhà nước tập trung toàn bộ hoặc một phần vào tay một cá nhân (vua, quốc vương ) Trong chính thể này, về mặt pháp lý, người đứng đầu nhà nước được coi là người có quyền lực cao nhất của nhà nước Thông thường, nhà vua lên ngôi bằng con đường cha truyền con nối Trên thực tế cũng có những trường hợp nhà vua lên ngôi do được chỉ định, suy tôn, bầu cử, tự xưng Chính thể quân chủ có một số ưu/nhược điểm sau:

* Ưu điểm:

Thứ nhất, trong thời đại huy hoàng của chế độ phong kiến, chính thể quân chủ chuyên chế tỏ

rõ hiệu quả trong việc tập trung quyền lực vào tay một người, chống lại việc phân tán quyền lực vào tay các lãnh chúa địa phương, từ đó tạo thành sức mạnh của quốc gia Vào thời điểm này,

do sức mạnh quốc gia không bị phân tán nên nền kinh tế nông nghiệp thường phát triển, quốc phòng an ninh được giữ vững

Thứ hai, đối với các dạng chính thể quân chủ trong thời đại ngày nay, nhà vua vừa là người

đứng đầu nhà nước, vừa là biểu tượng của quốc gia Địa vị mà nhà vua có được cao hơn bất kì chính khách nào có được Địa vị của nhà vua không lệ thuộc vào đảng phái chính trị, khả năng tài chính và được đại đa số người dân trong nước tôn trọng và mặc nhiên thừa nhận Chính vì vậy, nhà vua trong nhà nước tư sản là trung tâm đoàn kết dân tộc mà không một chính trị gia nào có thể làm được, đặc biệt đối với các quốc gia đa sắc tộc như Bỉ, Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất (UAE) Hoặc ở một số nước có sự phân hoá chính trị sâu sắc, nguy cơ xung đột cao như Thái Lan thì nhà vua là lý do duy nhất để ngăn chặn bạo loạn, chính biến hay ly khai xảy

ra Ngoài ra, chính thể quân chủ có thể đảm nhận được vai trò đoàn kết quốc tế

Ví dụ: có 13 quốc gia coi Nữ hoàng Anh là nguyên thủ quốc gia của mình Các quốc gia này đều thuộc khối Thịnh vượng chung Thứ ba, nhà vua là một sự "bổ sung" vào khiếm

khuyết của thuyết tam quyền phân lập Các nhà nước tư sản có bộ máy nhà nước được tổ chức theo thuyết tam quyền phân lập của Montesquieu Học thuyết này ngăn cản sự tập trung quyền lực vào một CQNN, tránh sự lạm quyền, chuyên quyền Tuy nhiên, học thuyết này không phải là không có nhược điểm, sự phân quyền, độc lập cao độ có thể dẫn đến tình trạng

bộ máy nhà nước bị tê liệt, phân hoá sâu sắc, địa phương chủ nghĩa Lúc này, với địa vị và vai trò đặc biệt như vậy, mỗi một phát ngôn, một tuyên bố của nhà vua là một thông điệp chính trị quan trọng đối với quốc gia, và là lời hiệu triệu, thậm chí là "thánh lệnh" đối với mỗi người dân Do đó, tình trạng phân hoá, chia rẽ bộ máy nhà nước có thể nhanh chóng được giải quyết dựa trên sự tôn trọng của nhân dân đối với nhà vua

Thứ tư, nhà vua có đủ danh vọng và uy tín để thực hiện những lựa chọn cuối, những quyết

định khó khăn và cần thiết – những quyết định mà không ai khác có thể làm

VD: Juan Carlos của Tây Ban Nha đích thân đảm bảo quá trình chuyển đổi của đất nước trở thành một chế độ quân chủ lập hiến với các cơ quan của quốc hội và đập tan một âm mưu đảo chính quân sự Hay như vào cuối thế chiến thứ hai, Hoàng đế Hirohito Nhật Bản bất chấp mong muốn của quân đội đòi hỏi chiến đấu và cứu được vô số mạng sống người dân của mình bằng cách ủng hộ sự đầu hàng của Nhật Bản

Thứ năm, chính thể quân chủ ngăn chặn sự ra đời của các hình thức chính phủ cực đoan trong

nước bằng cách điều chỉnh bộ khung của chính phủ Tất cả các nhà lãnh đạo chính trị buộc phải làm thủ tướng hoặc bộ trưởng dưới quyền người cai trị Ngay cả khi quyền lực thực tế nằm trong tay những cá nhân này, sự tồn tại của quốc vương gây khó khăn để thay đổi triệt để hoặc hoàn toàn nền chính trị của một quốc gia

VD: Quốc vương Xihanuc của Campuchia Mặc dù trong thành phần chính phủ mới sau chiến tranh biên giới Tây Nam có sự xuất hiện của một số thành phần Khơ-me Đỏ trá hình,

sự hiện diện của nhà vua đã ngăn chặn những khuynh hướng chính phủ tồi tệ và cực đoan hơn của các nhà lãnh đạo chính trị, các phe phái trong quốc gia

Cuối cùng, chính thể quân chủ có thể thúc đẩy, định hướng sự quan tâm của dân chúng đến

một lĩnh vực nào đó, ví dụ như chính trị, kinh tế, từ đó có thể khuyến khích, thúc đẩy một số lĩnh vực phát triển thông qua sự sùng bái của người dân đối với hoàng gia

* Nhược điểm:

Đầu tiên, trong tất cả các dạng tồn tại của chính thể quân chủ, nhà vua cùng hoàng gia luôn

được đảm bảo đời sống bằng ngân sách nhà nước Bất kể là quốc gia nào, thì hoàng gia luôn là biểu tượng của đất nước, chính vì vậy, mặc nhiên ngân sách sẽ phải gồng gánh cho các chi tiêu

xa hoa của hoàng gia Điều này gây áp lực không nhỏ đến cán cân tài chính của quốc gia

Thứ hai, chính thể quân chủ tuyệt đối khuyến khích xu hướng tha hoá của các nhà vua Khi

mà nhà vua nắm trong tay quyền lực tối cao và không bị kiểm soát, sự gương mẫu của vua chúa phong kiến sẽ quyết định vận mệnh của quốc gia Trong các nhà nước phong kiến, các vị vua thường có xu hướng tùy tiện, chuyên quyền, bảo thủ, độc đoán, do đó, các lĩnh vực pháp luật, chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội bị kìm hãm khá nhiều, quyền con người bị chà đạp

Thứ ba, ở dạng chính thể quân chủ đại diện đẳng cấp, hội nghị đại diện đẳng cấp có thể

không đại diện cho quyền lợi của số đông trong xã hội khi nhà vua tham vấn Chưa kể đến quyền lực của nhà vua vẫn còn rất lớn, chỉ bị hạn chế một phần trong lĩnh vực lập pháp Do chưa có hiến pháp để giới hạn quyền lực, đạo đức của nhà vua vẫn ảnh hưởng rất lớn đến chính trị, khi khôi phục được quyền lực, hội nghị đại diện đẳng cấp vẫn sẽ có nguy cơ bị đổ vỡ, quay lại chính thể quân chủ tuyệt đối

Thứ tư, trong chính thể quân chủ nhị hợp, nhà vua có thể thao túng cho một chính phủ độc

đoán, thậm chí lấn át quyền lực của nghị viện Trong ba nhánh quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, hành pháp có ưu thế hơn các nhánh quyền còn lại vì không phụ thuộc vào thời gian họp nghị viện hay vụ việc cần xét xử Do nhà vua nắm trong tay quyền hành pháp, chính phủ sẽ là

cơ quan đại diện cho quyền lợi của nhà vua chứ không phải nhân dân Nhà vua sẽ lựa chọn những thành viên chính phủ phù hợp với lợi ích của mình, nói cách khác, nhà vua sẽ nuôi dưỡng một chính phủ quân phiệt, hiếu chiến, độc đoán Trong trường hợp nhà vua có ảnh hưởng chính trị mạnh mẽ, nhà vua có thể dùng quyền lực chính trị của mình để tác động đến các quyết định của nghị viện, thậm chí vô hiệu hoá hiến pháp (bằng cách hợp thức hoá việc sửa đổi hiến pháp cho phù hợp với ý chí của nhà vua)

Trong lịch sử có thể kể đến trường hợp của nước Nhật dưới thời Thiên hoàng Hirohito tham gia Thế chiến thứ II và Đức Quốc xã thời Hitler Chính phủ Nhật lúc bấy giờ là chính phủ quân phiệt, hiếu chiến, sẵn sàng loại bỏ những người có tư tưởng phản chiến, đời sống chính trị Nhật Bản do đó cũng trở nên ngột ngạt, nghị viện Nhật Bản trong thời kì này có vai trò khá mờ nhạt

Còn đối với Đức Quốc xã, Hitler được xem là quốc trưởng suốt đời, nắm trong tay quyền hành pháp, vì vậy, có thể xem hắn là ông vua của nước Đức Trong thời kỳ này, thành phần của Quốc hội Đức toàn bộ là thành viên của Đảng Quốc xã do Hitler làm lãnh tụ, do đó, Quốc hội Đức xoá bỏ hiến pháp dân chủ của nền Cộng hoà Weimar (Đức), từ đây, Hitler đã phủ bóng đêm phát xít lên bầu trời Châu Âu

CHÍNH THỂ CỘNG HOÀ

Cộng hoà là chính thể mà trong đó quyền lực cao nhất của nhà nước thuộc về cơ quan (tập thể) đại diện của nhân dân Cơ quan này thường được hình thành bằng con đường bầu cử và hoạt động trong một thời hạn nhất định được gọi là nhiệm kỳ Cơ quan này có thể mang các tên gọi như quốc hội, nghị viện, Xô Viết tối cao Chính thể cộng hoà có một số ưu việt, hạn chế như sau:

* Ưu điểm:

Thứ nhất, chính thể cộng hoà là một trong những cái nôi của chế độ chính trị dân chủ Cần

phải lưu ý rằng, một số dạng của chính thể quân chủ cũng tạo điều kiện thuận lợi cho chế độ chính trị dân chủ phát triển Tuy nhiên, theo dòng thời gian của lịch sử loài người, chế độ chính trị dân chủ lần đầu tiên được xuất hiện trong chính thể cộng hoà của các nhà nước chủ nô

Thứ hai, chính thể cộng hoà đã mang tiếng nói của nhân dân đến với chính trường Nghị viện

ít nhiều đại diện cho quyền lợi của nhân dân, tùy theo từng dạng của chính thể cộng hoà, do đó, đem lại cho nhà nước tính xã hội cao hơn so với nhà nước quân chủ ở cùng hình thái kinh tế -

xã hội

Thứ ba, chính thể cộng hoà không tiêu tốn ngân sách cho hoàng gia Trong chính thể cộng

hoà không có nhà vua, do đó ngân sách nhà nước phần nào bớt đi gánh nặng chi tiêu (kể cả những chi tiêu chỉ phục vụ lợi ích cá nhân của nhà vua) Thay vào đó, ngân sách nhà nước có thể tập trung cho việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ khác như bảo trợ xã hội, phát triển kinh

tế, xây dựng cơ sở hạ tầng

Thứ tư, quốc hội hay nghị viện hoạt động theo chế độ tập thể, do đó, hạn chế tối đa những

quyết sách sai lầm do một cá nhân đưa ra theo ý chí chủ quan Nói cách khác, các quyết định mà quốc hội đưa ra sẽ khách quan nhất có thể Cần phải lưu ý rằng, quốc hội trong chính thể quân chủ của nhà nước tư sản cũng có những ưu điểm như vậy Tuy nhiên, trong chính thể quân chủ,

ưu điểm này được thể hiện dưới vai trò hạn chế quyền lực của nhà vua

Thứ năm, chính thể cộng hoà dân chủ nói chung hạn chế tình trạng lạm quyền, chuyên quyền

Đối với nhà nước tư sản, bộ máy nhà nước được tổ chức theo thuyết tam quyền phân lập của Montesquieu, nhà nước xã hội chủ nghĩa tiếp thu tinh hoa của học thuyết này, mang yếu tố phân quyền kết hợp với tập quyền xã hội chủ nghĩa Nhìn chung, QLNN được phân chia rõ ràng thành

03 nhánh quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, không cơ quan nào được nắm giữ nhiều hơn 01 nhánh quyền Hơn nữa, cơ quan lập pháp được hình thành bằng con đường bầu cử, nên có thể nói, chủ quyền quốc gia thuộc về nhân dân

Thứ sáu, chính thể cộng hoà dân chủ của nhà nước xã hội chủ nghĩa khắc phục được điểm

yếu của thuyết tam quyền phân lập Ở các nhà nước tư sản, do các nhánh quyền có khả năng chế ước lẫn nhau, BMNN dễ rơi vào tình trạng tê liệt, địa phương chủ nghĩa do mỗi cơ quan một ý Nhà nước xã hội chủ nghĩa lấy chủ nghĩa Mác - Lênin làm cơ sở lý luận, bộ máy nhà nước tuân thủ nguyên tắc tập trung dân chủ, cho phép tự do đóng góp ý kiến, bày tỏ quan điểm nhưng cuối cùng phải đi đến thống nhất Hơn nữa, tại nhà nước xã hội chủ nghĩa, quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân đồng thời là cơ quan QLNN cao nhất, chính vì vậy quốc hội có thể thành lập các cơ quan cấp cao khác của nhà nước; kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan đó Chính vì vậy, mặc dù chính thể cộng hoà dân chủ nhân dân có vẻ khá giống chính thể cộng hoà nghị viện của nhà nước tư sản, nhưng không hề xảy ra tình trạng chia rẽ nói trên

* Nhược điểm:

Thứ nhất, chính thể cộng hoà dân chủ ở các nước tư sản dễ gây phân hoá nội bộ, làm tê liệt

bộ máy nhà nước Điều này đặc biệt dễ xảy ra đối với dạng chính thể cộng hoà tổng thống, khi

mà quốc hội và chính phủ gần như độc lập với nhau, thậm chí đảng chiếm đa số ghế ở quốc hội

và chính phủ là các đối thủ chính trị của nhau, hay đảng này chiếm đa số ghế ở thượng viện nhưng lại chỉ chiếm thiểu số ghế ở hạ viện

Ví dụ như ở Mỹ, Nghị viện nhiều lần đóng cửa Chính phủ gây ra tình trạng các CQNN phải ngừng việc, gây không ý khó khăn cho người dân

Thứ hai, đối với chính thể cộng hoà nghị viện, chính phủ được thành lập từ phe đa số trong

nghị viện, thủ tướng là lãnh tụ của đảng chiếm ưu thế Mặc dù chính phủ chị trách nhiệm trước quốc hội, nhưng với vị thế chính trị của mình, thủ tướng có thể tác động đến đảng cầm quyền,

từ đó thao túng quốc hội theo lợi ích của thủ tướng hay chính phủ

Thứ ba, đối với dạng chính thể cộng hoà dân chủ nhân dân, hiện thiếu căn cứ pháp lý vững

chắc để cơ quan bảo hiến độc lập có thể được ra đời và hoạt động Nếu như ở nhà nước tư sản,

vị thế của quốc hội, chính phủ và toà án khá cân bằng, ở nhiều nước quốc hội lập hiến độc lập với quốc hội lập pháp, cho nên dễ hiểu khi tồn tại một cơ quan bảo hiến độc lập, hoặc toà án có thể tuyên bố một dự luật hay nghị quyết của quốc hội lập pháp là vi hiến Tuy nhiên, tại nhà nước xã hội chủ nghĩa hiện nay, quốc hội được xác định trong hiến pháp là cơ quan QLNN cao nhất - đại diện cao nhất của nhân dân, thành lập ra các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước (phân công QLNN) Do đó, sẽ là bất hợp pháp nếu có một cơ quan được chính quốc hội thành lập tuyên bố dự luật của cơ quan quyền lực - đại diện cao nhất là trái với hiến pháp Nói cách khác, rất khó để một cơ quan bảo hiến độc lập có thể tồn tại hợp pháp

22 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hình thức nhà nước

Có nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến hình thức nhà nước Có thể phân chia các yếu tố này theo đối tượng tác động (các yếu tổ ảnh hưởng đến hình thức chính thể, hình thức cấu trúc hay chế độ chính trị) hoặc theo nguồn gốc của các yếu tố (các yếu tố tác động từ bên trong hay bên ngoài) hoặc theo phương thức tác động (yếu tố trực tiếp hay gián tiếp) Dưới đây, tác giả

sẽ trình bày theo hai nhóm các yếu tố ảnh hưởng đến hình thức nhà nước từ bên trong và các yếu

tố ảnh hưởng đến hình thức nhà nước từ bên ngoài

* Các yếu tố bên trong

Trong nhóm này có thể kể đến các yếu tố như: hình thái kinh tế xã hội, truyền thống lịch sử, sắc tộc, dân tộc, lịch sử hình thành lãnh thổ, học thuyết chính trị pháp lý, tình hình đấu tranh giai cấp, và cả biến động chính trị

Thứ nhất, hình thái kinh tế xã hội mà nhà nước đang trải qua Đây là yếu tố quan trọng nhất

quyết định đến hình thức nhà nước Tương ứng với mỗi hình thái kinh tế xã hội là một kiểu nhà nước riêng Mỗi kiểu nhà nước lại có cách lựa chọn hình thức nhà nước đặc thù Nói cách khác, kiểu nhà nước ảnh hưởng đến hình thức nhà nước

Có thể hiểu đơn giản thông qua ví dụ sau đây: đối với quốc gia đang trải qua hình thái kinh tế xã hội chiếm hữu nô lệ, không thể có hình thức nhà nước quân chủ đại nghị hay cộng hòa dân chủ; tương tự đối với nhà nước xã hội chủ nghĩa thì không thể có hình thức chính thể quân chủ tuyệt đối

Thứ hai, truyền thống lịch sử của đất nước Đây là yếu tố quyết định hình thức chính thể là

cộng hòa hay quân chủ Cụ thể, đối với các quốc gia chuyển từ hình thái kinh tế xã hội phong