Sáng kiến kinh nghiệm thpt một số kinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn địa lí 12 thpt

Chính vì thế mà công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là nhiệm vụ trọng tâm, nó có tác dụng thiết thực và mạnh mẽ nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ các thầy cô giáo, nâng cao

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ TĨNH

MỤC LỤC

PHẦN I MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài: 2

Mục đích nghiên cứu: 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng, phạm vị nghiên cứu: 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Giả thiết khoa học 3

7 Đóng góp mới của đề tài 3

8 Cấu trúc đề tài 4

PHẦN II NỘI DUNG 5

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa Lí THPT 5

1 Cơ sở lí luận 5

1.1 Thế nào là học sinh giỏi Địa lí? 6

1.2 Làm thế nào để phát hiện học sinh giỏi môn Địa lí ? 6

2 Cơ sở thực tiễn 7

2.1 Những thuận lợi trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi 7

2.2 Những khó khăn trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi 7

Chương II: Một số kinh nghiệm trong dạy bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT 8

1 Thành lập đội tuyển học sinh giỏi 8

2 Công tác tư tưởng cho học sinh và phụ huynh học sinh 8

3 Xác định nội dung ôn thi HSG ở khối lớp 12 THPT 9

4 Lập kế hoạch bồi dưỡng HSG 10

5 Xây dựng, biên soạn hệ thống câu hỏi theo từng chuyên đề sử dụng trong ôn thi HSG Địa Lí 12: ( KÈM TỆP GOOGLE DRIVER) 11

6 Tiến hành bồi dưỡng 11

7 Kết quả đạt được 15

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 17

I KẾT LUẬN: 17

II KIẾN NGHỊ 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO: 19

Đề Tài: MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG

HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÍ 12 THPT

PHẦN I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Chất lượng giáo dục hiện nay đang là một vấn đề toàn xã hội quan tâm, để góp phần cho

sự phát triển kinh tế đòi hỏi phải có những con người có kiến thức vững vàng, sáng tạo

trong mọi công việc, là người “vừa hồng, vừa chuyên” mà học sinh trung học phổ

thông, đặc biệt là học sinh giỏi chính là nguồn cung cấp cho đất nước những công dân tài đức trong tương lai Trong những năm gần đây, toàn ngành giáo dục đang có sự đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và sâu sắc về mọi mặt nhưng một trong những nội dung quan trọng nhất là đổi mới về phương pháp dạy học Chính sự đổi mới này đã mang lại những kết quả tích cực trong việc đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước, thực hiện thắng lợi nhiều mục tiêu giáo dục quan trọng, đáp ứng được yêu cầu xã hội đặt ra cho ngành giáo dục bồi dưỡng học sinh giỏi là công tác mũi nhọn của các trường, kết quả thi chọn học sinh giỏi nói lên chất lượng, thương hiệu của trường Chính vì thế mà công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là nhiệm vụ trọng tâm, nó có tác dụng thiết thực và mạnh

mẽ nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ các thầy cô giáo, nâng cao chất lượng giáo dục góp phần khẳng định thương hiệu của nhà trường, tạo ra khí thế hăng say vươn lên trong học tập dành những đỉnh cao trong học sinh Đối với trường THPT X, một ngôi trường đóng trên địa bàn một huyện miền núi của tỉnh Hà Tĩnh tuy chất lượng đầu vào của trường vẫn còn thấp, ý thức phấn đấu vươn lên trong học tập của đa số học sinh chưa cao, nhưng nhờ sự quan tâm chỉ đạo của các cấp chính quyền,

sự nỗ lực hết mình của BGH và tập thể cán bộ giáo viên nhà trường và hội cha mẹ học sinh mà trong những năm gần đây chất lượng giáo dục của nhà trường đã có những bước tiến vượt bậc Trong những năm gần đây ý chí phấn đấu vươn lên trong học tập của từng học sinh khá rõ ràng, nhiều học sinh ngoan, chăm học, yêu thích bộ môn Bên cạnh đó, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, mũi nhọn của nhà trường, đẩy mạnh Giáo viên chủ nhiệm các đội tuyển HSG đã áp dụng tốt các biện pháp trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi góp phần vào việc nâng cao chất lượng mĩ nhọn của nhà trường Xuất phát từ vai trò của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, tình hình thực tế của nhà trường, địa phương và mục tiêu giáo dục cùng với

những kinh nghiệm có được trong suốt 17 năm làm nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh giỏi,

với những kết quả đạt được, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Một số kinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí 12 THPT” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm

với mong muốn đóng góp sức mình vào việc nâng cao chất lượng bồi dưỡng HSG Địa

Lí nói chung và HSG Địa lí 12 nói riêng

2 Mục đích nghiên cứu:

- Nâng cao chất lượng trong dạy môn Địa lí và trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa lí 12 ở trường THPT

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sơ lí luận và thực tiễn của vấn đề bồi dưỡng HSG Địa Lí THPT

- Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng HSG môn Địa Lí 12 THPT

- Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập phục vụ cho ôn thi học sinh giỏi môn Địa Lí 12 THPT

- Tổ chức kiểm tra, đánh giá đối chứng và thực nghiệm để tìm ra sự khác biệt về hiệu

quả

4 Đối tượng, phạm vị nghiên cứu:

- Đối tượng: Nghiên cứu các nội dung kiến thức địa lí tự nhiên Việt Nam trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa lí THPT

- Phạm vi : đề tài này được nghiên cứu trong phạm vi bồi dưỡng học sinh giỏi 12 THPT

5 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu những tài liệu liên quan đến ôn thi HSG môn Địa Lí 12 THPT

- Phương pháp khảo sát thực trạng việc ứng dụng đề tài bằng hệ thống câu hỏi

- Tiến hành dạy xây dựng thực nghiệm: Xây dựng đề thi và tổ chức kiểm tra, đánh giá, chữa đề để đánh giá tính khả thi, hiệu quả của đề tài

- Phương pháp thống kê toán học

6 Giả thiết khoa học

Nếu lập được kế hoạch và vạch ra các phương pháp và xây dụng các nội dung cụ thể trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa lí sẽ giúp giáo viên ôn thi đạt hiệu qủa cao hơn

và học sinh hứng thú, đam mê, yêu thích môn Địa Lí hơn

7 Đóng góp mới của đề tài

- Xây dựng kế hoạch ôn thi học sinh giỏi Địa lí cho khối lớp 12 THPT

- Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập liên quan đến những nội dung ôn thi HSG giúp học sinh củng cố, nâng cao kiến thức, đặc biệt đối với các câu hỏi ở mức vận dụng góp phần đưa lại hiệu quả cao trong ôn thi HSG tỉnh, HSG Quốc gia

- Đề tài là tài liệu tham khảo cho giáo viên, học sinh trong quá trình ôn thi học sinh giỏi cấp THPT

8 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục đề tài có 2 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa LíTHPT

Chương 2: Một số kinh nghiệm góp phần nâng cao hiệu quả trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa lí 12 THPT

PHẦN II NỘI DUNG Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn trong ôn thi học sinh giỏi môn Địa Lí THPT

1 Cơ sở lí luận

Bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung, bồi dưỡng học sinh giỏi môn địa lí nói riêng cho các kỳ thi tuyển học sinh giỏi là vấn đề luôn được các cấp quản lý, các giáo viên trực tiếp giảng dạy quan tâm, trăn trở Đây là công việc hàng năm, khó khăn thường nhiều hơn thuận lợi nhưng rất có ý nghĩa đối với các trường thpt trong tỉnh Kết quả thi học sinh giỏi số lượng và chất lượng hsg là một trong các tiêu chí quan trọng, phản ánh năng lực, chất lượng dạy và học của các trường, của giáo viên và học sinh Thông qua kết qủa này, nhà trường, các bô môn, các thầy cô, học sinh còn có thêm những kinh nghiệm qúi báu, có thêm cơ sở để chia sẻ, khích lệ, tự tin; dạy tốt hơn và học tốt hơn cho khóa học hiện tại và các khóa tiếp theo; trường lớp càng ngày càng có thêm nhiều học sinh khá, giỏi

Bồi dưỡng học sinh giỏi là công việc khó khăn và đòi hỏi nhiều công sức của thầy

và trò Đây là công việc đòi hỏi sự công phu và sáng tạo Hiệu quả của công việc bồi dưỡng học sinh giỏi là sự hội tụ của nhiều nhân tố, trong đó nhân tố đầu tiên có ý nghĩa quyết định là lòng yêu nghề, tâm huyết và sự tận tụy của người thầy đối với học sinh

Để có những học sinh đát giải cao thì công tác bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) là một nhiệm vụ quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, bồi dưỡng nhân tài cho quê hương, đất nước Bồi dưỡng HSG là một công việc khó khăn và lâu dài, đòi hỏi nhiều công sức của thầy và trò Việc phát hiện và tuyển chọn học sinh giỏi nói chung và bồi dưỡng HSG môn Địa lí nói riêng, cần được giáo viên thực hiện ngay từ đầu cấp học Trong quá trình giảng dạy, giáo viên phải luôn đồng hành cùng học sinh để cùng nhau khám phá, dạy cho học sinh phương pháp tiếp cận vấn đề mới, qua đó phát hiện học sinh có tư chất thông minh Chú trọng đánh giá, phát hiện học sinh có tố chất về: kiến thức, kĩ năng và biết liên hệ những kiến thức đã học với tình hình thực tế

Thực tế môn Địa lí ít được học sinh chú trọng nhưng đây lại là một môn học không phải là dễ, để dạy tốt và học tốt môn Địa lí ở trường phổ thông là một việc khó, thì việc phát hiện và dạy học sinh giỏi môn Địa lí lại càng khó hơn gấp bội, đòi hỏi cả Thầy và Trò phải có một phương pháp dạy và học tập đúng đắn, kết hợp với lòng nhiệt tâm cao thì mới đạt kết quả cao Học sinh giỏi môn Địa lí không giống như học sinh

giỏi của các môn học khác, học sinh giỏi môn Địa lí lại càng không phải là giỏi thuộc các bài Địa lí là được mà các em phải có kiến thức các bộ môn khoa học tự nhiên như; Toán, Lí, Hóa, Sinh Bởi vì kĩ năng Địa lí cần phải có sự hỗ trợ của các môn học này, đặc biệt là bộ môn Toán học

Bên cạnh đó việc xây dựng chương trình bồi dưỡng hiện nay có rất nhiều sách nâng cao và các nguồn tài liệu tham khảo khác song chương trình bồi dưỡng HSG thì chưa có sách hướng dẫn chi tiết, cụ thể từng tiết, từng buổi học như trong chương trình chính khoá Người giáo viên bồi dưỡng phải chủ động tìm tòi tài liệu, phương pháp sao cho phù hợp với học sinh thực tế từng đơn vị Vì vậy việc xây dưỡng chương trình bồi dưỡng là một việc làm hết sức quan trọng và rất khó khăn nếu như chúng ta không có sự tham khảo, tìm tòi và chọn lọc tốt

Ngoài ra khi chọn đội tuyển học sinh giỏi cho môn Địa lí cũng hết sức khó khăn, vì tư tưởng của các em là thích thi những môn chính như Toán, Lý, Hóa, Anh Các em được chọn thường không có vị thứ học tập trong lớp, trong trường hay nhưng em bị loại từ những đội tuyển khác

1.1 Thế nào là học sinh giỏi Địa lí?

Học sinh giỏi Địa lí trước hết phải là những học sinh :

- Có niềm đam mê, yêu thích môn học

- Có tố chất, khả năng tiếp thu nhanh, có trí nhớ bền vững và có khả năng phát hiện vấn

đề, giải quyết vấn đề một cách sáng tạo

- Có kĩ năng tính toán, xử lí số liệu, vẽ biểu đồ, phân tích bảng số liệu, biểu đồ

- Biết xâu chuỗi kiến thức, phân tích được mối quan hệ giữa các yếu tố và các đối tượng địa lí

- Có khả năng liên hệ, vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng ngoài thực tế

1.2 Làm thế nào để phát hiện học sinh giỏi môn Địa lí ?

Thông qua các bài giảng trên lớp, hệ thống câu hỏi từ cơ bản đến nâng cao và thông qua các bài kiểm tra đánh giá thường xuyên, định kì để phát hiện, lựa chọn và bồi dưỡng các

em Khí chấm bài, giáo viên không chỉ chú trọng những bài chu đáo theo khuôn mẫu đầy đủ… mà còn phải quan tâm đến những bài có những chỗ chưa sâu, chưa có nét độc đáo, sâu sắc …phải sửa cẩn thận, nhắc nhở học sinh Tuy nhiên một bài kiểm tra không thể đánh giá được năng lực học của học sinh, cần tiếp tục theo dõi phát hiện và cho những làm bài tiếp theo, để từ đó đánh giá đúng và lựa chọn đội tuyển một cách hiệu quả nhất

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Những thuận lợi trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi

- Được sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, của chính quyền và sự đồng thuận ủng hộ của phụ huynh học sinh

- Được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, tạo điều kiện, giúp đỡ của nhà trường, tổchuyên môn

- Đa số em tham gia đội tuyển học sinh giỏi là học sinh ngoan, chăm học, có niềm đam

mê đối với bộ môn

2.2 Những khó khăn trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Địa Lí

- Trường THPT X nơi tôi giảng dạy là một ngôi trường nằm trên địa bàn huyện miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội hết sức khó khăn, đa số gia đình học sinh đều làm nông nên việc các em học sinh được phụ huỳnh đầu tư học hành rất hạn chế, thời gian

để các em đầu tư cho học tập chưa nhiều, việc tự học, nghiên cứu ở nhà hầu như rất ít ỏi

vì các em con phải phụ giúp gia đình, đặc biệt là học sinh cấp THPT Đa số các em có học lực trung bình, số học sinh có học lực khá giỏi không nhiều Điều đó, gây khó khăn rất lớn cho công tác lựa chọn đội tuyển HSG nói chung và đội tuyển HSG môn Địa lí nói riêng

- Cơ sở vật chất có đầu tư nhưng chư đủ còn thiếu rất nhiều các tài liệu tham khảo cho giáo viên và sách nâng cao cho học sinh nên giáo viên phải tự trang bị và động viên học sinh mua sắm

- Đa số giáo viên dạy bồi dưỡng vừa phải hoàn thành chỉ tiêu chất lượng mũi nhọn và công tác kiêm nhiệm việc đầu tư cho công tác bồi dưỡng HSG cũng có phần bị hạn chế

- Học sinh học chương trình chính khóa nhiều môn, lại phải học thêm những môn khác, cộng thêm chương trình bồi dưỡng HSG nên rất hạn chế về thời gian tự học nên các em đầu tư ít thời gian cho việc học bồi dưỡng HSG

- Giáo viên dạy bồi dưỡng HSG đều phải tự soạn chương trình dạy, theo kinh kinh nghiệm của bản thân, theo chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu

- Tâm lý của học sinh nhất là các em lớp 12 cho rằng môn Địa Lí là môn phụ nên điều này ảnh hưởng nhiều đến quá trình lựa chọn đối tượng bồi dưỡng của giáo viên

Chương II: Một số kinh nghiệm trong dạy bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT

Để nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn Địa lí trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay Tôi đã thực hiện một số biện pháp như sau:

1 Thành lập đội tuyển học sinh giỏi

- Trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi đối với môn Địa lí, bản thân nhận thấy việc làm có tầm quan trọng đầu tiên là khâu tuyển chọn học sinh Đối với môn Địa lí là môn học khó vừa có kiến thức tự nhiên, vừa có kiến thức xã hội Vì vậy cần phát hiện sớm

và lựa chọn những em có năng lực tư duy tốt ở mọi vấn đề, khả năng nhớ lâu, suy diễn, sáng tạo, có kiến thức cơ bản vững chắc và lòng đam mê vào đội tuyển Trong giai đoạn hiện nay chọn đội tuyển của các môn học, đặc biệt các môn xã hội gặp nhiều hạn chế do tâm lí gia đình và học sinh thường hướng tới nhu cầu lựa chọn nghề nghiệp cho các em nên môn xã hội thường ít được coi trọng Vì vậy giáo viên phải thật sự khéo léo, phải phân tích để làm rõ tầm quan trọng của môn học mình phụ trách cũng như giải đáp được khúc mắc trong lòng học sinh về định hướng lựa chọn nghề nghiệp sau này Khi chọn học sinh giỏi phải đảm bảo yêu cầu:

+ Học sinh phải nhận thức đúng về tầm quan trọng của việc học tập bộ môn

+ Học sinh phải yêu thích môn học, say mê trong học tập và ham học hỏi (đây là điều quan trọng)

+ Học sinh phải có tinh thần và ý thức vươn lên trong học tập

Chính vì vậy để phát hiện và tuyển chọn học sinh vào đổi tuyển dự thi học sinh giỏi môn Địa lí là điều không dễ, cần phải cân nhắc kĩ lưỡng Theo bản thân được tham gia bồi dưỡng đội tuyển trong thời gian khá dài thì giáo viên cần: Xem xét kết quả và ý thức của quá trình học tập ở lớp thông qua các tiết dạy chính khóa bằng việc kiểm tra khả năng tư duy của học sinh qua trả lời hoặc giải bài tập nâng cao của bộ môn, xem học sinh có kiến thức cơ bản, có năng khiếu, kĩ năng tư duy vận dụng kiến thức như thế nào, thông tin từ các giáo viên tham gia giảng dạy và giáo viên chủ nhiệm ở lớp có học sinh tham gia dự thi vào đội tuyển, dựa vào thực tế quá trình học tập và bồi dưỡng, phỏng vấn trao đổi với từng cá nhân học sinh Vì qua đó giáo viên sẽ phát hiện được những học sinh thích và đam mêm bộ môn của mình, bởi trong quá trình học tập và giảng dạy giữa thầy và trò bao giờ cũng có sự đồng cảm và ăn ý với nhau Sau thời gian bồi dưỡng kiểm tra, đánh giá và tổ chức thành đội tuyển

2 Công tác tư tưởng cho học sinh và phụ huynh học sinh

Trong thực tế chúng ta thấy không phải tất cả các em dự thi môn Địa lí là các em

có tình yêu với bộ môn này và không phải tất cả các em tham gia vào đội tuyển đều có một quyết tâm cao mà các em đi thi chỉ vì một lí do nào đó Do vậy trước khi bắt tay vào công tác ôn thi người giáo viên phải làm công tác tư tưởng với các em, phải cho các

em hiểu được tầm quan trọng của cuộc thi và các em có được những gì khi các em thành

công và phải khẳng định với các em một điều rằng không phải những em có mặt trong

đội tuyển có nghĩa là các em sẽ được tham gia cuộc thi mà chỉ có những em khẳng định được bản thân mình trong các bài kiểm tra kiến thức thì sẽ có được cơ hội tham gia vào cuộc thi để từ đó các em có được trách nhiệm trong việc học tập, rèn luyện của mình Mặt khác giáo viên nên giới thiệu các anh chị đi trước đã từng học tốt bộ môn để các em biết, từ đó tạo cho các em niềm đam mê, hứng thú trong việc học tập bộ môn, vì có yêu thích môn học thì các em mới có tinh thần say mê, khám phá, nhiệt tình, hăng hái trong việc học tập trên lớp và ở nhà

Còn đối với phụ huynh học sinh chúng ta phải gặp riêng họ để trao đổi và cần có sự hợp tác tạo điều kiện thuận lợi nhất để thầy và trò hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao Đây là vấn đề không kém phần quan trọng và không thể bỏ qua bởi hầu hết học sinh của trường tôi thuộc khu vực nông thôn, khối lượng công việc ở nhà của các em rất nhiều trong khi đó thời gian học tập của các em lại chủ yếu ở nhà và phụ huynh thì không mấy hứng thú khi con mình tham gia thi học sinh giỏi môn Địa lí

3 Xác định nội dung ôn thi HSG ở khối lớp 12 THPT

Đây là việc làm khá quan trọng nhằm giúp học sinh hình dung được và có được biểu tượng ban đầu về cấu trúc chương trình môn Địa lí ở từng khối lớp Từ đó các em thấy được phạm vi nội dung ôn tập, bản chất của các sự vật hiện tượng địa lí được thiết lập ở các khối lớp, tạo tâm lí ổn định và niềm tự tin cho các em trong suốt quá trình ôn thi

Chương trình Địa lí lớp 12 trung học phổ thông bao gồm các kiến thức tổng quát về địa

lí tự nhiên, dân cư, kinh tế của đất nước Việt Nam Song nội dung ôn thi chỉ tập trung vào những nội dung quan trọng, cụ thể:

- Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

- Đặc điểm của các thành phần tự nhiên

+ Địa hình: Đặc điểm chung của địa hình; cấu trúc địa hình; các khu vực địa hình; ảnh hưởng của địa hình đến các thành phần tự nhiên khác