Sáng kiến kinh nghiệm thpt định hướng đọc hiểu hồn trương ba, da hàng thịt lưu quang vũ bằng phương pháp tranh biện nhằm phát huy năng lực học sinh

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO HÀ TĨNH SÁNG KIẾN TÊN ĐỀ TÀI: ĐỊNH HƯỚNG ĐỌC HIỂU TRÍCH ĐOẠN HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT - LƯU QUANG VŨ SGK NGỮ VĂN 12 BẰNG PHƯƠNG PHÁP TRANH BIỆN NHẰM PHÁT TRI

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO HÀ TĨNH

SÁNG KIẾN TÊN ĐỀ TÀI:

ĐỊNH HƯỚNG ĐỌC HIỂU TRÍCH ĐOẠN HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT -

LƯU QUANG VŨ (SGK NGỮ VĂN 12) BẰNG PHƯƠNG PHÁP TRANH BIỆN

NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Môn/lĩnh vực: Ngữ văn

Mã số: 08

Năm học 2022- 2023

MỤC LỤC

B Định hướng đọc hiểu trích đoạn Hồn Trương Ba, da hàng thịt bằng

phương pháp tranh biện nhằm phát triển năng lực học sinh

8

III- Giải pháp thực hiện phương pháp tranh biện trong định hướng đọc hiểu Hồn

Trương Ba, da hàng thịt (đoạn trích thuộc SGK Ngữ văn 12)

11- 20

ĐỀ TÀI: ĐỊNH HƯỚNG ĐỌC HIỂU TRÍCH ĐOẠN HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT - LƯU QUANG VŨ (SGK NGỮ VĂN 12) BẰNG PHƯƠNG PHÁP TRANH

BIỆN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Khoảng hơn chục năm nay, từ khi thực hiện chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành, việc dạy học tác phẩm văn học có nhiều đổi mới so với chương trình Ngữ văn trước đó Một trong những điểm đổi mới dễ thấy đó là việc học văn bản văn học được chuyển thành việc đọc hiểu văn bản Học văn tức là học cách đọc văn, đó là một tư tưởng rất hay mà những nhà nghiên cứu văn học đồng thời là những chuyên gia giáo dục khởi xướng Bởi vậy, định hướng học sinh đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại với

nguyên tắc “mỗi thể loại thể hiện một thái độ thẩm mỹ với hiện thực, một cách cảm thụ,

nhìn nhận, giải minh thế giới và con người” (M.Bakhtin) và sử dụng những phương pháp

mới trong trong quá trình tổ chức đọc hiểu có vai trò quan trọng Có thể nói, đó là một luồng gió mới làm đổi thay diện mạo của việc dạy và học môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông, làm giảm nhẹ nội dung kiến thức hàn lâm, tăng cường tính kết nối với hiện thực sinh động của đời sống Đó cũng là quan điểm của chương trình GDPT năm 2018

1.2 Mỗi tác phẩm nghệ thuật lớn thường quy tụ quanh nó sự đa dạng, thậm chí phức tạp trong tiếp nhận Người đọc ở mỗi thời đại, mỗi góc nhìn lại phát hiện ra những giá trị khác nhau Vì thế, có những sáng tác ngỡ như được bàn đến “thiên kinh vạn quyển” song nhiều giá trị của tác phẩm vẫn tiếp tục được khám phá Trong lịch sử văn học- nghệ thuật Việt Nam thế kỉ XX, Lưu Quang Vũ là nhà văn đã để lại một di sản kịch đồ sộ về số lượng, đa dạng về đề tài, thể hiện một năng lực sáng tạo phi thường và dấu ấn riêng, khó lẫn trong lòng người thưởng thức Trong khoảng thời gian gần mười năm, ông đã sáng tác được hơn 50 vở kịch, trong đó có những vở xứng đáng là đại diện cho nền kịch nói Việt

Nam trên sân khấu quốc tế như Hồn Trương Ba, da hàng thịt

1.3.Trong chương trình Ngữ văn THPT, Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong

những tác phẩm đặc sắc, vì lẽ đó, nó thường xuyên xuất hiện trong các kỳ thi, đặc biệt là

kỳ thi tốt nghiệp THPT và chọn học sinh giỏi Với sức hấp dẫn tự thân ở đứa con tinh thần của “cây bút vàng” sân khấu, tác phẩm đã trở thành nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn đối với những người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy Ngữ văn và học sinh THPT, nhiều phương diện giá trị từ nội dung đến hình thức đã được làm sáng tỏ Tuy nhiên, về phía giáo viên, việc sử dụng phương pháp tranh biện trên tinh thần khoa học để tổ chức các

giờ dạy chưa được chú ý Dạy học thể loại kịch bằng phương pháp tranh biện là một sự

lựa chọn phù hợp với đặc trưng thể loại, từ không khí căng thẳng, kịch tính, giàu đối thoại của văn bản kịch mà lan tỏa đến không khí sôi nổi của giờ học Trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay, việc tổ chức giờ học với sự tác động hai chiều có vai trò rất lớn Vì

lẽ đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “Định hướng đọc hiểu Hồn Trương Ba, da hàng thịt

bằng phương pháp tranh biện nhằm phát huy năng lực học sinh” với mong muốn

mang lại những khám phá mới mẻ, độc đáo trong giờ đọc hiểu đoạn trích này, góp phần

đem lại hứng thú cho các em học sinh, đặc biệt là đối với đối tượng học sinh khá, giỏi

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Xác lập được cơ sở lý thuyết chắc chắn, làm điểm tựa cho quá trình triển khai

đề tài thông qua việc giới thuyết về phương pháp tranh biện trong dạy học

2.2 Dựa trên điểm tựa lý thuyết đã xác lập, phân tích làm sáng tỏ những luận điểm

cơ bản về đặc điểm của phương pháp tranh biện và cách sử dụng nó trong định hướng đọc

hiểu văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt (đoạn trích SGK) Đây là mục tiêu chính của đề

tài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng: Đối tượng nghiên cứu của đề tài là trích đoạn Hồn Trương Ba, da

hàng thịt (SGK Ngữ văn 12, tập 1 (cơ bản), NXB Giáo dục, Hà Nội, 2011)

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu, để tăng thêm tính thuyết phục của những luận điểm, ngoài văn bản trên, chúng tôi khảo sát thêm một số đoạn trích khác của tác phẩm và các tác phẩm khác của cùng một tác giả

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp; so sánh, đối chiếu

- Phương pháp hệ thống…

5 Đóng góp của đề tài

Đóng góp nổi bật của đề tài là gợi ý một cách tổ chức đọc hiểu mới, cách này vừa phù hợp với đặc trưng thể loại kịch, vừa hướng đến sự phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất học sinh Hướng tổ chức đọc hiểu này không loại trừ các hướng đọc hiểu đã biết Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu của đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo hữu ích

trong quá trình dạy học đọc hiểu đoạn trích nói riêng, các tác phẩm chứa đựng tình huống

có vấn đề nói chung, cũng như ôn tập cho các kỳ thi, khơi sâu các lớp nghĩa của văn bản,

tăng cường khả năng soi chiếu văn bản vào thực tế cuộc sống

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

A- CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

I- Cơ sở lý luận

1 Những vấn đề cơ bản về năng lực

Theo “Từ điển Tiếng Việt” thì “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự

nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó” hoặc: “Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định” Năng lực là một khái niệm khá rộng, có nhiều cách tiếp cận khác nhau, từ

tâm lý đến xã hội học…tức là khái niệm này không mới nhưng vấn đề dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực vẫn còn là vấn đề cần được định hình Chúng ta cũng cần nhắc lại các thành phần và biểu hiện của năng lực Năng lực bao gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ…nhưng bao gồm không có nghĩa là tổng cộng mà là tổng hòa Với bộ môn Ngữ văn, có những năng lực đặc trưng như: năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực cảm thụ thẩm mĩ, năng lực sáng tạo,…Hình thành những năng

lực này sẽ là tiền đề kéo theo sự hình thành những năng lực khác cũng như những phẩm chất quan trọng theo định hướng đầu ra Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển

năng lực không chỉ chú ý tích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện

năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV- HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội

2 Giới thuyết về khái niệm và đặc điểm của phương pháp tranh biện

2.1.“Tranh biện” là một trong những hoạt động lâu đời nhất của nền văn minh Tại

các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Pháp, Đức…, việc thực hành tranh biện được thể hiện rõ ràng không chỉ qua các hoạt động giáo dục (educational debate) mà còn qua các phương tiện truyền thông (media) và đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội Tranh biện

là cuộc trình diễn tổng hợp các kỹ năng: tư duy phản biện, nói trước công chúng, nghiên cứu, tổ chức sắp xếp, làm việc nhóm, nghe, ghi chép…

“Tranh biện được hiểu là quá trình tư duy và biểu đạt tư duy từ thu thập, xử lý thông tin đến xây dựng, hệ thống, sắp xếp các lập luận để đưa ra quyết định Tranh biện có thể sử dụng ngôn ngữ (thông qua nói, viết) hoặc không sử dụng ngôn ngữ (tự tranh biện- self- debate trong bản thân từng cá nhân) Tranh biện giúp giải quyết vấn đề bằng cách chỉ

ra những xung đột/ mâu thuẫn giữa các luận điểm do người học sử dụng tư duy phản biện

để phản đối trực tiếp trên luận điểm của đối phương” Nói cách khác, tranh biện là quá

trình giao lưu ngôn ngữ đòi hỏi những người tham gia phải chứng minh được quan điểm của mình là đúng đắn bằng hệ thống các lập luận logic Đó là cách ngắn nhất và ôn hòa nhất giúp mọi người cùng đi đến một nhận thức chung Chính vì thế, tranh biện được coi là tinh hoa của năng lực sử dụng ngôn ngữ, là cách thức phát triển trí tuệ, là hòn đá mài sắc tư duy

2.2 Phương pháp tranh biện là cách giáo viên đưa ra, gợi mở cho học sinh suy nghĩ, đánh giá về một vấn đề nhất định theo những hướng khác nhau, thậm chí trái ngược nhau Sau đó, dựa trên những tìm hiểu của các em, giáo viên tổ chức cho các em trao đổi, bàn

bạc, phản biện về vấn đề đó Học sinh sẽ đưa ra và bảo vệ quan điểm của mình, đồng thời thuyết phục đối phương theo ý kiến đó bằng những lập luận, lí lẽ, bằng chứng xác thực nhằm làm rõ những khía cạnh khác nhau của vấn đề và làm giàu sự hiểu biết của cá nhân

theo yêu cầu của mục tiêu và nhiệm vụ dạy học Trong quá trình dạy học, GV có thể lựa

chọn sử dụng tranh biện trong việc kiểm tra bài cũ, tổ chức dạy học và nghiên cứu kiến thức mới; củng cố và kiểm tra, đánh giá Trong giờ học, GV đề xướng, tổ chức, còn HS

chủ động trao đổi, bàn luận, tranh biện, linh hoạt, sáng tạo tiếp thu tri thức một cách vững chắc và hiệu quả, ở đây, HS thực sự là trung tâm của lớp học

II- Cơ sở thực tiễn

1 Việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh thông qua các hoạt động tranh biện

là một trong những phương pháp để hình thành và phát triển các năng lực cần thiết của người học Tuy nhiên, không phải giáo viên nào cũng ý thức được điều đó Thực tế cho thấy, các tiết dạy đọc hiểu văn bản vẫn diễn ra theo lối truyền thụ một chiều, nặng về kiến

thức và thiếu tính thực tiễn, không khơi dậy được hứng thú cho học sinh, nhất là đối tượng

học sinh khá giỏi Với kiểu dạy học chú trọng nhiều đến kiến thức “học gì thi nấy”, học sinh không có nhiều cơ hội để rèn luyện tư duy phản biện và phát triển năng lực, nhất là năng lực cảm thụ văn học, năng lực tự chiếm lĩnh kiến thức, phương pháp để đáp ứng yêu cầu của những công dân toàn cầu

2 Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt là đỉnh cao trong di sản kịch Lưu Quang

Vũ, và có lẽ cũng là một trong những đỉnh cao của kịch nói Việt Nam cho đến thời điểm

này Là một văn bản văn học xuất sắc, nhưng việc dạy học vở kịch Hồn Trương Ba, da

hàng thịt của Lưu Quang Vũ trong trường phổ thông đang tồn tại những bất cập như: đóng

khung nội dung của vở kịch, không thể phát triển các lớp nghĩa phong phú khác; học sinh tiếp nhận thụ động Bên cạnh đó, học sinh không thể bàn luận về các vấn đề xã hội, các triết lý nhân sinh trong tác phẩm khi soi chiếu với thực tế đời sống Một trong những nguyên nhân chính nằm ở phương pháp giảng dạy và học tập Thực tế, khi lên lớp, giáo viên thường chỉ dạy luận điểm, áp đặt, dạy cái đã biết trước, không phải dạy cái đang được

phát hiện Cách dạy này buộc học sinh phải chấp nhận một chiến lược đã được định trước, phần việc còn lại chỉ là tìm ngữ liệu để minh họa cho những luận điểm có sẵn

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất cách “Định hướng đọc

hiểu trích đoạn Hồn Trương Ba, da hàng thịt bằng phương pháp tranh biện nhằm

phát triển năng lực học sinh” Đề tài một mặt phát huy được tính chủ động, tích cực của

học sinh, mặt khác mang đến khả năng xâu chuỗi, kết nối các đơn vị kiến thức khô khan với tính đa dạng của đời sống

B- ĐỊNH HƯỚNG ĐỌC HIỂU TRÍCH ĐOẠN HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT - LƯU QUANG VŨ (SGK NGỮ VĂN 12) BẰNG PHƯƠNG PHÁP TRANH

BIỆN

I- Tiến trình và cách thức tổ chức dạy học bằng phương pháp tranh biện

Như chúng ta đã biết, thông qua tranh biện, học sinh có được: kỹ năng nghiên cứu, sắp xếp thông tin; triển khai các lí lẽ, dẫn chứng thuyết phục, trình bày thông tin một cách hấp dẫn, lôi cuốn người nghe Tranh biện cũng giúp cải thiện kỹ năng thuyết trình, hình thành tư duy phản biện, chủ động tìm hiểu các vấn đề nảy sinh trong bài học, Song, cách thức tổ chức như thế nào để phát huy những ưu điểm trên không phải là điều dễ dàng Giáo viên có thể vận dụng các hình thức sau:

1 Tổ chức tranh biện theo nhóm

Khi tổ chức tranh luận theo nhóm sẽ diễn ra đồng thời hai hoạt động: việc thảo luận giữa các thành viên trong nhóm để thống nhất ý kiến chung và tranh luận giữa các nhóm Mục đích của hoạt động nhóm là để học sinh cùng trao đổi, tìm tòi, học hỏi lẫn nhau Để đạt hiệu quả, giáo viên cần định hướng cho nhóm hoạt động theo yêu cầu công việc được giao Giáo viên phát phiếu học tập hoặc nêu yêu cầu cho các nhóm, ấn định thời gian làm việc, các nhóm nhận nhiệm vụ, tập trung giải quyết vấn đề, đưa ra câu hỏi để cùng tìm tòi, trao đổi và cả những suy nghĩ, bài học rút ra từ văn bản đó (khuyến khích học sinh tự do phát biểu suy nghĩ của mình)

Trong khi học sinh làm việc, giáo viên nên đến từng nhóm hỗ trợ, động viên, nhắc nhở để các nhóm làm việc đều tay, đảm bảo thời gian Mục đích để đôn đốc thái độ hợp tác tích cực của các thành viên, cần tránh tình trạng dựa dẫm, chỉ một cá nhân làm việc Mặt khác, thông qua quá trình kiểm tra để gợi mở cho học sinh, hướng vấn đề thảo luận đi vào trọng tâm Sau khi các nhóm hoàn thành công việc, giáo viên hoặc lớp trưởng điều khiển từng nhóm lên báo cáo kết quả bằng trình bày trên giấy lớn hoặc trình bày miệng Các nhóm khác bổ sung, thống nhất ý kiến Giáo viên tóm tắt kết quả đạt được, giúp học sinh tự nhận xét, đánh giá quá trình làm việc

2 Tranh biện giữa học sinh và học sinh

Alfred Adler- người sáng lập ra trường phái tâm lý học cá nhân người Áo từng phát

biểu: “Người dạy học phải tin vào sức mạnh tiềm tàng của học trò, và anh ta phải nỗ lực

hết sức để giúp học trò mình trải nghiệm được sức mạnh này” Thật vậy, khơi dậy khả

năng tiềm ẩn của mỗi học sinh trong các giờ dạy có khó khăn riêng, tuy vậy, giáo viên vẫn

có thể có cách thức để đánh thức những giá trị tiềm ẩn ấy Việc tổ chức tranh biện giữa học sinh và học sinh là hình thức có khả năng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của các em rất hiệu quả Học sinh sẽ có cơ hội được thể hiện mình, phát huy năng lực hùng biện, sự tự tin trong giao tiếp, khả năng tư duy logic…Những giá trị mang đậm màu sắc cá nhân ấy sẽ được các em phơi mở, bộc lộ một cách tự nhiên nhất, vì thế tiết học chắc chắn

sẽ hấp dẫn, lôi cuốn

3 Tranh biện giữa giáo viên và học sinh

Nhà văn M.Gorki cho rằng: “Tác phẩm văn học nào cũng có vấn đề” Đó chính là

cơ sở đầu tiên để xây dựng các tình huống có vấn đề trong dạy học Ngữ văn Văn bản văn học là loại hình nghệ thuật có tính đa nghĩa, là những “kết cấu vẫy gọi” luôn hướng tới những “người đọc tiềm ẩn”, mở ra khả năng “tạo tình huống có vấn đề” Vì thế, khi dạy học đọc hiểu văn bản văn học, GV phải khơi gợi được những tình huống có vấn đề để HS

“giải mã”, qua đó khám phá tác phẩm văn học

Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 đã xác định, ngoài phát triển các năng chung thì bộ môn cần hình thành và phát triển năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ cho học sinh Trong đó, yêu cầu học sinh phải biết tranh luận về những vấn đề tồn tại các quan điểm trái ngược nhau; có thái độ cầu thị và văn hoá tranh luận phù hợp; có khả năng nghe thuyết trình và đánh giá bài thuyết trình; có hứng thú thể hiện chủ kiến, cá tính trong tranh luận; trình bày vấn đề khoa học một cách tự tin; nói và nghe linh hoạt; Hình thành ý tưởng, nội dung có vấn đề là khâu rất quan trọng khi xây dựng tình huống

Đối với môn Ngữ văn, đặc biệt là phân môn đọc hiểu văn bản, khi xây dựng tình huống,

GV có thể hướng đến một số vấn đề: So sánh các văn bản cùng thời kỳ, cùng đề tài; từ nội dung của văn bản, liên hệ đến các vấn đề thực tiễn; khai thác những mâu thuẫn, các góc nhìn đa chiều về văn bản; chú ý đến tính “mở”, “khoảng trống” của văn bản…

II- Một số điểm cần lưu ý

1 Quy trình tổ chức giờ dạy theo phương pháp tranh biện

1 1 Chuẩn bị tổ chức tranh biện

* Bước 1: Xác định vấn đề tranh biện

GV cần phải xác định mục tiêu, yêu cầu cũng như nắm vững nội dung bài học Từ việc xác định nội dung tranh biện, GV sẽ căn cứ vào vị trí, thời lượng của nội dung đó so với bài học là bao nhiêu để linh hoạt vấn đề tổ chức và sắp xếp thời gian cho hoạt động tranh biện một cách hợp lí, không ảnh hưởng đến thời lượng của cả tiết học

*Bước 2: Lập kế hoạch tổ chức tranh biện

- Kế hoạch tổ chức cho HS tranh biện cần được thể hiện một cách chi tiết thông qua việc thiết kế giáo án Bên cạnh việc thiết kế giáo án, GV cần xây dựng một hệ thống câu hỏi, sử dụng trong hai trường hợp để hỗ trợ cho quá trình chuẩn bị nội dung tranh luận cho

HS

- Giao nhiệm vụ, HS chuẩn bị nghiên cứu về vấn đề tranh biện: GV cần phân công cụ thể: nhóm ủng hộ và nhóm phản đối; định hướng tài liệu phù hợp

1.2 Tổ chức hoạt động tranh biện

Bước 1: Trình bày

Giáo viên giới thiệu vấn đề tranh biện, học sinh tiếp nhận nhiệm vụ Nhóm ủng hộ

sẽ trình bày trước Thời gian cho phần trình bày tối đa là 2 phút

Bước 2: Tranh luận: GV tổ chức cho học sinh đưa ra ý kiến, quan điểm, đánh giá của mình và tranh biện lẫn nhau

Mỗi nhóm sẽ căn cứ vào phần trình bày của nhóm đối phương để phản biện; thời gian

tránh trường hợp chỉ một người tranh biện từ đầu đến cuối

Bước 3: Giáo viên chốt lại những vấn đề cơ bản, trọng tâm

Trên cơ sở những ý kiến tranh biện của học sinh, giáo viên khái quát toàn bộ vấn để, chốt lại những vấn đề cơ bản, trọng tâm và gợi mở tư duy cho học sinh Đồng thời giáo viên cần dành thời gian động viên, khen thưởng kịp thời những thành viên, nhóm hoạt động có kết quả làm việc tốt và tích cực

1.3 Kiểm tra, đánh giá kết quả bài học theo hoạt động tranh biện

Việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh trong quá trình dạy học có tầm quan trọng đặc biệt Tổ chức tranh biện với tư cách là phương pháp dạy học cần được kiểm tra đánh giá, thông qua đó để kịp thời điều chỉnh hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh, đồng thời rút kinh nghiệm cho quá trình về sau

2 Một số nguyên tắc cần tuân thủ khi sử dụng phương pháp tranh biện trong quá trình định hướng đọc hiểu văn bản

Để sử dụng tốt phương pháp tranh biện, giáo viên cần tuân thủ một số quy trình và nguyên tắc Trước hết, cần xác định rõ mục đích quan trọng nhất của tranh biện là làm nổi bật

nội dung bài học Nếu không, cuộc tranh luận sẽ sa đà, lạc hướng gây mất thời gian mà không

lựa chọn vấn đề tranh biện phù hợp và cân đối về mặt thời gian khi tổ chức tranh biện cũng rất cần thiết Bởi vì, một khi lựa chọn vấn đề tranh biện phù hợp, vừa sức, giáo viên sẽ vừa khơi

được nguồn cảm hứng cho học sinh, vừa chốt kiến thức cơ bản của bài học một cách sâu sắc

Cân đối thời gian cũng là một thử thách đối với giáo viên, làm sao để cho học sinh “nói hết ý” của mình, tranh biện đến cùng để bảo vệ ý kiến riêng, vừa có thời gian đề cho giáo viên chốt ý không phải là điều dễ dàng Do đó, giáo viên cần có nghệ thuật để tiết học diễn ra nhịp

nhàng, vừa phải, kết hợp với phương pháp khác để bài dạy trở nên hiệu quả hơn

III- Giải pháp thực hiện phương pháp tranh biện trong định hướng đọc hiểu

trích đoạn Hồn Trương Ba, da hàng thịt (SGK Ngữ văn 12)

1 Nói đến Lưu Quang Vũ là nói đến một cây bút tài hoa đã để lại dấu ấn trên nhiều thể loại: thơ, văn xuôi, đặc biệt là kịch Với một “tâm hồn nổi gió”, sức sống mãnh liệt và khả năng sáng tạo miệt mài, Lưu Quang Vũ nổi lên như một hiện tượng của sân khấu kịch Việt Nam thời kì đổi mới Kịch Lưu Quang Vũ đi thẳng vào trung tâm những mâu thuẫn gay gắt nhất của thời đại, bộc lộ sự lo âu, trăn trở về con người trong biến động xã hội; phơi bày, lý giải căn nguyên của những vấn đề đương thời; dự cảm về các vấn đề nhân sinh

và xã hội Việt Nam sau này Đó là kịch chính luận với sự hòa trộn của hiện thực với giả tưởng, phi lý với logic, bi và hài, chất triết luận và chất thơ Nét quán xuyến trong toàn bộ sáng tác của Lưu Quang Vũ là tính hiện đại và tính nhân văn Dạy học thể loại kịch, đặc biệt là kịch Lưu Quang Vũ trong trường phổ thông là một khó khăn rất lớn đối với người dạy và người học Tính chất phức tạp của kịch Lưu Quang Vũ về cả tư tưởng và bút pháp đòi hỏi hoạt động dạy học phải tìm đến các phương thức tiếp cận khác nhau Hiệu quả của mỗi phương thức căn cứ vào tính tương thích với đối tượng tiếp nhận đặc thù Ứng dụng

phương pháp tranh biện vào định hướng đọc hiểu kịch Lưu Quang Vũ với đoạn trích Hồn

Trương Ba, da hàng thịt là một đề xuất trong trường hợp này

2 Lưu Quang Vũ từng tâm sự: “Động lực xui tôi viết kịch cũng là những động lực

khiến tôi làm thơ, đó là khát vọng muốn được bày tỏ, muốn được thể hiện tâm hồn mình và thế giới xung quanh, muốn được tham dự vào dòng chảy mãnh liệt của đời sống, được trao gửi và dâng hiến” (Nhiều tác giả, Xuân Quỳnh- Lưu Quang Vũ, tình yêu và sự nghiệp,

NXB Hội nhà văn 1994) Vượt qua cách viết sử thi vẫn còn chi phối văn học những năm sau năm 1975, Lưu Quang Vũ đã đưa ngòi bút chạm đến những vấn đề thế sự, khai thác nhiều mảng đa dạng của đời sống Những tác phẩm kịch của ông được chắt lọc từ đời sống

bề bộn thường nhật, với những con người nhỏ bé từ sân khấu cuộc đời bước thẳng lên sân

khấu kịch trường rồi trở lại cuộc đời Kịch bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt ra đời trong

hoàn cảnh xã hội có nhiều biến đổi ấy: cái mới bắt đầu manh nha, cái cũ vẫn còn tồn tại, sự đan xen cũ mới diễn ra trên mọi lĩnh vực, trong đó có văn học nghệ thuật Vở kịch thật sự

có ý nghĩa, khẳng định vai trò tiên phong của kịch gia Lưu Quang Vũ trong sự nghiệp đổi

mới văn học sau 1975 Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch sâu sắc, hấp dẫn với nhiều

tầng nghĩa đan xen, hoà quyện vào nhau rất đỗi tự nhiên và chân thực Vở kịch thăng hoa

từ cốt truyện dân gian khác lạ, từ hình tượng song trùng, lưỡng phân đa thanh, đa nghĩa

“hồn này, xác nọ” quá đặc sắc, vươn đến tầm phổ quát muôn thưở của nhân loại mà vẫn đầy ắp chất thế sự và thời sự Tất cả tính đa thanh đó đều có thể tạo thành một gợi mở để

GV tổ chức giờ dạy theo hướng tăng cường đối thoại đa chiều với HS

3 Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt gồm 7 cảnh, không gian- thời gian mở rộng

từ thiên đình xuống hạ giới, tập hợp được nhiều kiểu dạng nhân vật Đoạn trích SGK thuộc cảnh VII, cảnh cuối cùng của vở kịch Đây là giai đoạn xung đột kịch phát triển đến đỉnh điểm và cuộc đối đầu giữa Hồn Trương Ba - xác anh hàng thịt diễn ra căng thẳng Cuối cùng, hồn có nguy cơ bị xác lấn át Vì thế cho nên, ông Trương Ba bị những người thân trong gia đình nghi ngờ, xa lánh Nhân vật đau khổ đến tột cùng và quyết định giải thoát, chấp nhận cái chết vĩnh viễn

Trương Ba là một nhân vật bi kịch khi rơi vào hoàn cảnh éo le, bi đát Vốn là người làm vườn sống nhân hậu, chân thành, yêu cây cỏ, yêu thương, chan hòa với mọi người nhưng vì sự tắc trách của quan nhà trời, ông rơi vào nghịch cảnh đau thương Bi kịch của nhân vật Trương Ba là phải sống nhờ trong thân xác của người khác, người đó lại là một anh hàng thịt vô cùng thô lỗ Do đó, tính cách của Trương Ba ngày càng thay đổi, từ chỗ

“nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”, “hiền hậu, vui vẻ, tốt lành”, ông ngày càng xấu đi

trong sở thích, hành vi để rồi xa lạ với chính mình, xa lạ với người thân Bằng biện pháp