(Tiểu luận) lý luận chung về cạnh tranh và độc quyền vì sao phải bảo vệ cạnh tranh lànhmạnh và hạn chế độc quyền đề xuất biện pháp bảo vệ cạnh tranh lành mạnh vàhạn chế độc quyền

Đối với Việt Nam, nền kinh tế thị trường đang trên đà phát triển, bởi vậy, trong nhận thức cũng như thực tiễn, một số hiện tượng của nền kinh tế thị trường còn được hiểu khác nhau và thậ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

VIỆN ĐÀO TẠO TIÊN TIẾN, CHẤT LƯỢNG CAO POHE

-BÀI TẬP LỚN MÔN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN

ĐỀ 05:

Lý luận chung về cạnh tranh và độc quyền Vì sao phải bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và hạn chế độc quyền? Đề xuất biện pháp bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và

hạn chế độc quyền?

Họ và tên : Phạm Ngân Giang

Mã sinh viên : 11221816

MỤC LỤ

A MỞ ĐẦU 1

B NỘI DUNG CHÍNH 2

I Lý luận về cạnh tranh và độc quyền 2

1 Lý luận về cạnh tranh 2

1.1.1 Định nghĩa cạnh tranh 2

1.1.2 Phân loại cạnh tranh 2

1.1.3 Các tác động của cạnh tranh 2

1.2 Lý luận về độc quyền 3

1.2.1 Định nghĩa độc quyền 3

1.2.2 Nguyên nhân hình thành độc quyền 3

1.2.3 Lợi nhuận độc quyền và giá cả độc quyền 4

1.2.4 Tác động của độc quyền 5

1.3 Cần thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, hạn chế độc quyền 5

II LIÊN HỆ VỚI THỰC TIỄN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM 7

III BIỆN PHÁP BẢO VỆ CẠNH TRANH LÀNH MẠNH, HẠN CHẾ ĐỘC QUYỀN 8

3.1 Biện pháp về phía nhà nước 8

3.1.1 Tái cơ cấu và kiểm soát độc quyền 9

3.1.2 Ban hành chính sách cạnh tranh, luật cạnh tranh 9

3.1.3 Xây dựng cơ quan chuyên trách theo dõi, giám sát Có các biện pháp xử phạt hợp lí 9

3.2 Về phía doanh nghiệp và người tiêu dùng 10

3.3 Về phía sinh viên 10

C LỜI KẾT 11

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

A MỞ ĐẦU

Trong nền kinh tế thị trường, ta không thể phủ nhận rằng cạnh tranh là một cơ chế vận hành quan trọng, là động lực thúc đẩy kinh tế Những đất nước biết vận hành tốt quy luật này đã đạt được nhiều thành tựu to lớn Đối với Việt Nam, nền kinh tế thị trường đang trên đà phát triển, bởi vậy, trong nhận thức cũng như thực tiễn, một số hiện tượng của nền kinh tế thị trường còn được hiểu khác nhau và thậm chí chưa phù hợp với thông lệ quốc tế, trong đó có khái niệm độc quyền Mặc dù đất nước ta đã đạt một số thành tựu nhất định như kinh tế ổn định, đời sống nhân dân, xã hội được cải thiện nhưng nền kinh tế của nước ta vẫn phải đối mặt với những khó khăn, thách thức

to lớn Một trong số đó chính là khả năng cạnh tranh của nền kinh tế còn yếu, dẫn đến cạnh tranh không hoàn hảo, không lành mạnh và sinh ra hiện tượng độc quyền Có một môi trường cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát độc quyền hiệu quả là một vấn đề quan trọng đặt ra với tình hình hiện nay ở nước ta Để góp phần nhận thức đúng vấn

đề, em quyết định chọn đề tài cho tiểu luận của mình là "Lý luận chung về cạnh

tranh và độc quyền", nêu lên những nét cơ bản xung quanh khái niệm, thực trạng

độc quyền, lí giải tại sao cần bảo vệ cạnh tranh lành mạnh, hạn chế độc quyền và nêu ra một số giải pháp xử lý vấn đề độc quyền trong tình hình hiện nay ở nước

ta Thông qua đó, em mong bản thân em và các bạn sinh viên có thể hiểu được bối

cảnh nền kinh tế thế giới và hình thành được tư duy thích ứng với bối cảnh thế giới luôn có nhiều thách thức

Lần đầu nghiên cứu về đề tài này và viết tiểu luận em còn nhiều bỡ ngỡ, vì vậy, nếu trong bài có sai sót gì, em mong cô sẽ tạo điều kiện bỏ qua cho em cũng như hướng dẫn em có cái nhìn đúng đắn hơn về đề tài Em xin chân thành cảm ơn cô

1

B NỘI DUNG CHÍNH

I Lý luận về cạnh tranh và độc quyền

1 Lý luận về cạnh tranh

1.1.1 Định nghĩa cạnh tranh

Trong kinh tế chính trị Mác-Lênin thì cạnh tranh được định nghĩa là “sự ganh đua gay gắt giữa những chủ thể kinh tế với nhau khi tham gia thị trường nhằm có được những ưu thế về sản xuất cũng như tiêu thụ và thông qua đó thu được lợi ích tối đa cho mình” Kinh tế thị trường mà càng phát triển thì mức độ cạnh tranh trên thị

trường cũng càng trở nên thường xuyên và quyết liệt hơn

1.1.2 Phân loại cạnh tranh

Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường được chia ra nhiều loại tùy theo chủ thể tham gia và diễn ra ở nhiều góc độ khác nhau như giá cả, chất lượng hay thời gian hoặc theo tính chất, đặc điểm Dựa theo tính chất, cạnh tranh được chia thành 3 loại chính: Cạnh tranh hoàn hảo, Cạnh tranh không hoàn hảo, Cạnh tranh độc quyền Ngoài ra cạnh tranh còn được phân loại theo cạnh tranh cùng ngành và cạnh tranh giữa các ngành với nhau

1.1.3 Các tác động của cạnh tranh

Về mặt tích cực thì cạnh tranh giúp làm thúc đẩy cho sự phát triển của lực lượng sản xuất cũng như sự phát triển của nền kinh tế thị trường Cạnh tranh còn là cơ chế điều

2

chỉnh rất linh hoạt việc phân bổ nguồn lực và thúc đẩy năng lực có thể thỏa mãn mọi nhu cầu của xã hội

Tuy nhiên, thực tế thì cái gì cũng có mặt tích cực và tiêu cực, khi cạnh tranh không lành mạnh cũng gây ra nhiều hệ lụy khôn lường Cạnh tranh không lành mạnh có thể

sẽ gây tổn hại đến môi trường kinh doanh bởi các thủ đoạn xấu để kiếm lợi của các chủ thể kinh tế, gây xói mòn giá trị đạo đức Gây lãng phí nguồn nhân lực xã hội cũng là một tác động tiêu cực khác của cạnh tranh không lành mạnh Bởi vì để giành

ưu thế trong cạnh tranh, các chủ thể kinh tế sẽ chiếm các nguồn lực nhưng lại không phát huy vai trò của nguồn lực trong sản xuất và kinh doanh, như vậy làm lãng phí nguồn nhân lực xã hội Và khi các nguồn lực bị lãng phí, cạnh tranh không lành mạnh còn làm tổn hại đến phúc lợi xã hội

1.2 Lý luận về độc quyền

1.2.1 Định nghĩa độc quyền

Khi nguyên cứu về chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, C.Mác và Ph.Ăngghen đã dự báo rằng cạnh tranh tự do sẽ dẫn đến tích tụ và tập trung sản xuất, khi phát triển đến

một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền.“Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao.”

1.2.2 Nguyên nhân hình thành độc quyền

Có rất nhiều nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền

3

Đầu tiên là do sự phát triển của lực lượng sản xuất thúc đẩy các tổ chức độc quyền Các tiến bộ của khoa học kỹ thuật đòi hỏi các các doanh nghiệp phải đáp ứng và ứng dụng được kỹ thuật mới vào sản xuất và kinh doanh Nhưng như vậy cần phải có một

số vốn lớn mà không phải doanh nghiệp nào cũng có thể đáp ứng được Chính vì vậy

mà các doanh nghiệp sẽ đẩy nhanh sản xuất và hình thành lên các doanh nghiệp lớn

Nguyên nhân thứ hai của độc quyền chính là do cạnh tranh Cạnh tranh gay gắt sẽ khiến cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ bị phá sản, còn các doanh nghiệp lớn có thể vẫn tồn tại nhưng lại khá suy yếu Vậy nên, để tiếp tục phát triển, họ phải tăng cường tích tụ và tập trung sản xuất, liên kết lại với nhau thành một quy mô lớn Sự tập trung này khi phát triển đến một mứcđộ nhất định nào đó sẽ nhẫn tới độc quyền

Thứ ba, độc quyền xảy ra còn do khủng hoảng sự phát triển của hệ thống tín dụng Sự phát triển của hệ thống tín dụng đã trở thành đòn bẩy thúc đẩy mạnh mẽ sự tích tụ và tập trung sản xuất của các doanh nghiệp còn sống sót sau cuộc khủng hoảng kinh tế lớn năm 1873 Nhất là đối với việc hình thành và phát triển công ty cổ phần từ đó tạo tiền đề cho hình thành tổ chức độc quyền

1.2.3 Lợi nhuận độc quyền và giá cả độc quyền

Lợi nhuận độc quyền là lợi nhuận thu được cao hơn so với lợi nhuận bình quân, do sự thống trị của các tổ chức độc quyền đem lại Các tổ chức độc quyền thống trị bằng cách áp đặt giá bán hàng hóa cao và giá mua hàng hóa thấp, do đó các tổ chức độc quyền luôn thu được lợi nhuận độc quyền cao

Giá cả độc quyền là “giá cả do các tổ chức độc quyền áp đặt trong mua và bán hàng hóa Do chiếm được vị trí độc quyền về sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nên các tổ chức

độc quyền áp đặt được giá cả độc quyền.”

4

Discover more from:

KTCT01

Document continues below

Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin

Đại học Kinh tế Quốc dân

999+ documents

Go to course

Phân tích quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và những tác động tích cực đối với Việt Nam

Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin 100% (48)

12

Vo ghi triet hoc Mac - Lenin 1

Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin 99% (69)

17

Tiểu luận Kinh tế Chính trị Mác-Lênin

Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin 98% (100)

14

Tài liệu tổng hợp Kinh tế chính trị Mác LêNin

Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin 98% (134)

63

KTCT - Tài liệu ôn tự luận

Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin 98% (64)

57

Thực trạng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay Kinh tế Chính trị Mác-Lê Nin 100% (21)

16

Giá cả độc quyền = chi phí sản xuất + lợi nhuận độc quyền.

1.2.4 Tác động của độc quyền

Độc quyền đối với thị trường kinh tế đều có cả tác động tích cực lẫn tiêu cực, dù là độc quyền tư nhân hay độc quyền nhà nước Về mặt tích cực, độc quyền có thể tạo ra khả năng to lớn trong việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học kĩ thuật, làm thúc đẩy sự tiến bộ mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật Không chỉ vậy, độc quyền còn có thể làm tăng năng suất lao động, nâng cao năng lực cạnh tranh của bản thân tổ chức độc quyền Ngoài ra, độc quyền cũng tạo được sức mạnh kinh tế góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng sản xuất lớn hiện đại

Mặt khác, các tác động tiêu cực của độc quyền cũng có thể khiến cho các chủ thể trong nền kinh tế lo ngại đáng kể Độc quyền xuất hiện sẽ làm cho cạnh tranh không hoàn hảo gây ra thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội Tiếp theo, nó còn phần nào kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, và theo đó là kìm hãm và chi phối sự phát triển của nền kinh tế và xã hội Khi độc quyền nhà nước bị chi phối bởi các nhóm lợi ích cục bộ hay là khi độc quyền tư nhân chi phối các mối quan hệ kinh tế, xã hội làm tăng thêm

sự phân hóa

giàu nghèo giữa các tầng lớp trong xã hội

1.3 Cần thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, hạn chế độc quyền.

Chúng ta cần phải thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh bởi các tác động tích cực mà nó mang đến cho nền kinh tế thị trường Thứ nhất, cạnh tranh thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất Các chủ thể sản xuất kinh doanh luôn không ngừng tìm kiếm,

5

phát triển và ứng dụng kỹ thuật, công nghệ hiện đại vào trong sản xuất để có thể nâng cao được năng lực cạnh tranh Như vậy, cạnh tranh sẽ thúc đẩy lực lượng sản xuất xã hội phát triển một cách nhanh chóng hơn bởi nó giúp nâng cao trình độ, tay nghề cũng như tri thức của người lao động Thêm vào đó, khi cạnh tranh lành mạnh, nền kinh tế thị trường sẽ không ngừng được hoàn thiện hơn Cạnh tranh cũng thúc đẩy năng lực thỏa mãn nhu cầu của xã hội Bởi mục đích của kinh doanh là tối đa hóa lợi nhuận - thứ có được nhờ do hàng hóa và dịch vụ cung cấp cho người tiêu dùng nên các nhà sản xuất phải tìm cách để có thể tạo ra được lượng hàng hóa và dịch vụ chất lượng tốt với chi phí và giá thành nhỏ nhất, đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng trong xã hội Cuối cùng, cạnh tranh còn là cơ chế điều chỉnh một cách linh hoạt việc phân bổ các nguồn lực bởi các chủ thể sản xuất kinh doanh phải thực hiện cạnh tranh để có cơ hội sử dụng các nguồn lực, phục vụ cho sản xuất kinh doanh

Cạnh tranh giúp nền kinh tế thị trường có thể phát triển, thế nhưng

cạnh tranh không lành mạnh lại gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực cho nhiều

cá nhân hay tổ chức trong nền kinh tế thị trường Trong cạnh tranh không

lành mạnh, các chủ thể kinh tế thường gây ra những hành vi vi phạm đạo

đức và thậm chí là vi phạm pháp luật Họ dùng các thủ đoạn xấu như làm

hàng giả, hàng nhái, trốn lậu thuế, tung tin giả, để làm hại đối thủ cạnh

tranh, gây thiệt hại đến lợi ích của các doanh nghiệp làm ăn chân chính,

người tiêu dùng và xã hội để có thể thu lợi nhuận cao nhất về mình

Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh và còn làm cạnh tranh trở nên gay gắt

hơn Trong môi trường kinh doanh, với sự thống trị của độc quyền và vì mục đích lợi nhuận độc quyền cao, mặc dù độc quyền tạo ra sản xuất lớn, có thể

làm giảm chi phí sản xuất và từ đó làm giảm giá cả hàng hóa, nhưng độc

quyền sẽ không giảm giá, mà lại áp đặt giá bán hàng hóa cao và giá mua

thấp, thực hiện sự trao đổi không ngang giá, hạn chế khối lượng hàng hóa và tạo ra sự cung cầu giả tạo về hàng hóa, khiến cho người tiêu dùng và cả xã

6

hội có thể bị thiệt hại Với địa vị thống trị kinh tế và mục đích lợi ích nhóm, kết hợp với sức mạnh nhà nước hình thành độc quyền nhà nước, độc quyền chi phối cả quan

hệ, đường lối đối nội, đối ngoại của một quốc gia, vì lợi ích của các tổ chức độc quyền, chứ không vì lợi ích của đại đa số nhân dân lao động, dẫn đến làm tăng sự phân hóa giàu nghèo.Thêm nữa, vì lợi ích độc quyền, các hoạt động nghiên cứu, phát minh, sáng chế chỉ có thể được thực hiện khi vị thế độc quyền của chúng không có nguy cơ bị lung lay Vì vậy, mặc dù có khả năng về nguồn lực và tài chính để tạo ra nhiều khả năng trong nghiên cứu, phát minh ra được các sáng chế khoa học, kỹ thuật, thế nhưng các tổ chức độc quyền thường không quá tích cực thực hiện những công việc đó Qua đó ta có thể thấy, độc quyền đã phần nào kìm hãm sự tiến bộ của lĩnh vực kỹ thuật, và theo đó là kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế của xã hội Đó là lí

do ta nên bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và hạn chế độc quyền trong nền kinh tế

II LIÊN HỆ VỚI THỰC TIỄN THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường Một số yếu tố bất hợp lý của mô hình kinh tế trước đây vẫn còn tồn tại và đòi hỏi cần phải có những giải pháp cụ thể để giải quyết trong thời gian tới Một trong những vấn đề cần giải quyết là tình trạng độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước Ngoại trừ những loại hình độc quyền là kết quả của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường như Coca trong ngành công nghiệp giải khát hay Nike trong ngành thời trang thì Việt Nam còn tồn tại nhiều doanh nghiệp nhà nước Doanh nghiệp nhà nước độc quyền trong nhiều lĩnh vực như: điện, nước, xăng, viễn thông… Ví dụ như VNPT nắm giữ đường trực viễn thông quốc gia,

từ đó ngăn cản các công ty khác tham gia vào thị trường viễn thông, bởi lẽ nếu các công ty khác muốn cung cấp dịch vụ viễn thông họ buộc phải sử dụng đường trục viễn thông quốc gia do VNPT quản lý Với lợi thế về thị phần sẵn có từ trước cùng với các quy định của pháp luật, VNPT đã tính giá dịch vụ viễn thông cung cấp cho

7

người sử dụng cao hơn 30% so với các nước ASEAN Tình trạng này cũng tương tự như ở Tổng công ty điện lực ViệtNam (EVN) Ở nước ta đã có một số doanh nghiệp sản xuất điện nhưng chỉ EVN được nắm giữ hệ thống truyền tải điện Trong thị trường điện lực, việc sản xuất điện có liên quan mật thiết đến việc truyền tải điện Điều này làm cho các doanh nghiệp sản xuất điện phải phụ thuộc vào EVN - một đối thủ cạnh tranh trên cùng thị trường Chính vì vậy, độc quyền của EVN đối với việc

kinh doanh điện là điều không thể tránh khỏi (Vấn Đề Độc Quyền ở Việt Nam, n.d.a)

Nói tóm lại, viêc pháp luật quy định nhà nước nắm độc quyền đối với các phương tiện thiết yếu đã làm cho độc quyền nhà nước biến thành độc quyền doanh nghiệp Chính vì vậy, các doanh nghiệp tư nhân gặp nhiều khó khăn do không đủ sức cạnh tranh với những nhóm doanh nghiệp nhà nước Đó là nguyên nhân vì sao cho tới nay các doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn hay sản phẩm riêng biệt tạo ra nhiều giá trị gia tăng cho xã hội gần như chưa xuất hiện trong nền kinh tế nước ta Có thể nói rằng: ở một chừng mực nhất định, chính sách kinh tế đã trở thành rào cản tạo ra độc quyền trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, gây hại đến sự cạnh tranh lành mạnh trong kinh tế

III BIỆN PHÁP BẢO VỆ CẠNH TRANH LÀNH MẠNH, HẠN CHẾ ĐỘC QUYỀN

Ta có thể kết luận việc bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và hạn chế độc quyền là vô cùng cần thiết Vậy, có những biện pháp gì để bảo vệ sự cạnh tranh lành mạnh và hạn chế độc quyền?

3.1 Biện pháp về phía nhà nước

8