TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN KHOA KHOA HOC QUAN LY Chủ biêu: PGS.TS Đoàn Thị Thu Hà PGS.TS.Nguyễn Thị Ngọc Huyền GIÁO TRÌNH CHÍNH SÁCH: KINH TE — XA HO! (Tai ban) lo NHA XUAT BAN KHOA HOC VA KY THUAT Lời nói đầu Chính sách binh tế - xã hội công cụ quan trọng Nhà nước để quản lý, điều hành hoạt động xã hội theo mục tiêu xúc định Vì vay uiệc nghiên cứu nột dung qud vutc, trình sách kinh tế- xã hội cần thiết đổi uới sinh niên trường đại học kinh tế, nhà quản lý lèm viéc lĩnh cde cấp khác nên kinh tế quốc dân đổi uới nhà nghiên cứu khoa học kính tế Giáo trình "Chính sách kinh tế - xã hội" Khoa Khoa học quản lý, trường Đại học Kinh tế Quốc dân sử dụng cho đào tạo đại học chuyên ngành Quản lý bình tế từ năm học 1995- 1996 uới thời gian lên lớp 7ð tiết, nhằm cung cấp cho người học hiến thức bản, có hệ thống trình hoạch định, tổ chức thực uờ phân tích sách binh tế- xã hột Nhà nước Giáo trinh biên soạn theo chương trình mơn học Hội đồng khoa học Nhà trường xét duyệt, dựa thành nghiên cứu, giảng dạy uà tổng kết thực tiễn tập thể giáo uiên Khoa, có tham bhúáo túc giả, tài liệu uà nước, theo quan điểm uà tính thần đổi Đảng Nhà nước Giáo trình TS Đồn Ngọc Huyền Thị Thu Hà va TS Nguyễn Thị đồng chủ biên Việc biên soạn chương phân công sau: - PGS.TS Đồn Thị Thu Hà, chương ÌI chương III - PGS.TS Nguyên Thị Ngọc Huyền: Chương I va chương IV - TS Nguyễn Thị Hồng Thủy: Chương V - PGS.TS, Lê Thị Anh Vân: Chương VI - PGS.TS Mai Văn Bưu: Chương VĨI oò chương VI1ï - TS Hé Thi Bich Van: Chuong IX - PGS.TS Phan Kim Chiến: Chương X uà chương XI - GS.TS Đỗ Hoàng Toàn: Chương XI] uà chương XIII Khoa Khoa hoc quan ly va cae tac gid xin bay to long biét ơn chân thành đến Lãnh đạo nhà trường, Hội đồng khoa học nhà trường, tác giả tài liệu tham khảo uà bạn đồng nghiệp ngồi trường giúp đỡ chúng tơi suốt q trình biên soạn giáo trình Chính sách binh tế T— xã hội môn học mới, trình độ tác giả thời gian có hợn, giáo trình khơng thể tránh khỏi thiếu sót Chúng tơi mong nhộn góp ý bạn đọc để lần xuất sau hoàn thiện Mọi góp ¥ xin gui vé Khoa Khoa học quản lý, Đạt học Kinh tế quốc dân Hà Nội Các tác giả Chươngï TONG QUAN VE CAC CONG CU QUẢN LÝ CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CÁC CHÍNH SÁCH KINH TẾ - XÃ HỘI I NHÀ XÃ HỘI NƯỚC VỚI CÁC CÔNG CỤ QUAN LY KINH TE - Một số vấn đề tổng quan Nhà nước 1.1 Khái niệm Nhà nước Nhà nước, theo cách hiểu thông thường, vừa cở quan thống trị (hoặc nhóm) giai cấp đơi với tồn giai cấp khác xã hội: vừa quan quyền lực cơng đại điện cho lợi ích cộng đồng xã hội, thực hoạt động nhằm phát triển xã hội trì Như vậy, Nhà nước có hai thuộc tính bản: thuộc tính giai cấp thuộc tính xã hội 1.2 Đặc trưng Nhà nước Với tư cách tổ chức trị - xã hội đặc biệt, với hoạt động bao trùm toàn lĩnh vực khác đời sống xã hội, Nhà nước khác tổ chức xã hội khác đấu hiệu sau:1/ Nhà nước phân chia dân cư theo lãnh thổ hành chính, 2/ Nhà nước đặc trưng quản lý xã hội, 3/ Nhà diện máy đặc biệt có chức nước có quyền tối cao việc định vấn đề đối nội đối ngoại quốc gia, 4/ Nha nước ban hành pháp luật, quần lý xã hội pháp luật đảm bảo thực pháp luật sức mạnh cưỡng chế, 5/ Nhà nước quy định thu loại thuế để tạo nguồn kinh phí cho máy Nhà nước hoạt động 1.3 Chức Nhà nước Nhà nước có hai chức bản: chức đối nội (tổ chức quan lý xã hội, bảo dam ổn định trị, an ninh, an tồn xã hội bảo vệ tự đo, quyền, lợi ích đáng công dân) chức đối ngoại (bảo vệ độc lập chũ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, chống lại âm mưu xâm lược từ bên mở rộng quan hệ đối ngoại) 1.4 Nhiệm vụ Nhà nước Có năm nhiệm vụ thể sứ mệnh trung tâm Nhà nước: - Thiết triển thị - Đảm ổn định kinh lập móng pháp luật vững cho phát trường bảo mơi trường sách lành mạnh, bao gẫm tế vĩ mô - Đầu tư vào nguỡi kết cấu hạ tầng - Đảo vệ người dễ bị tổn thương Bảo vệ môi trường sinh thai 1.5 Cuan lý Nhà nước xã hội Đó tác động liên tục, có tổ chức, có hướng đích pháp quyền máy Nhà nước trình xã hội, hành ví hoạt động cơng dân tổ chức xã hội nhằm trì cố trật tự xã hội, bảo toàn, củng cố phát triển quyền lực Nhà nước, đảm bảo tổn phát triển xã hội 1.6 Các chức quản lý Nhà nước xã hội Là hoạt động quan lý quan quan lý Nhà nước, biểu phương hướng, giai đoạn lĩnh vực tác động Nhà nước xã hội, 1.7 Nội đung cửa Nhà nước Nội dung Nhà nước bao gồm thiết chế nhà nước thể chế nhà nước - Thiết chế nhà nước cấu máy nhà nước phân bố lực mối quan hệ hoạt động phận cấu thành máy nhà nước - Thể chế nhà nước hệ thống quy phạm chuẩn mực ghi nhận văn quy phạm pháp luật, quy định tổ chức Nhà nước, quản lý nhà nước lĩnh vực, kiểm soát Nhà nước nhằm tạo sở, khuôn khổ pháp lý cho tổ chức hoạt động Nhà nước 1.8 Hành nhà nước hành nhà nước Hành nhà nước phận chủ yếu cua quan lý Nhà nước bao gồm hoạt động tổ chức điều hành quan hành pháp nhằm thực quản lý công việc hàng ngày đất nước Nền hành nhà nước hệ thống tổ chức thể chế nhà nước có chức thực thi quyền hành pháp bàng hoạt động nhà nước hành : Nền hành nhà nước có yếu tố cấu thành: 1/ Hệ thống thể chế hành chính, 2/ Bộ máy hành 3/ Cơng chức hành Tính tất yếu khách quan quản lý Nhà nước hoạt động kinh tế -xã hội Ở hầu hết nước, Nhà nước can thiệp vào hoạt động kinh tế - xã hội nhằm phát huy ưu khác phục khuyết tật thị trường Đó thay đổi quan trọng ta ~i muốn khai thác tốt tiềm kinh tế Đặc biệt đổi với kinh tế thị trường, nơi xảy hàng loạt trục trặc phát triển kinh tế xã hội khơng có can thiệp Nhà nước Đó là: Tính chu kỳ kinh doanh, bao gồm đao động cua GNP, khúng hoảng kinh tế có chu kỳ, ty lệ thất nghiệp, tỷ lệ lạm phát, cán cân thương mại địi hỏi Nhà nước phải can thiệp sách để ổn định kinh tế Chính sách Nhà nước làm giảm bốt biến động chu kỳ kinh tế Có lĩnh vực mà khu vực tư nhân khơng muốn đầu tư, lĩnh vực công cộng lĩnh vực cần vốn lớn, chậm thu hồi vốn tỉ suất lợi nhuận thấp mặc đù cần thiết cho kính tế, Tồn yếu tố phi kinh tế vấn để môi trường, vấn đề dân số, vấn đề khai thác cạn kiệt tài nguyên, vấn đề bảo đấm an ninh buộc Nhà nước phải kiểm soát có biện pháp hạn chế ngăn chặn Sự thiếu hụt thông tin Thông tin sở quan trọng để chủ thể kinh tế đưa định; chế thị trường, chủ thể khơng có khả nhận thơng tin đầy đủ, dẫn đến tồn kinh tế hoạt động hiệu Vì thế, có hiệu Nhà nước làm tốt cơng việc xứ lý thông tin phức tạp, quy định chế độ công khai thông tin để bảo vệ cho nhà sản xuất người tiêu dùng Nền kinh tế thị trường tất yếu dân đến tình trạng độc Khi sản lượng đi, giá tăng lên can thiệp Nhà nước cần thiết nhằm hạn chế quyền lực độc quyền mua hay độc quyền bán để cải thiện phân bố nguồn lực kinh tế Cơ chế thị trường tạo bất bình đẳng phân phối Vì Nhà nước phải can thiệp, tác động vào phân phối thu nhập để tranh bất ổn định trị - xã hội, tạo nên xã hội công Cùng với hội nhập với giới khu vực, xám lăn niềm tin, ý thức hệ, nguy bị đồng hoá lối sống, tinh thần đạo đức hiểm hoạ xâm lược bành trướng từ lực nước đễ xây ra: khơng có chuẩn bị phịng vệ khó giữ gìn đất đai, tổ quốc đặc trưng xã hội 3, Các công cụ quản lý kinh tế - xã hội Nhà nước Để tiến hành quản lý hoạt động kinh tế - xã hội, Nhà nước với tư cách chủ thể quản lý phãi sử dụng công cụ quản lý, với tư cách vật truyền dẫn tác động quần lý lên đối tượng khách thể quản lý Như công cu quan ly kinh tế - xã hội phương tiện hữu hình vơ hình mà Nhà nước (hoặc rộng xã hội) dùng để tác động lên chủ thể Kinh tế - xã hội nhằm đạt ý đồ, mục tiêu mình, Chính nhờ công cụ quản lý mà Nhà nước truyền tải ý định ý chí cha minh lên người, hệ thống toàn vùng đất nước khu vực phạm vi ảnh hưởng bên ngồi Các cơng cụ quản lý kính tế - xã hội cũa Nhà nước hệ thống lớn rât phức tạp, với công cụ chủ vếu sau đây: 3.1 Kế hoạch Kế hoạch tập hợp mục tiêu phương thức để đạt mục tiêu Lập kế hoạch định trước xem tương lai phải đạt gì? Phai lam gi? Lam nào? Làm cơng cụ gì? Khi làm làm? Mặc dù tiên đốn xác tương lai yếu tố nằm kiểm sốt phá vỡ kế, hoạch tốt có khơng có kế hoạch kiện diễn cách ngẫu nhiên ta khả hành động một, cách chủ động Trong chế thị trường, Nhà nước thực biện công tác kế hoạch nhằm định hướng kinh tế xã hội, lựa chọn mơ hình tăng trưởng, lựa chọn mục tiêu chủ yếu, xây dựng sách kinh tế xã hội cung cấp thường xuyên thông tin kinh tế xã hội xử lý nhằm định hướng điều tiết hoạt động thể thị trường Quần lý kế hoạch có tiền để khách quan từ thân Rinh tế xã hội Tuy nhiên chế thị trường tính chất kế hoạch Nhà nước thay đổi mang đặc trưng co bản: 1/ Tính định hướng tổng quát, 2/ Điều tiết gián tiếp thông qua hệ thống địn khuyến khích kinh tế, 3/ Hướng vào hiệu Kinh tế, 4/ Kết hợp kế hoạch kinh tế với kế hoạch xã hội Hệ thống kế hoạch Nhà nước bao gồm loại kê hoạch sau: - Chiến lược: Là hệ thống đường lối biện pháp chủ yếu nhằm đưa hệ thống đạt đến mục tiêu đài hạn Nội dung chiến lược bao gồm: 1) Các đường lối tổng quát, chủ trương mà hệ thống thực khoảng thời gian đủ dài, 2) Các mục tiêu đài hạn hệ thống, 3) Các phương thức yếu để đạt mục tiêu Sau giai đoạn chiến lược, hệ thống phải đạt tới trình độ phát triển vượt bậc với mục tiêu đặc trưng cho trình độ - Quy hoạch: tổng thể mục tiêu bố trí, sáp xếp nguồn lực để thực mục tiêu theo không gian thời gian Khởi đầu quy hoạch phát triển đô thị, ngày nhiều loại hình quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội 'được xây 10 nước năm qua bước đầu chế thị trường ngày đặt địi to lớn Điều hành khơi lượng tiền chủ vếu dựa vào tín dụng tải cấp vốn phát hành mua ngoại tệ, vàng nông sản Các công cụ khác đự trữ bất buộc tối thiểu, thị trường mở mức độ sơ khai Do để phát huy vai trò lãi suất điều tiết khối lượng tiền theo mục tiêu sách tiền tệ cần phải thay biện pháp ấn định trực tiếp lãi suất ngân hàng thương mại biện pháp gián tiếp, đặc biệt điều chỉnh linh hoạt kha nang tạo tiền ngân hàng thương mại giới hạn sử dụng vốn hạn mức tái cấp vốn tái chiết khấu khế ước nợ tín dụng chấp giấy tờ có giá đầm bảo chất lượng 4.2.4 Nghiệp tụ thị trường mo (open market operations) Nhược điểm tái chiết Khấu ngân hàng Nhà nước phải ngân hàng thương mại có vay thực biện ý đồ thu hẹp mở rộng tín dụng Trong ngân hàng thương mại không muốn vay ngân hàng Nhà nước điều Kiện thủ tục chặt chẽ có họ thấy không cần vay Nhữ thị trường mở ngân hàng thương mại tìm cho nguồn tài trợ cần thiết với thú tục nhanh gọn Nghiệp vụ thị trường mỡ nghiệp vụ mua, giấy tờ có giá ngắn hạn ngân hàng Nhà nước thực thị trường tiền tệ nhằm thực sách tiền tệ quốc gia Nghiệp vụ thị trường mở cơng cụ sách tiển tệ quan nghiệp vụ yếu tố định quan trọng thay đổi số tiền tệ nguồn gây nên biến động cung ứng tiền tệ Thông qua nghiệp vụ thị trường mở, ngân hàng Nhà nước mua bán tín phiếu kho bạc, chứng tiền gửi, tín phiếu ngân hàng nhà nước loại giấy tờ 258 có giá ngắn hạn khác thị trường tiền tệ nhằm tác động vào mức dự trữ hệ thống ngân hàng Điều làm thay đổi lượng tién gửi vào ngân hàng ảnh hưởng đến lượng tiền tệ Khi Ngân hàng nhà nước đem chứng khoán thị trường mở để bán thu tiền mặt séc về, lượng chứng khoán tiêu thụ thị trường đột ngột trơ nên lớn - chứng khoản đư thừa làm gia cua hạ, lãi suất chứng khốn tăng lên làm khan thêm cung ứng tiền, dần đến làm giảm tỉ giá gia ca hàng hoá Như ngân hàng Nhà nước thực nghiệp vụ bán thắt chặt cung ứng tiền, tăng lãi suất, giam dự trữ giảm tỉ giá giảm phat giá Về phía ngân hàng trung gian mua chứng khốn ngân hàng trung ương dù trả séc tiền mặt, dự trữ cua bị giãm Khi dự trữ ngân hàng trung gian giảm, lần làm giam khả cấp phát tín dụng ngân hàng cung ứng tiền kinh tế bị thất chặt Khi Ngán hàng nhà nước đem tiền mat séc thị trường mỡ để mua chứng khốn ảnh hưởng hồn tồn ngược lại - lượng tiền mật lưu thông tăng lên, làm tăng dự trữ, tăng lượng tín dụng cấp phát hệ thống ngân hàng trung gian - lượng chứng khoán ngân hàng Nhà nước mua làm khan chứng khoán day giá chứng khoán lên - giá chứng khốn tăng làm giảm lãi suất giảm lãi suất hệ thống ngân hàng trung gian cung ứng tiền tăng làm tăng tỉ giá giá leo thang Như vậy, Ngàn hàng nhà nước thực nghiệp vụ mua, mở rộng cung ứng tiền, giảm lãi sưất, tảng dự trữ, tăng tỉ giá số lạm phát gia tăng Mặt khác, khối lượng tiền tệ tăng tạo điều kiện để mở rộng tín dụng, đầy mạnh đầu tư tăng trưởng kinh tế, tạo công an việc làm 259 4.2.5 Cuny ting co sé tién hode tién mat phap dinh (monetary supply) Ngồi việc lam tang, giảm số tiền tệ thông qua nghiệp vụ thị trường mở cho vay chiết khấu Ngân hàng nhà nước trực tiếp làm tăng giảm số tiền tệ, tức làm tăng giảm dự trữ cung ứng tiền nghiệp vụ thị trường ngoại tệ nghiệp vụ cho vay với Chính phủ , Toàn lượng tiền mặt mà Ngân hàng nhà nước phát hành vào thời điểm định kinh tế gọi tiền ngồi lưu thơng hay số tiền tệ Cơ số tiền tệ phận tài sản nợ Ngân hàng nhà nước bao gồm hai phận: 1.Tién mat lưu giữ trọng dân cư, đoanh nghiệp tổ chức kinh tế (tiền tệ hệ thống ngân hàng) 2.Tién dự trữ tổ chức tín dụng: dự trữ bất buộc, tiền gửi Ngân hàng nhà nước, tổn quỹ tiền mặt tổ chức tín dụng Cơ số tiền tệ hạt nhân hệ thống tiền tệ Thông qua việc điều tiết số tiền tệ vốn khả dụng cúa tổ chức tín đụng, Ngân hàng nhà nước khn khổ sách tiền tệ thực chức quan lý khối lượng tiền tác động đến sản lượng tăng trưởng kinh tế, mức giá, môi trường kinh doanh trình kinh tế khác Các công cụ tác động số tiền tệ đến khối lượng tiền tệ đa đạng thông qua nhiều kênh Ở đây, kênh chủ yếu nghiệp vụ cho vay cũa tổ chức tín dụng doanh nghiệp đân cư từ nguồn huy động tiền gửi nguồn huy động khác, mà phần lớn nguồn vốn huy động nằm cấu khối lượng tiền Tuy nhiên, khả tín dụng (tạo tiền) tổ chức tín dụng phụ thuộc nhiều vào hành Ngân hàng nhà nước 260 thông qua việc mua bán chứng khốn Chính phủ ngoại hối, tam ứng cho ngân sách nhà nước thay đối mức lãi suất tái cấp vốn dự trữ bắt buộc mà Ngân hàng nhà nước mở rộng thu hẹp số tiền Khi Ngân hàng nhà nước tung tiền mặt mua ngoại tệ thị trưỡng ngoại tệ ngav làm tăng số tiền tệ, nâng tỉ giá lên cao (phá giá đồng tiền nội địa) cung ứng tiền tổng thể bành trướng sau đó, Khi Ngân hàng nhà nước đem ngoại tệ bán, thất chặt số tiền tệ, giảm nhanh cung ứng tiền hạ tỉ giá xuống thấp (tăng giá đồng tiền nội địa) Khi Ngân hàng nhà nước thực nghiệp vụ với Chính phủ làm thay đổi số tiền tệ Vào lúc mà ngân sách Chính phủ thâm hụt, cầu vay mượn khu vực công phát sinh ngân hang Trung ương thường phải cho Chính phủ vay tiền Lượng tiền mặt cho vay làm tăng cung ứng tiền tệ kinh tế thơng qua việc chì tiêu cua Chính phủ Đến lúc ngân sách thăng dư, ngân hàng Trung ương địi nợ Chính phủ trả nợ Một lượng lớn tiền mặt Chính phú (do nhân dan nộp thuế) ngân hàng Trung ương rút Cơ số tiền tệ giảm cung ứng tiền ìưu thơng giảm theo Tóm lại, nghiệp vụ thị trường mỡ công cụ điều tiết số sử đụng thường xuyên để điều tiết cung ứng tién va tổng cầu theo mục tiêu định Lãi suất chiết khấu vận dụng với tỉ lệ dự trữ bất buộc cần thay đổi cách sâu rộng mạnh mẽ đến lãi suất, dự trữ tỉ giá hối đoái khoảng thời gian đài chiến lược điều tiết dài hàng năm trở lên cải tạo cấu kinh tế, cải tạo cấu đầu tư, gia tăng xuất khâu 261 gia tăng thu hút tài nước ngồi ổn định giá ca mở rộng sản lượng tiém nang Công cụ cung ứng số tiền vận dụng theo nghiệp vụ thị trường mở mặt ngắn hạn mặt dài hạn, hỗ trợ cho nuục tiêu điều tiết lãi suất chiết khấu tỉ lệ dự trữ bất buộc Lãi suất tín dụng cơng cụ giữ cho thị trường chứng khốn nói rộng cơng cụ gửi cho thị trương cho vay ngân hàng trung tgian hoạt động nhịp nhàng hài hoà với mục tiêu điều tiết khác đặc biệt hữu dụng cần khống chế tín dụng để chống lạm phát cao III.THUC Ở NƯỚC TA TRANG CUA CHÍNH SÁCH TIEN TỆ - TÍN DỤNG Kết bước đầu đổi sách tiển tệ - tín dụng Bước ngoặt sách tiền tệ - tín dụng Việt Nam đánh dấu việc chuyển cấp sang hai cấp Trước năm hình thức ngãn hàng từ 1988 hệ thống ngân hàng Việt Nam hệ thống ngân hàng cấp Ngân hàng nhà nước vừa đóng vai trị ngân hàng trung tương, vừa đóng vai trị ngân hàng trung gian Kế hoạch tiền mặt kế hoạch tín dụng hai cơng cụ chủ yếu để quản lý mức cung tiển- kế hoạch tín đụng sở xây dựng đựa kế hoạch sản xuất vật với mức giá ngân hàng quy định- kế hoạch tiền mặt xây dựng sở nguồn thu chi tién mặt Các ngân hàng triển, ngân riêng chun mơn hố ngân hàng Đầu tư phát hàng Ngoại thương có thực số nghiệp vụ thực nhánh chất ngân chức hàng năng, Nhà nhiệm nước Hệ vụ thống gần ngân hang cấu trúc theo mơ hình trực tuyến với thống trị tuyệt đối phương thức quần lý hành Hoạt động ngân hàng tiến 262 hành sở kế hoạch tập trung pháp lệnh từ khâu phát hành, tín dụng cung ứng tiền mặt Vai trò hệ thống ngân hàng thụ động cịn nhà quản lý quan tâm đến vấn đề tiền tệ Tháng 6/1988 theo định Hội đồng Bộ trưởng, hệ thống ngán hàng tổ chức lại với mục tiêu tăng cường chức cũa ngân hàng Nhà nước chức thương mại giao cho ngân hang nông nghiệp ngàn hàng công thương Tiền gửi từ quỹ tiết kiệm phân bố cho ngân hàng Nông nghiệp ngân hàng Công thương: ngân hàng Ngoại thương ngân hàng Đầu tư hoạt động có tính chất độc lập tự chịu trách nhiệm lãi lỗ Ngày 26/3/1988 Hội đồng Bộ trưởng nghị định số 53-HĐBT tö chức máy Ngân hàng nhà nước Việt Nam - đối có tính cách mạng sâu sắc mở đầu cho hàng loạt chế hoạt động ngán hàng theo nội dung hạch toán kinh doanh vào song Cho đến năm 1992 mơ hình tổ chức ngân hàng theo hệ thống hai cấp, định hình - tổng thể tách chức kinh đoanh khỏi ngân hàng trung ương trừ số khâu như: tiếp vốn cho ngân hàng thương mại, can thiệp vào thị trường vàng, đôla để ổn định thị trường ngân hàng Trung ương xác định rõ chức yếu: hoạch định sách chế, định chế quản lý tiền tệ - tín dụng: kiểm tra việc thực sách, chế, định chế Ở địa phương, thành lập chi nhánh ngân hàng Nhà nước giúp ngân hàng Trung ương thực quản lý Nhà nước địa bàn Như nhờ có kết hợp chặt chế tăng cường đạo điều hành vĩ mô ngân hàng Nhà nước với đẩy mạnh hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại theo phương thức "vay vav“ mà ta kiểm chế lạm phát, ổn định 263 giá trị đồng tiền để góp phần nhiều thành phần phát triển Kinh tê hàng hoa Ngày 21/5/1990 Chủ tịch Hội đồng Nhà nước lệnh số 37/LŒTHĐNN cơng bố Pháp lệnh ngân hàng - HTX tín dụng cơng ty tài đánh đấu bước ngoặt quan trọng nghiệp đổi hệ thống tiền tệ - tín dụng ngân hàng Đây văn luật lịch sư hoạt động ngán hàng nước ta tạo định hướng quan trọng chi phối bước chuyển từ chế kế hoạch hoá tập trung sang chế thị trường có quản lý vĩ mơ Nhà nước Nó xuất phát từ yêu cầu khách quan đối nội đối ngoại nhằm báo đảm bình đáng quyền lợi nghĩa vụ tổ chức kinh tế - xã hội, tạo tin cậy kính đoanh nước quan hệ hợp tác với nước Pháp lệnh Ngân hàng nhà nước tăng thêm quyền hạn trang bị cho ngân hàng Nhà nước nhiều công cụ mới, vốn quen dòng nước tư tiếp thu có chọn lọc để Ngân hàng nhà nước chủ động điều hành cách lính hoạt hữu hiệu hoạt động tiền tệ - tín dụng Pháp lệnh ngân hàng tổ chức tín đụng dé nhằm lập lại trật tự Kỷ cương kinh doanh tiền tệ, khơng định nghĩa, danh loại hình tổ chức tín dụng mà quy định rõ ràng điều kiện tỏ chức, tỉ lệ đự trữ bát buộc v.v nhằm buộc tổ chức tín dụng vào đường làm ăn nghiêm túc, kinh doanh lành mạnh văn mình, ngân hàng quốc doanh giữ vai trị chủ đạo Như từ có hai Pháp lệnh nói thực chủ trương kết hợp đồng thời sách thất chặt tiền tệ sách mở rộng tín dụng ngành ngân hàng thu số kết qua quan trọng mặt là: - Điều hoà khối lượng tiền tệ lưu thơng trì mối 264 tương quan tỉ lệ hợp lý tổng cung tổng cầu tiền tệ cố gắng bao dam cung ứng đủ khói lượng tiền mặt cần thiết cho lưu thông song khong phat hành tiền để bù cho thâm hụt ngân sách - Chính sách lãi suất đổi mới, xố bỏ bao cấp qua lãi suất cho vay, thực chế lãi suất dương Điều chỉnh lãi suất huy động cho vay phù hợp với biến động số lạm phát, yêu cầu sách tiền tệ chế thị trường hạn chế phần bù ngân sách cho "lãi suất âm", đông thời mở rộng đối tượng tín dụng đầu tư cho thành phần kinh tế ngồi quốc đoanh nơng dân tiểu thủ công nghiệp, địch vụ - Thực sách tín dụng có lựa chọn nhằm nâng cao hiéu qua Kinh tế vốn đầu tư xác định phương án sản xuất - kinh đoanh tối ưu đơn vị kinh tế - Thực sách điều chỉnh tỉ giá hối đoái theo chế thị trường, gắn liển với việc khuyến khích xuất khâu điều tiết nhập đồng thời gắn với nhiệm vụ chống lạm phát thời kỳ - Thi hành sách can trữ ngoại tệ kiên trì nguyên thiệp thị trương thông qua quỹ dự tắc quản lý nghiêm ngặt ngoại hối để ổn định giá vàng tỉ giá hối đối ~ Áp dụng cơng cụ tốn khơng dùng tiền mặt để mở rộng khối lượng toán tăng tốc độ chu chuyển tiền tệ Việc ban hành thực luật Ngân hàng nhà nước tổ chức tín dụng góp phần tích cực đổi hiệu cúa sách tién té - tin dung Tến sách tiền tệ - tín dụng Thời gian qua sách tiền tệ - tín dụng nước ta có nhiều cố gắng tiến bộ, chưa đáp ứng với nhịp độ đổi chung kinh tế thấp xa so với đòi hỏi bách 265 phát triển kinh tế hàng hố nhiều thành phần Nhìn chung sách tiển tệ - tín dụng hành nước ta cịn có tồn sau: : - Cịn nhiều khiếm khuyết chủ trương chế, sách va su quan lý điều hành vĩ mô Nhà nước ngân hàng trung ương hoạt động kinh doanh tiền tệ - tín dụng - ngân hàng, chủ trương phát triển mở rộng tín dụng cách chủ quan bao cấp nặng nề, hiệu Chính sách lãi suất cịn nhiều bất hợp lý chưa xử lý cách nhạy bén động, hướng tới lãi suất thị trường có quản lý Nhà nước tỉnh thần Pháp lệnh (và Luật) ngán hàng tổ chức tín đụng quy định - Tỉ trọng cho vay kinh tế Nhà nước lớn có xu hướng tăng lên Chưa thực bình đẳng sách lãi suất thành phần kinh tế hiệu sử dụng vốn kinh tế Nhà nước thấp - Các cơng cụ chủ yếu sách tiển tệ - tín dụng chậm đổi Cơng cụ quản lý hành trực tiếp khơng cịn phù hợp hiệu lực sử dụng phổ biến Các cơng cụ gián tiếp hoạch định thực sách tiền tệ cịn sơ khai - Cd chế điều hành lãi suất cịn mang nặng tính hành trực tiếp giân đơn Mặt lãi suất chung chưa phần ánh lính hoạt quan hệ cung cầu vốn kinh tế, chưa bao quát đủ mức rủi ro tiền tệ thông thường Việc xây dựng thị trường tiền tệ thứ cấp khâu then chết sách tiền tệ triển khai cịn chậm - Hệ thống thống thanh toán toán liên ngân khách hàng với ngân hàng (thanh toán bù trừ) hàng hệ góp phần nâng cao hiệu chu chuyển vốn toàn kinh tế 266 tình trạng tốn tiên mật cịn phỏ biến làm cho việc điều hồ lưu thơng tiền tệ quân lý Kho quỳ khó khăn phán tán, tốn kém, ảnh hưởng lớn đến việc đại hố cịng nghệ ngân hàng cấu trúc lại hệ thống - Năng lực tài nhiều ngân hàng thương mại yếu, vốn tự có nhỏ, chất lượng tín dụng thấp (tỉ lệ nợ hạn cao) làm cho hoạt động tín dụng thiếu lành mạnh có nhiều rủi ro, đe doa tang tài cũa ngân hàng thương mại - Chưa có sách huy động vốn hợp lý thơng qua ngân hàng để tạo vốn cho đầu tư phát triển thu hút tiền mặt lưu thơng - Tình hình cơng nợ dưa chiêm dụng vốn lần lớn, khiến cho số vốn tín đụng mà ngản hàng cho vay trước thu hỗi chậm Hàng loạt đoanh nghiệp nhà nước đơn vị kinh tế quốc doanh địa phương thuộc cấp quận, huyện quân lý phải giải thể ngừng hoạt động, làm cho vốn tồn đọng ngân hàng bị kẹt lại, phận lớn khơng có khả thu hỏi Tình trạng làm cho ngân hàng bị thiếu vốn để mở rộng tín dụng nhu cầu vốn doanh nghiệp trở nên cảng thẳng Nguyên nhân tồn chỗ : sách tiền tệ - tín dụng cịn nhiều điểm bất hợp lý: hệ thống tài trung gian chưa phát triển, Các doanh nghiệp nhà nước lập tức khác quyền đòi tài cấp vốn, địi ngân hàng cho vay Nợ đến hạn khơng trả chẳng phải chuyển sang chịu phạt lãi suất nợ hạn, có cao mức lãi suất trả han thấp so với tốc độ giá đồng tiền, Thực tiễn chứng tỏ: Các công cụ sách tiền tệ - tín 267 dụng “con đao hai lưỡi" Tuy theo tài nghệ vận dụng mà chúng mang lại tác dụng khác trình phát triển kinh tế - xã hội Điều kiện để vận dựng thành cơng cong cu khơng đơn việc thông hiểu vấn đề lý luận mà việc nghiên cứu kinh nghiệm nước có kinh tế thị trường phát triển đúc rút kinh nghiệm thần nước ta q trình phát triển kinh tế hang hố nhiều thành phần theo chế thị trường IV ĐỔI MỚI CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ - TÍN DỤNG Phương hướng đổi sách tiền tệ - tín đụng khẳng định Văn kiện đại hội Dang lan thứ VIH: “Chuyển mạnh sách tiền tệ hoạt động ngân hàng phù hợp với chế thị trường, góp phần ổn định sức mua đồng Việt Nam, kiềm chế lạm phát mức thấp, huy động cho vay vốn có hiệu Ngân hàng nhà nước có trách nhiệm việc kiểm sốt lạm phát, ổn định giá trị đồng tién, quan lý ngoại tệ, vàng, tổ chức tốt hệ thống quỹ hàng tín dụng thương nhàn dân Quản lý chặt mại nhánh chẽ ngân hoạt hàng động nước ngân ngồi Có biện pháp đồng để giảm dan lãi suất tạo điều kiện cho đầu tư phát triển Có sách tỉ giá hối đối quản lý ngoại hối hợp lý, thúc đẩy xuất điều tiết nhập khẩu, tưng bước làm cho đồng Việt Nam có giá trị chuyên đổi đủ phương tiện lưu thông nước” Việc đổi sách tiền tệ - tín đụng nước ta thời gian tới cần phải trọng số vấn đề chủ yếu sau : 268 Chính sách tiền tệ - tín dung phải tác động chiều thống với sách kinh tế - xã hội Phai bám sát góp phần tích cực thực thắng lợi mục tiêu chiến lược phát triển kính tế - xã hội là: chặn đà giảm sút nhịp độ tăng trưởng phát triển kinh tế với tốc độ cao, đạt chuyển biến mạnh mẽ nâng cao lực cạnh tranh hiệu kinh tế theo kip tiến trình hội nhập quốc tế, có bước tiến phát triển khoa học - công nghệ bêi dưỡng nguỏn nhân lực giải vấn đề xã hội xúc, cai thiện đời sống vật chất văn hóa tầng lớp dân cư, bảo đảm ổn định trị - xã hội, cố quốc phòng an ninh, tạo đà phát triển bền vững cho năm Khan trương hồn thiện chế sách hệ thống văn pháp qui để có đủ Khuôn khổ pháp lý cần thiết cho việc thực tốt luật Ngân hàng nhà nước luật tổ chức tín dụng bảo dam cho hệ thống ngân hàng hoạt động hiệu lực, hiệu quả, động, an tồn Ngành ngân hàng cần có cải tổ triệt để thủ tục hành chính, giảm bớt thủ tục, thủ tục vay tiền Việc ban hành hệ thống văn phải tạo hành lang pháp lý thơng thống, đồng linh hoạt, đáp ứng yêu cầu ngày cao kinh tế thị trường Phát huy mạnh mẽ vai trơ địn bây cơng cụ điều tiết vĩ mơ sách tiền tệ - tín dụng, Đổi phương thức thủ tục tín dụng theo hướng tạo thuận lợi hội bình đẳng cho đơn vị, hộ kinh doanh thuộc thành phần kinh tế có dự án đầu tư kinh doanh khaả thi vay vốn ngân hàng, lĩnh vực phát triển nông nghiệp, nông thôn Khẩn trương xây đựng thể chế bao hiểm tiền gửi bảo đảm tiền vay với chế tài nghiêm 269 ngặt nhằm nâng cao chất lượng tín dụng nợ hạn nguy mât khả hạn chê tối đa tình trạng toán ngắn hàng Đồng thời giải pháp thích hợp huy động sử dụng có hiệu cao nguồn vốn nhàn xã hội Trước mắt cần cấu lại nợ ngân bàng thương mại kế việc xây đựng định chế cần thiết để xứ lý đứt điểm nợ tài sản chấp tổn đọng thời gian định nhằm nhanh chóng lành mạnh hóa tình trạng tài náng cao chất lượng kính doanh tiền tệ giảm thiểu rủi ro tín dụng ngân hàng + Thực chuyển đổi chế điều hành lãi suất chế quần lý ngoại tệ nhằm đạt mục tiêu ổn định gia ca, chống lạm phát, thúc đầu tư tăng trưởng kinh tế phục vụ tiến trình cơng nghiệp hóa đại hóa đất nước Tiếp tục hồn thién chế điểu hành ti giá hối đối, tích cực xây dựng phát triển thị trường tiền tệ (kể nội tệ ngoại tệ) tạo điều kiện vận hành cơng cụ sách tiền tệ phù hợp với chế thị trường có quan lý Nhà nước Hiện đại hóa hệ thống cơng nghệ ngân hàng mà trọng tâm nghiệp vụ toán qua ngân dịch vụ doanh nghiệp ngang bàng Phát triển mạnh cơng cụ tốn khơng dùng tiền mặt đân cư Từng hàng bước nâng dần tỉ lệ tín dụng so với GDP nước khu vực (tỉ lệ Việt Nam lên bình quan trén 32% Ở nước khoảng 50%) Cải tiến mơ hình tổ chức ngân hàng Nhà nước Trung ương nhánh hàng, đổi hệ gấn liền với việc đại hóa cơng nghệ ngân thống nghiệp vụ triển khai có hiệu nghiệp vụ chủ yếu Ngân hàng nhà nước phù hợp với yêu cầu thực tiễn Việt Nam thông lệ quốc tế Tăng vốn tự có ngân hàng sỡ cất lại sở hữu 270 cho vay tái cấp vốn ngân hàng Đây mạnh tùy thuộc vào điều kiện cụ việc xếp lại ngân thể hàng thương mại cổ phần tạo điều kiện thuận lợi để ngán hàng cổ phần phát triển vững mạnh, an toàn Cũng cố phát triển vững chác hệ thống quï tín dụng nhân dân, chấn chỉnh cơng ty tài bão đâm hoạt động qui định thành lập có đủ điều kiện Xây dựng hệ thống ngân hàng đủ mạnh, phân định rõ chức ngân hàng nhà nước với chức ngân hàng thương mại, song phải phối hợp hoạt động đề thực tốt chức ]à trung tâm tiền tệ, trung tâm tín dụng và trung tâm toán cũa thành phần kinh tế Đặc biệt cần tách bạch chức cho vay sách với chức tín dụng Từng bước nới lơng hạn chế hành khơng thương mại cần thiết hoạt động tín đụng, tạo mơi trường cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng cho ngân hàng thương mại thúc đẩy tạo điều kiện nâng cao tính tự chủ tự chịu trách nhiệm hiệu qua kinh doanh cúũa ngân hàng thị trường vốn Tăng cường công tác tra - kiểm tra - giám sát hoạt động ngân hàng trước hết tập trung vào khảu trọng yếu chất lượng tín dụng, quản lý rủi ro, đâm báo khả toán Chấn chỉnh máy tổ chức, chế hoạt động máng cao chất lượng hiệu công tác cd quan tra, giám sát ngân hàng Nhà nước Day mạnh công tác đào tạo nâng cao trình dé ky nang mặt đội ngũ viên chức ngắn hàng, xem mật khâu then chốt định thắng lợi tiến trình đổi hội nhập 271 CÂU HỎI ƠN TẬP Hãy trình bày vai trị sách tiền tệ - tín dụng kinh tế thị trường? Hãy nêu cách khái qt q trình hoạch định sách tiền tệ - tín đụng Các cơng cụ sách tiền -tệ - tín dụng có ý nghĩa việc điều tiết hoạt động kính tế Trình bày ảnh hướng cũa nhân tố tới q trình tổ chức thực thi sách tiền tệ - tín dụng 272