BÀI 3: ỨNG DỤNG ĐỊNH LUẬT TRUYỀN THẲNG CỦA ÁNH SÁNG Mục tiêu Kiến thức + Chỉ ra được bóng tối, bóng nửa tối + Nêu được điều kiện xảy ra hiện tượng nhật thực và nguyệt thực Kĩ năng +
Trang 1BÀI 3: ỨNG DỤNG ĐỊNH LUẬT TRUYỀN THẲNG CỦA ÁNH SÁNG Mục tiêu
Kiến thức
+ Chỉ ra được bóng tối, bóng nửa tối
+ Nêu được điều kiện xảy ra hiện tượng nhật thực và nguyệt thực
Kĩ năng
+ Giải thích được hiện tượng nhật thực, nguyệt thực
+ Giải các bài tập liên quan đến định luật truyền thẳng của ánh sáng
Trang 2I LÍ THUYẾT TRỌNG TÂM
1 Bóng tối, bóng nửa tối
- Bóng tối là vùng phía sau vật cản và không
nhận được ánh sáng từ nguồn sáng
- Bóng nửa tối là vùng phía sau vật cản và nhận
được một phần ánh sáng từ nguồn sáng
2 Nhật thực, nguyệt thực
- Nhật thực là hiện tượng Mặt Trời, Mặt Trăng
và Trái Đất thẳng hàng và Mặt Trăng nằm ở
giữa
Khi này Mặt Trăng che mất ánh sáng từ Mặt Trời
tới Trái Đất nên ta không nhìn thấy Mặt Trời
hoặc chỉ nhìn thấy một phần của Mặt Trời
- Nguyệt thực là hiện tượng Mặt Trời, Mặt Trăng
và Trái Đất thẳng hàng và Trái Đất nằm ở giữa
Khi này Trái Đất che mất ánh sáng từ Mặt Trời
tới Mặt Trăng nên ta không còn nhìn thấy Mặt
Trăng hoặc chỉ nhìn thấy một phần của Mặt
Trăng
S 1 S 2 là nguồn sáng có kích thước.
AB là vật chắn sáng.
M là màn hứng.
Vùng ABB 2 A 1 là vùng bóng tối.
Vùng AA 1 A 2 và BB 1 B 2 là vùng bóng nửa tối.
Khi không nhìn thấy Mặt Trời ta gọi là nhật thực toàn phần.
Còn khi nhìn thấy một phần Mặt Trời ta nói rằng xảy ra nhật thực một phần.
Nghệ thuật chiếu bóng là một môn nghệ thuật xuất hiện từ lâu đời mà ta biết đến như: kịch bóng và rối bóng của người Trung Quốc.
Sân khấu của kịch bóng hay rối bóng chỉ là một tấm vải trắng căng ra như chiếc phông để chiếu phim, có đèn chiếu sáng để lấy bóng các nhân vật.
Nguồn: internet Đoàn kịch Les Rémouleurs biểu diễn kịch bóng Hiện đại hơn, ngày nay còn xuất hiện múa bóng.
Nguồn: internet Nghệ thuật chiếu bóng qua rác
Trang 3Nguồn: internet Người Ai Cập cổ đại đã sớm biết ứng dụng việc bóng của các vật dài ngắn khác nhau trong ngày để làm đồng hồ Mặt Trời từ trước công nguyên
Nguồn: internet
SƠ ĐỒ HỆ THỐNG HÓA
Ứng dụng định luật truyền thẳng của ánh sáng
Bóng tối: là vùng
phía sau màn chắn và
không nhận được ánh
sáng từ nguồn sáng
Bóng tối – bóng nửa tối
Bóng nửa tối: là vùng phía sau màn chắn chỉ nhận được ánh sáng từ một phần của nguồn
sáng Hiện tượng nhật thực – nguyệt thực
Nhật thực
Nguyệt thực
Trang 4II CÁC DẠNG BÀI TẬP
Ví dụ mẫu
Ví dụ 1: Câu nào sau đây sai
A Vùng bóng tối là vùng nằm sau vật cản, không nhận được ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới.
B Vùng bóng nửa tối là vùng nằm sau vật cản, chỉ nhận được ánh sáng từ một phần của nguồn sáng
truyền tới
C Hiện tượng nhật thực là hiện tượng Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối của Trái Đất
D Nhật thực, nguyệt thực là hiện tượng thể hiện được định luật truyền thẳng ánh sáng.
Hướng dẫn giải
Hiện tượng nhật thực là hiện tượng Trái Đất ở trong vùng bóng tối do Mặt Trăng tạo nên
Chọn C.
Ví dụ 2: Nguyên nhân dẫn đến hiện tượng nguyệt thực là:
A Trái đất che mất ánh sáng từ Mặt Trời tới Mặt Trăng.
B Mặt trăng bị gấu ăn.
C Mặt trăng bị mây che mất.
D Mặt trăng ngừng phát ra ánh sáng.
Hướng dẫn giải
Hiện tượng nhật thực là hiện tượng Trái Đất che mất ánh sáng từ Mặt Trời tới Mặt Trăng
Chọn A.
Trang 5III BÀI TẬP TỰ LUYỆN
Câu 1: Nguyên nhân dẫn đến hiện tượng nguyệt thực là:
A Trái Đất che mất ánh sáng từ Mặt Trời tới Mặt Trăng.
B Mặt Trăng bị gấu ăn.
C Mặt Trăng bị mây che mất.
D Mặt Trăng ngừng phát ra ánh sáng.
Câu 2: Hoàn thiện phát biểu sau: “Nhật thực là hiện tượng ”.
A báo hiệu điềm không lành sắp diễn ra.
B Trái Đất, Mặt Trăng, Mặt Trời nằm trên một đường thẳng và Mặt Trăng nằm ở giữa, che mất ánh
sáng từ Mặt Trời tới Trái Đất
C Trái Đất, Mặt Trăng, Mặt Trời nằm trên một đường thẳng và Trái Đất nằm ở giữa, che mất ánh sáng
từ Mặt Trời tới Mặt Trăng
D Mặt Trời bị mây che mất.
Câu 3: Nhờ 1 lỗ nhỏ ở giữa tấm bìa dày, ta thu được 1 vệt sáng trên màn như hình vẽ Giữ nguyên vị trí
màn và nến, dịch chuyển tấm bìa dày Kích thước của vệt sáng trên màn phụ thuộc vào khoảng cách giữa màn và lỗ như thế nào?
A Vệt sáng càng lớn khi màn càng xa lỗ.
B Vệt sáng càng lớn khi màn càng gần lỗ.
C Vệt sáng càng lớn khi màn cách lỗ một đoạn vừa phải.
D Kích thước vệt sáng như nhau khi màn ở bất cứ vị trí nào
Câu 4: Ngày 24/10/1995, ở Phan Thiết (Việt Nam) đã có nhật thực toàn phần Tại thời điểm đó tỉnh Phan
Thiết:
A Đang là ban đêm và hoàn toàn không nhìn thấy Mặt Trăng.
B Đang là ban ngày và nhìn thấy một phần Mặt Trời.
C Đang là ban ngày và hoàn toàn không nhìn thấy Mặt Trời.
D Đang là ban đêm và chỉ nhìn thấy một phần Mặt Trăng.
Câu 5: Ngày 9/3/2016, ở nhiều thành phố trên Việt Nam như thành phố Hồ Chí Minh đã có thể quan sát
nhật thực một phần Tại thời điểm đó thành phố Hồ Chí Minh
Trang 6Câu 6: Một nguồn sáng điểm (nguồn sáng rất nhỏ) chiếu vào một vật chắn sáng Phía sau vật chắn sáng
là:
C cả vùng tối lẫn vùng nửa tối D vùng tối và vùng nửa tối xen kẽ lẫn nhau.
Bài tập nâng cao
Câu 7: Vào một ngày trời nắng, người ta quan sát thấy một cây gậy cao 1m thì bóng của nó dài 60cm.
Hỏi cùng thời điểm đó một tòa nhà cao 12m thì bóng của nó dài bao nhiêu m? Biết rằng các tia sáng Mặt Trời song song với nhau
Câu 8: Vào một ngày trời nắng, người ta quan sát thấy một cây gậy cao 1,5m thì bóng của nó dài 30cm.
Cùng thời điểm đó, bóng của một cây xà cừ dài 1,5m Hỏi cây xà cừ đó cao bao nhiêu? Biết rằng các tia sáng Mặt Trời song song với nhau
Câu 9: Dựa vào hình vẽ đã cho hoàn thiện nhận xét sau Hiện tượng trong hình là hiện tượng……, vùng
(1) gọi là……
Câu 10: Vì sao bóng của bàn tay dưới bóng đèn dây tóc thì rõ nét mà bóng của bàn tay dưới bóng đèn
ống thì lại nhòe?
Câu 11: Vì sao trong lớp học người ta dùng nhiều bóng đèn ống mà không dùng một bóng đèn có công
suất lớn?
Trang 7ĐÁP ÁN
Gợi ý giải
Câu 1: Nguyệt thực là hiện tượng Trái Đất che khuất ánh sáng từ Mặt Trời tới Mặt Trăng.
Câu 2: Nhật thực là hiện tượng Trái Đất, Mặt Trăng, Mặt Trời nằm trên một đường thẳng và Mặt Trăng
nằm ở giữa, che mất ánh sáng từ Mặt Trời tới Trái Đất
Câu 3: Ta có thể quan sát hình minh họa, vệt sáng càng lớn khi màn càng xa lỗ.
Câu 4: Nhật thực chỉ xảy ra vào ban ngày, khi Mặt Trăng đi vào giữa Trái Đất và Mặt Trời Khi nhật thực
toàn phần xảy ra thì ta hoàn toàn không nhìn thấy Mặt Trời
Câu 5: Nhật thực chỉ xảy ra vào ban ngày, khi Mặt Trăng đi vào giữa Trái Đất và Mặt Trời Khi nhật thực
một phần xảy ra thì ta chỉ nhìn thấy một phần của Mặt Trời
Câu 6: Nếu nguồn sáng rất nhỏ ta coi là nguồn sáng điểm Mà nguồn sáng điểm chỉ tạo ra vùng tối phía
sau vật chắn sáng
Câu 7:
Đổi 60 cm = 0,6 m
Vì ánh sáng Mặt Trời là chùm sáng song song nên khi chiếu sáng lên các vật tại cùng một thời điểm sẽ
tạo nên các bóng có tỉ lệ với nhau theo công thức: 1 1
b b
h h
Trang 8Từ công thức của câu 7: 1 1
b b
h h
1
1,5 1,5 7,5 0,3
b b
h
h
Câu 9: Hình vẽ cho thấy Trái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng nên ánh sáng từ Mặt Trời tới Mặt Trăng
bị che khuất nên hiện tượng này là hiện tượng nguyệt thực
Đáp án: nguyệt thực … vùng bóng tối
Câu 10: Vì bóng đèn dây tóc là nguồn sáng có kích thước nhỏ nên chỉ tạo vùng bóng tối phía sau bàn tay
nên bóng của bàn tay dưới đèn dây tóc thì rõ nét Còn bóng đèn ống là nguồn sáng có kích thước lớn nên
nó tạo ra phía sau bàn tay cả vùng bóng tối lẫn bóng nửa tối nên ta sẽ thấy bóng của bàn tay bị nhòe
Câu 11: Người ta dùng nhiều đèn ống thay vì một bóng đèn có công suất lớn để giảm khu vực bóng tối
và tăng vùng được ánh sáng chiếu tới, giúp học sinh quan sát tốt hơn