TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TW BÀI THỰC TẾ QUẢN LÝ THIẾT CHẾ VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG VHNT 2 Giảng viên Đào Thủy Tiên Họ và tên Vũ Thị Thùy Trang Mã sinh viên 2153420002 Năm học 2022 2023 1 MỞ ĐẦU Với t[.]
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TW
BÀI THỰC TẾ QUẢN LÝ THIẾT CHẾ VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG
VHNT 2
Giảng viên : Đào Thủy Tiên
Họ và tên : Vũ Thị Thùy Trang
Mã sinh viên: 2153420002 Năm học : 2022-2023
Trang 21 MỞ ĐẦU
Với tích chuyện hấp dẫn, sự công phu trong nghệ thuật tạo hình, sự điêuluyện trong cách thức điều khiển con rối , nghệ thuật múa rối nước Việt Namtrải qua hàng nghìn năm hình thành, phát triển đã trở thành một “đặc sản” độcđáo của văn hóa dân tộc Là trung tâm đón khách sôi động bậc nhất ViệtNam, Hà Nội trở thành “bà đỡ” cho những làng nghề múa rối truyền thống vàcác nhà hát múa rối chuyên nghiệp Khách du lịch tới Hà Nội đã quen với nếp
“ăn tối, múa rối” Tuy nhiên, đứng trước cuộc sống mới nhiều biến động,ngành múa rối đang phải đối mặt với nhiều thách thức để đáp ứng nhu cầu vừabảo tồn, vừa phát triển Trước tình trạng đó, cần phải nghiêm túc hoạch địnhlại các chính sách, biện pháp để phát triển nghệ thuật múa rối lên những tầmcao mới, nhất là khi múa rối nước Việt Nam đang xây dựng đề án trìnhUNESCO công nhận là di sản văn hóa nhân loại Gia tăng sức hấp dẫn củamúa rối nước với khách du lịch đem lại lợi ích kép cho phát triển du lịch vàquảng bá văn hóa dân tộc
Trang 32 NỘI DUNG
2.1 Múa rối nước- tài nguyên du lịch văn hóa hấp dẫn
Múa rối nước Việt Nam từ lâu đã trở thành món ăn tinh thần hấp dẫn đốivới người Việt Nam và du khách quốc tế Những yếu tố làm nên giá trị củanghệ thuật múa rối nước Việt Nam được thể hiện trong nội dung của tác phẩm
và hình thức thể hiện
*Giá trị văn hóa trong nghệ thuật múa rối nước
Múa rối nước gắn liền với môi trường nước, cảnh quan, cuộc sống và tâmhồn người nông dân Người Pháp gọi môn nghệ thuật này là “linh hồn củađồng ruộng Việt Nam” “Phổ biến ở miền Bắc, đây là nghệ thuật về nhữngcon rối làm bằng gỗ, được khắc và vẽ, biểu diễn trên sân khấu bằng nước Nộidung kể về các câu chuyện có nguồn gốc từ cuộc sống đồng quê của ngườiViệt và nền văn minh lúa nước Một dàn nhạc dân tộc sẽ biểu diễn đi kèm đểtạo phần nhạc nền cho các ca sĩ hát…” (Trích lời dẫn từ kênh truyền hình MỹNational Geographic)
Trước đây, nghệ thuật rối nước truyền thống thường được biểu diễn trên
“sân khấu” tự nhiên là ao làng, ở đình hoặc đầu làng Ao làng là một nét biểuhiện đặc thù, không thể thiếu khi nói tới nông thôn Bắc Bộ Ao làng khôngchỉ cung cấp nguồn nước tại chỗ cho cuộc sống sinh hoạt và sản xuất thườngnhật mà còn là nơi tổ chức nhiều trò chơi mang tính giải trí, sáng tạo củangười nông dân Từ ao làng, người ta biểu diễn nhiều trò chơi tập thể nhưchèo thuyền, bơi chải, bắt vịt , trong đó có rối nước Nước trở thành thành tốthứ nhất của nghệ thuật múa rối nước, nâng đỡ con rối và che giấucác dụng cụ
Trang 4máy móc điều khiển Nước là không gian, là hoàn cảnh của hành động, là bạndiễn của nghệ sĩ và có lúc cũng biến thành nghệ sĩ Khán giả hồi hộp, vuibuồn cùng với nhịp điệu của nước Kỹ thuật điều khiển quân rối trong múa rốinước gợi cho ta liên tưởng đến việc người xưa dùng mái chèo khuấy động mặtnước trong các cuộc đua thuyền tại các ngày lễ hội.
Buồng trò hay còn gọi là nhà rối, được dựng ở trên mặt ao, thường ởchính giữa, cách xa bờ xung quanh, duyên dáng với hình khối và màu sắctrang trí nổi bật, như một điểm nhấn, trung tâm trong không gian lễ hội đình
Có lẽ vì gắn liền với ao đình, với hội đình, nên người dân từ lâu đã quen gọi
“thủy đình”, thay vì cách gọi buồng trò, nhà rối Không có hội đình, ao đình,thủy đình không làm nên múa rối nước
Nhân vật điển hình, được xem như biểu tượng của nghệ thuật múa rốinước là chú Tễu Chú được tạo hình trông hồn nhiên, miệng cười toe toét, dahồng, tóc để trái đào, mình trần vận khố điều, bụng to căng tròn biểu thị cho
sự no đủ, vô tư, trong sáng, phồn thực– vẻ đẹp khỏe khoắn, tự nhiên của cơthể lao động thuần tuý Chú Tễu thường vào vai chủ trò, mở đầu buổi diễn,kết nối chương trình Chú kể chuyện xóm làng, phê cái dở, khen điều hay,phân công việc làng, việc xã Chú kéo cờ, đốt pháo giới thiệu tiết mục, hát,ngâm thơ, múa, kêu gọi lạc quan, đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau và khuyên mọingười nên ca hát, sáng tạo cái hay, cái đẹp cho cuộc sống Tễu không là hiệnthân của những tư tưởng giáo huấn bác học, mà là đại diện cho cuộc sốngbình dân, cho không khí náo nhiệt hội hè, của những công việc nhà nôngtrong không gian làng quê thanh bình sau lũy tre làng và của những sinh hoạtcộng đồng giàu tình làng nghĩa xóm Thông qua nghệ thuật múa rối nước,khán giả nhận thức sâu sắc rằng: Múa rối nước là sản phẩm văn hóa tiêu biểu
Trang 5của nền văn minh nông nghiệp, được chính những chủ nhân trồng lúa nướcvùng châu thổ sông Hồng sáng tạo ra Nó mang nhịp điệu cuộc sống đươngthời, phù hợp với tư duy, quan niệm thẩm mỹ và tồn tại trong môi trường tựnhiên của con người, là nhu cầu tự nhiên, cần thiết trong cuộc sống và sinhhoạt văn hóa tinh thần của cộng đồng
* Giá trị nghệ thuật của múa rối nước
Múa rối nước được hình thành từ lâu đời và phát triển cực thịnh vào thế
kỷ XI - kỉ nguyên Đại Việt Ở Trung Quốc, trò “ổi lỗi” có được nhắc đến, tuynhiên đến đời Tống thì không thấy đề cập nữa Ngoài ra, không thấy múa rốinước ở quốc gia nào khác Như vậy, nói đến múa rối nước là nói đến ViệtNam, múa rối nước Việt Nam là một đóng góp sáng tạo độc đáo cho thế giới
- Tính kỳ, tính nghịch thường
Trên thế giới có rất nhiều hình thức sân khấu rối: Rối dây, rối que, rối tay, rối bì ảnh Trung Quốc, rối bóng Indonesia, rối đen Nhật Bản Dù hình thức nào, cáchđiều khiển có khác nhau, nhưng chung quy, mục đích chính các nghệ sĩ múa rối
là nhằm làm cho con rối hoạt động sinh động, điều khiển dễ dàng, động tác phong phú và cố gắng không để “lộ diện” người điều khiển Rối nước thành công là vì những yêu cầu trên được giải quyết tốt, đáp ứng đòi hỏi một cách mỹ mãn trên mặt nước Con rối nước đi đứng, chạy nhảy dễ dàng, thoắt biến, thoắt hiện, có thể nhanh nhẹn như con cáo săn mồi, tinh tế và khéo léo như đôi lân tranh cầu, dũng mãnh, kiêu hùng như đôi rồng phun lửa Tất cả hiện ra sống động như thật, người xem không thể biết được điều khiển bằng cách nào, ai điều khiển, diễn viên ở đâu Nước giúp các nghệ nhân giấu kín que, sào, dây và những đạo cụ khác, để các con rối diễn những trò diễn trong một thế giới đầy bấtngờ, bí ẩn trước mắt người xem “Những con rối Việt Nam như có phép lạ
Trang 6Thật lạ lùng khi chúng ta được xem những con rồng phun lửa, người đánh cá bắt
cá rất tài tình Múa rối nước vừa đẹp, vừa đầy tính ảo thuật, là một cái gì đó trong đời bạn chưa từng được chứng kiến ” (Tạp chí Frilstret (Đức), số 7/1993)
- Tính trào tiếu
Các trò diễn rối nước Việt Nam thấm đẫm tinh thần lạc quan của người nông
dân vùng châu thổ sông Hồng Từ trò “Chọi trâu” với hai con trâu nhìn nhau chằm chằm rồi lao vào nhau, cọ sừng, lắc, ghì, hết sức vui nhộn đến trò “Đánh
cá” với cả đàn bơi lội tung tăng, thỉnh thoảng có một con vụt nhảy lên khỏi mặt
nước Rồi trò “Vợ chồng ông thuyền chài”, bà vợ mặc yếm chèo thuyền, ông
chồng cởi trần, đóng khố, cầm cần câu Thấy nhiều cá, vợ chồng ông hớn hở gọimọi người ra bắt, người úp nơm, người cầm rổ xúc, thỉnh thoảng một con cá lại
nhảy vụt lên khỏi mặt nước, nhảy rất xa, ra ngoài sân khấu Hay trò “Lân tranh
cầu”, quả cầu bập bềnh chìm nổi lúc chỗ này, khi chỗ khác, rất nhởn nhơ, làm
cho hai con lân đang múa diễn rất đẹp bỗng dũng mãnh, lồng lộn lao vào nhau,tranh cầu, nước cuồn cuộn trào lên, cuốn xuống thân hình hai con lân mãi đến
ba lần vồ, khi đã thấm mệt, tưởng chừng thất bại, quả cầu mới nằm gọn bênchúng , tất cả tạo ra một không khí rất hào hứng, vui nhộn, kịch tính, mang đếncho người xem những tiếng cười vô cùng sảng khoái
- Tính nguyên hợp
Ngoài con rối và kỹ thuật biểu diễn, thì yếu tố âm nhạc – nhạc sống đã giữvai trò quan trọng, tạo nên sự hấp dẫn của loại hình múa rối nước Rối nước làmột nghệ thuật nguyên hợp, luôn có âm nhạc dân gian và dân ca, dân vũ Múarối nước cần âm thanh mạnh để giữ tiết tấu và khuấy động không khí buổidiễn trong không gian ngoài trời, trong các lễ hội làng ồn ào, náo nhiệt Tiếng
Trang 7trống rộn ràng, cùng với mặt nước phản âm làm âm thanh càng thêm vang, xa,náo động, kích động mạnh cả người diễn lẫn người xem Khán giả đến vớinghệ thuật rối nước không chỉ xem những con rối ngộ nghĩnh, chuyển độngtài tình trên mặt nước, mà còn được thưởng thức không khí biểu diễn náonhiệt, sôi động, phấn khởi từ âm nhạc của bộ gõ Sau này, khi tiếp thu chèotrong quá trình phát triển, thì dàn nhạc chèo cũng được chuyển vào múa rốinước, tuy nhiên có đơn giản hơn Ngoài thành phần bộ gõ như trống đế, thanh
la, mõ, sanh tiền, trống cơm, trống bản, còn có bộ hơi sáo, kèn Đi kèm với
âm nhạc, người ta còn bổ sung diễn viên có giọng hát tốt để vừa nói lời giáo,vừa hát các làn điệu chèo Ngoài ra, còn có pháo, tù và ốc hỗ trợ đắc lực chotrò diễn Trò diễn rối nước thường không lời, bởi vậy, sự chuyển động củacon rối cần thiết có sự hỗ trợ của âm nhạc Qua âm nhạc, người nghệ nhânmới có thể diễn tả được hết vẻ đẹp của con rối Có thể nói, âm nhạc là công
cụ đắc lực trong việc thể hiện tâm tư, tình cảm của con rối vô tri mà lời thoạidẫu có cũng không chuyển tải hết Âm nhạc còn làm nhiệm vụ gắn kết các tròdiễn với nhau, làm người xem không có cảm giác vụn vặt giữa các trò diễn,giúp truyền tải nội dung tốt hơn, tạo nên sự giao lưu, gần gũi giữa con rối vàngười xem Chính điều này làm cho khán giả thoải mãi, thích thú theo dõi từđầu đến cuối buổi biểu diễn
*Ngôn ngữ biểu hình, dễ hiểu
Khi nói về các thể loại sân khấu, sức hấp dẫn, lôi cuốn người xem thườngthông qua kịch bản, ngôn ngữ văn học và thể hiện bằng nghệ thuật diễn xuất,nội tâm, giọng nói, hành động của người diễn viên Còn ở múa rối nước, điềuhấp dẫn khán giả chính ở hành động ngoại hình của con rối Nhiều trò rốikhông cần lời, như trò múa tứ linh, cấy cày, bơi chải Sau này, khi rối nước
Trang 8thật sự phát triển, tiếp thu ngôn ngữ văn học, thì quân rối cũng được biểu hiệnbằng hành động ngoại hình là chính Ngôn từ trong nghệ thuật múa rối nướckhông phải là điều kiện cần, mà chỉ mang tính hỗ trợ, không nhất thiết phải
có, người xem vẫn hiểu được nội dung thông qua hình ảnh và diễn xuất củaquân rối mang lại Rối nước không chỉ là nghệ thuật riêng của cộng đồng dân
cư người Việt sau lũy tre làng, nó có thể đến với những cộng đồng người ởkhắp nơi trên thế giới, thuộc những nền văn hóa khác nhau, những ngôn ngữkhác nhau, bởi chính ở đặc trưng khác biệt với tất cả các thể loại nghệ thuậtkhác Người xem có thể hiểu gần như trọn vẹn nội dung và sắc thái của vởdiễn mà không cần phải hiểu về ngôn ngữ, tiếng nói Từ đó, ai cũng thấy, nộidung truyền tải qua ngôn ngữ biểu hình có tính phổ quát rộng hơn so với sựdiễn giải bằng lời nói Xem rối nước không cần biết ngôn ngữ bản địa, khôngkhó “thưởng thức” như nghệ thuật chèo, tuồng với ngôn ngữ nghệ thuật biểutrưng, cách điệu, đòi hỏi người xem phải biết, phải hiểu ngôn ngữ nghệ thuậtmới có thể cảm nhận được
2.2 Thực trạng hoạt động biểu diễn múa rối nước tại Nhà hát múa rối Việt Nam
* Thực trạng
Từ những thách thức cấp bách mang tính chất sống còn, Đảng và Nhà nước
đã xác định "Xây dựng văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển của kinh tế và xã hội" Để phát triển nền văn hóa trong khi vẫn giữ gìn được giá trị truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc thì phải chú trọng đến việc bảo tồn và phát huy những bộ môn nghệ thuật truyền thống như trống, chèo, cải lương, Trong đó, đối với nghệ
Trang 9thuật múa rối nước là loại hình nghệ thuật độc đáo, được coi là chỉ có duy nhất ở Việt Nam, thì càng cần có sự quan tâm đặc biệt Có thể nói, múa rối nước không chỉ mang giá trị truyền thống lâu đời, mang đậm tính dân gian,
mà nó còn góp phần phát triển nền kinh tế nhờ vào việc thúc đẩy ngành du lịch Đối với khách du lịch nước ngoài, khi đến Việt Nam, họ không chỉ bị cuốn hút bởi các danh lam thắng cảnh nổi tiếng hay các làng nghề truyền thống, mà còn có nhu cầu thưởng thức các bộ môn nghệ thuật truyền thống - các món ăn tinh thần đặc biệt Hiện nay, xem múa rối nước là một yêu cầu không thể thiếu trong lịch trình của các công ty lữ hành Bên cạnh việc phát triển du lịch, múa rối nước còn góp phần quan trọng trong việc quảng bá nét văn hóa cổ truyền của dân tộc ta với thế giới
Hiện nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, cuộc sống của mỗi con người cá nhân và xã hội đang trở nên tất bật, sự giao lưu và tiếp biến các giá trị văn hóa đang diễn ra mạnh mẽ Văn hóa truyền thống của dân tộc có nguy cơ bị lãng quên hay bị coi nhẹ Nghệ thuật múa rối nước truyền thống cũng chịu chung số phận đó Sự mai một nghệ thuật múa rối diễn ra
ở các làng quê là một thực tế có thể dễ dàng nhận thấy trong bối cảnh bị xâm lấn bởi hàng loạt yếu tố văn hóa ngoại lai như phim ảnh và âm nhạc Hàn Quốc, Nhật Bản và các nước phương Tây
Tuy nhiên, sự mai một của nghệ thuật múa rối nước truyền thống không chỉ
là câu chuyện của riêng các làng quê, phường hội rối Ngay cả ở những cơ quan, đơn vị có chức năng bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa rối chuyên nghiệp như các nhà hát, đoàn nghệ thuật thì việc biểu diễn múa rối nước cũng đang bị chi phối bởi yêu cầu lôi kéo khách, đặc biệt là khách nước ngoài Do đó mà đặc trưng của rối nước truyền thống cũng như những nhu
Trang 10cầu thưởng thức văn hóa nghệ thuật chính đáng của người Việt Nam nhiều khi bị lãng quên Nếu không có sự quan tâm đầu tư về chiều sâu, với những chiến lược nghiên cứu và đào tạo nghiêm túc thì rất có thể nghệ thuật múa rốinước truyền thống sẽ bị mai một và biểu diễn nghiệp dư
Có thể nói nghệ thuật múa rối nước ở Việt Nam nói chung và ở Nhà hát Múa rối Việt Nam nói riêng, hiện nay tuy đã đạt được những thành tựu to lớn nhưng cũng còn đang tồn tại nhiều vấn đề cần được giải quyết
Những bất cập trong công tác quản lý đối với nghệ sĩ múa rối nước cần được xem xét để hiệu quả của vở diễn được nâng cao hơn Một số biểu hiện của hiện tượng nghiệp dư trong các chương trình biểu diễn như nghệ thuật múa rối nước cần được khắc phục để hướng đến tính chuyên nghiệp thực sự Bên cạnh đó, những vấn đề tồn tại trong quảng bá nghệ thuật múa rối nước đối với công chúng cũng cần được các cấp các ngành có liên quan tâm nhiều hơnnữa để có thể bảo tồn và phát huy một cách tối ưu những giá trị văn hóa truyền thống đúng như Nghị quyết TW 5 khóa VIII đã đề ra
* Tồn tại, hạn chế
Nhìn vào lượng khách du lịch đến với rối nước tăng đều qua các năm,nhìn vào sự gia tăng số lượng các vở diễn mới, có cảm giác lạc quan với côngcuộc bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa rối nước Nhưng thực tế, khi nhìnnhận và đánh giá một cách sâu sắc, có thể thấy, trong tiến trình phát triển, ởgiai đoạn hiện nay, nghệ thuật múa rối nước bộc lộ một số hạn chế cơ bảntheo hai hướng: So với truyền thống, có những biểu hiện trì trệ, thiếu mới mẻ,không phát triển; so với hiện tại, vì cải tiến, phát triển thiếu đồng bộ, thiếu
Trang 11chiều sâu, lại rơi vào tình trạng bị đe dọa biến dạng nghệ thuật, làm mất đibản thể văn hóa của rối nước dân gian , nên suy giảm sức hấp dẫn.
Rối nước vốn là sáng tạo của tập thể, xuất phát từ trò chơi của cộng đồng,mang tính tự phát, ngẫu hứng Rồi sau đó, phát triển và phục vụ trong nhữngdịp hội hè, đình đám ở làng quê Hiện nay, vì mục đích kinh tế, người ta làmmới rối nước, nhằm đến đối tượng khán giả không chỉ còn là cộng đồng cư dânđịa phương nữa dẫn đến vốn nghệ thuật dân gian tiềm ẩn trong nhân dân ngày
bị mai một, bị lãng quên, nghèo nàn về tích trò 17 trò rối cổ được thườngxuyên biểu diễn ở bất kỳ nhà hát hay phường rối nào, ít khác biệt từ nội dung,tạo hình con rối đến xử lý âm nhạc Điều này đã gây sự nhàm chán đối vớingười xem và không khơi dậy được sức sáng tạo của các nghệ sĩ trong biểudiễn Tính dân gian của rối nước truyền thống dần mai một, thay vào đó là tínhchuyên nghiệp, đơn nhất, rập khuôn
Mặt khác, cái hay của múa rối nước là ở trò diễn, tiết mục diễn, mà khôngthành tích, thành vở diễn Cho dù chỉ là những trò rối đơn lẻ, giản dị, mộcmạc, nhưng nó cô đọng, khái quát toàn bộ đời sống nông nghiệp của ngườinông dân, nông thôn vùng châu thổ sông Hồng Bởi vậy, việc xây dựng kịchbản rối nước với những đề tài thời sự, mải chạy theo tích (chuyện) mà quêntrò thì đã làm cho rối nước mất đi cái bản thể ban đầu của nó Xu hướng thửnghiệm kết hợp rối nước với rối cạn, kịch nói có tính chất tạp kỹ tổng hợpkhiến người xem, nhất là công chúng nước ngoài dễ bị nhầm lẫn giữa loạihình nghệ thuật dân gian độc đáo vốn có từ nghìn đời này với những hìnhthức mới được tạo lập gần đây nửa cổ nửa kim, pha tạp không hoàn chỉnh.Mặc dù phong trào rối nước phát triển tương đối mạnh mẽ ở cả mảng dân gian
và chuyên nghiệp, nhưng những hoạt động thực sự sôi động chỉ có được ở