Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường thpt huyện kiến xương tỉnh thái bình

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN MINH TUÂN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN KIẾN XƯƠNG TỈNH

Trang 1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN MINH TUÂN

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

HUYỆN KIẾN XƯƠNG TỈNH THÁI BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020

Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN MINH TUÂN

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

HUYỆN KIẾN XƯƠNG TỈNH THÁI BÌNH

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn: "Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng

phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình" là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu có nguồn gốc rõ ràng, tuân thủ đúng nguyên tắc và kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2020

Tác giả

Nguyễn Minh Tuân

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Bằng tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Tâm lý - Giáo dục Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên cùng với các thầy cô tham gia giảng dạy chuyên ngành Cao học Quản

lí giáo dục

Đặc biệt xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến TS Đỗ Lệ Hà - Cán bộ hướng dẫn, người luôn cảm thông, chia sẻ những khó khăn của học viên, khích lệ, động viên, nhiệt tình hướng dẫn học viên trong quá trình nghiên cứu luận văn tốt nghiệp

Xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của CBGV và học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình và gia đình đã động viên, nhiệt tâm, nhiệt tình giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2020

Tác giả luận văn Nguyễn Minh Tuân

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC CÁC BẢNG ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ xi

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể, đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu đề tài 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Cấu trúc luận văn 4

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 5

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 5

1.1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài 5

1.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 6

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài 9

1.2.1 Quản lý 9

1.2.2 Dạy học ở trường THPT 10

1.2.3 Năng lực, năng lực của học sinh, phát triển năng lực học sinh 12

1.2.4 Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS trường trung học phổ thông 14

1.3 Dạy học theo định hướng pháp triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 15

1.3.1 Đặc điểm của học sinh THPT 17

1.3.2 Mục tiêu của dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 20 1.3.3 Nội dung của DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường THPT

Trang 6

1.3.4 Phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường THPT 22

1.3.5 Hình thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường THPT 23

1.3.6 Đánh giá kết quả DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường THPT 23

1.4 Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 25

1.4.1 Quản lý thực hiện mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 25

1.4.2 Quản lý thực hiện nội dung, chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 26

1.4.3 Quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 27

1.4.4 Quản lý hoạt động giảng dạy của giáo viên 27

1.4.5 Quản lý hoạt động học của học sinh trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực 30

1.4.6 Quản lý sử dụng phương tiện, thiết bị dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 31

1.4.7 Quản lý kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh theo định hướng phát triển năng lực học sinh 32

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông 32

1.5.1 Yếu tố thuộc về chủ thể quản lý 33

1.5.2 Các yếu tố thuộc về đối tượng quản lý 33

1.5.3 Các yếu tố thuộc về môi trường quản lý 35

Kết luận chương 1 36

Chương 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH CÁC TRƯỜNG THPT HUYỆN KIẾN XƯƠNG TỈNH THÁI BÌNH 37

2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội, giáo dục huyện Kiến Xương 37

2.1.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội 37

2.1.2 Khái quát về giáo dục THPT huyện Kiến Xương 38

2.2 Khái quát về tổ chức nghiên cứu thực trạng 39

2.2.1 Mục đích khảo sát 40

Trang 7

2.2.2 Nội dung khảo sát 40 2.2.3 Đối tượng, địa bàn khảo sát 40 2.2.4 Phương pháp khảo sát 40 2.3 Thực trạng dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 41 2.3.1 Thực trạng thực hiện mục tiêu DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT 41 2.3.2 Thực trạng nội dung dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình 42 2.3.3 Thực trạng phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình 44 2.3.4 Thực trạng hình thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 46 2.3.5 Thực trạng đánh giá kết quả dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 47 2.4 Thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 50 2.4.1 Thực trạng quản lý thực hiện mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 50 2.4.2 Thực trạng quản lý thực hiện nội dung, chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 52 2.4.3 Thực trạng quản lý phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS các trường THPT 55 2.4.4 Thực trạng quản lý hoạt động giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực học sinh của giáo viên 57 2.4.5 Thực trạng quản lý hoạt động học của học sinh theo định hướng phát triển năng lực các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 61 2.4.6 Thực trạng quản lý sử dụng phương tiện, thiết bị dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 64 2.4.7 Thực trạng quản lý kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS theo định hướng phát triển năng lực 65

Trang 8

2.5 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương,

tỉnh Thái Bình 67

2.5.1 Thực trạng các yếu tố chủ quan ảnh hưởng đến quản lí dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 67

2.5.2 Thực trạng các yếu tố khách quan ảnh hưởng đến quản lí dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 68

2.6 Đánh giá chung về thực trạng 69

2.6.1 Ưu điểm 69

2.6.2 Hạn chế 70

2.6.3 Nguyên nhân của thực trạng 71

Chương 3 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HUYỆN KIẾN XƯƠNG TỈNH THÁI BÌNH 73

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 73

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu 73

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 73

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn, khả thi 73

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa 74

3.2 Biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các Trường trung học phổ thông huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 74

3.2.1 Tổ chức nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lí, giáo viên về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 74

3.2.2 Chỉ đạo bồi dưỡng nâng cao năng lực dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh cho đội ngũ giáo viên các trường trung học phổ thông 77

3.2.3 Chỉ đạo giáo viên đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học 80

3.2.4 Tăng cường kiểm tra, giám sát và điều chỉnh việc thực hiện dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 82

3.2.5 Đầu tư và chỉ đạo khai thác, sử dụng cơ sở vật chất - thiết bị dạy học phục vụ dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 84

Trang 9

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 87

3.4 Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất 89

3.4.1 Khái quát chung về quá trình khảo nghiệm 89

3.4.2 Kết quả khảo nghiệm 89

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 95

1 Kết luận 95

2 Khuyến nghị 96

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 98 PHỤ LỤC

Trang 10

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

CNH-HĐH công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Trang 11

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh dạy học truyền thống và dạy học theo định hướng phát triển

năng lực 16 Bảng 2.1 Thực trạng thực hiện mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển

NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 41 Bảng 2.2 Thực trạng mức độ thực hiện NDDH theo định hướng phát triển NLHS

các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình 43 Bảng 2.3 Thực trạng mức độ sử dụng PPDH theo định hướng phát triển NLHS

các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 44 Bảng 2.4 Thực trạng hình thức tổ chức DH theo định hướng phát triển NLHS

các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 46 Bảng 2.5 Thực trạng kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS theo định hướng

phát triển NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 49 Bảng 2.6 Thực trạng quản lý thực hiện mục tiêu dạy học theo định hướng phát

triển NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 51 Bảng 2.7 Thực trạng quản lý thực hiện nội dung, chương trình DH theo định

hướng phát triển NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 52 Bảng 2.8 Thực trạng quản lý đổi mới PP/hình thức DH theo định hướng phát triển

NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 55 Bảng 2.9 Thực trạng quản lý xây dựng kế hoạch dạy học của GV 57 Bảng 2.10 Thực trạng quản lý hoạt động dạy học trên lớp của giáo viên 59 Bảng 2.11 Thực trạng quản lý các hoạt động khác của giáo viên nhằm bổ trợ hoạt

động giảng dạy 60 Bảng 2.12 Thực trạng quản lý các hoạt động học tập ở trường của học sinh 61

Bảng 2.13 Thực trạng quản lý các hoạt đông tự học của học sinh 62

Bảng 2.14 Thực trạng quản lý các hoạt động khác của học sinh nhằm bổ trợ cho

học tập 63

Trang 12

Bảng 2.15 Thực trạng quản lý phương tiện, trang thiết bị, kỹ thuật đảm bảo cho

hoạt động dạy học của giáo viên theo định hướng PTNLHS 64 Bảng 2.16 Thực trạng kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy học của giáo viên theo

định hướng phát triển năng lực học sinh 66 Bảng 2.17 Thực trạng các yếu tố chủ quan ảnh hưởng đến QLDH theo định hướng

phát triển NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 67 Bảng 2.18 Thực trạng các yếu tố khách quan ảnh hưởng đến QLDH theo định

hướng phát triển NLHS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình 68 Bảng 3.1 Đánh giá của CBQL, GV sự cần thiết của các biện pháp đề xuất 90 Bảng 3.2 Đánh giá của CBQL, GV về tính khả thi của các biện pháp đề xuất 92

Trang 13

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Mối quan hệ giữa các thành tố trong dạy học theo định hướng riển năng

lực 15

Sơ đồ 3.1 Mối quan hệ giữa các biện pháp quản lý 88

Trang 14

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, nhiều nước trên thế giới đã tham gia hội nhập một cách sâu rộng, toàn diện Con người của mỗi quốc gia dần trở thành công dân của toàn cầu và đứng trước yêu cầu về nguồn nhân lực có chất lượng, đáp ứng được xu thế toàn cầu hóa

Trong bối cảnh đó, nhiều nước trên thế giới đã tiến hành đổi mới giáo dục, và

đó là xu thế tất yếu Việt Nam cũng không đứng ngoài xu thế đó Đứng trước bối cảnh chung của toàn thế giới, Đảng và Nhà nước ta đã sớm quan tâm đến giáo dục và xác định giáo dục và đào tạo cùng với khoa học công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra nguồn nhân lực có chất lượng cao, đáp ứng sự nghiệp CNH - HĐH đất nước

và hội nhập quốc tế

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta xác định “đổi mới căn bản, toàn

diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa

và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ GV và CBQL là khâu then chốt và giáo dục và đào tạo có sứ mạng nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam” Tiếp theo đó, Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã

ban hành Nghị quyết 29, trong đó khẳng định “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao

dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”

Đây là sự khác biệt lớn giữa cuộc đổi mới giáo dục lần này với những lần cải

cách, đổi mới trước đó Đó là mục tiêu giáo dục chuyển từ "định hướng nội dung" sang

"định hướng năng lực"

Để thực hiện việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo phải tiến hành nhiều giải pháp, trong đó đổi mới căn bản công tác quản lý giáo dục được xem là một giải pháp quan trọng và cần được quan tâm, nghiên cứu nhiều hơn từ các nhà giáo dục, quản lý giáo dục Quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh có vai trò và ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục theo của chương trình giáo dục phổ thông mới

Trang 15

Huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình giáp với thành phố Thái Bình Trên địa bàn huyện có 5 trường THPT Huyện Kiến Xương đang phát triển thu hút nhiều lao động địa phương với những yêu cầu về trình độ khác nhau Đứng trước yêu cầu đổi mới của toàn ngành, các trường THPT trong huyện đã từng bước thực hiện đổi mới nhiều mặt hoạt động theo sự chỉ đạo của cấp trên và vận dụng phù hợp với điều kiện của đơn vị Tuy nhiên, việc đổi mới trong công tác quản lý điều hành còn chậm chạp, lúng túng, đặt biêt là công tác quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Đứng trước thực trạng của các nhà trường và yêu cầu của nhiệm vụ đổi mới, với vai trò là Cán bộ quản lý trường THPT với những trăn trở, suy nghĩ để tìm ra được các biện pháp quản lý hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường, tác

giả đã chọn đề tài “Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực

học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình” để nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng về hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình, đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học, phát triển năng lực HS đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông mới

3 Khách thể, đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình

4 Giả thuyết khoa học

Dạy học và quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình giai đoạn vừa qua chưa đạt được những kết quả mong muốn Vì vậy so với yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông mới hiện nay có những vấn đề đặt ra cần phải nghiên cứu, giải quyết Nếu đề xuất được một số biện pháp quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trên cơ sở lý luận và thực trạng quản lý dạy học được phân tích đánh giá khách quan, tập trung khắc

Trang 16

phục những điểm yếu thì các biện pháp sẽ có tính khả thi, góp phần nâng cao chất lượng dạy học, đáp ứng yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông mới

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS trường THPT

5.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát hiển năng lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình

5.3 Đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu đề tài

6.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh của Hiệu trưởng các trường THPT huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình

6.3 Giới hạn về thời gian nghiên cứu

Từ tháng 8/2019 đến tháng 5/2020

6.4 Giới hạn về khách thể điều tra

Đề tài khảo sát các khách thể gồm: CBQL, GV, HS tại 4 trường THPT công lập huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình bao gồm: Trường THPT Bình Thanh; THPT Chu Văn An; THPT Bắc Kiến Xương; THPT Nguyễn Du

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Các phương pháp nghiên cứu văn bản tài liệu

Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa, khái quát hóa nhằm nghiên cứu các tài liệu, các công trình có liên quan, các văn bản quy phạm pháp luật, các văn bản chỉ đạo của các ngành, các cấp có liên quan để xây dựng cơ sở

lý luận của đề tài

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Xây dựng hệ thống câu hỏi điều tra trên CBQL, GV và học sinh với mục đích thu thập các số liệu nhằm xác định thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình

7.2.2 Phương pháp quan sát sư phạm

Trang 17

Qua việc quan sát hoạt động giảng dạy của đội ngũ cán bộ, GV trong nhà trường thông qua việc dự giờ GV, hoạt động của các tổ trưởng chuyên môn, hoạt động học của học sinh, từ đó thu thập số liệu nhằm làm sáng tỏ thực trạng quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường THPT

7.2.3 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Phân tích các văn bản hướng dẫn hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS; tổng hợp các tài liệu, minh chứng, những thuận lợi, khó khăn về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS của hiệu trưởng Từ đó rút

ra những kết luận làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp nhằm cải tiến công tác quản

lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trường THPT

7.2.4 Phương pháp chuyên gia

Tham khảo ý kiến của lãnh đạo, chuyên viên Sở Giáo dục và Đào tạo, các đồng chí Hiệu trưởng, GV giảng dạy lâu năm, các nhà quản lý,… để có thêm thông tin tin cậy đảm bảo tính khách quan cho các kết quả nghiên cứu

Tiến hành khảo nghiệm các biện pháp đã đề xuất để khẳng định tính cần thiết, khả thi của các biện pháp đó

7.3 Phương pháp xử lý số liệu bằng toán thống kê

Thực hiện bằng một số thuật toán của toán học thống kê áp dụng trong nghiên cứu giáo dục Phương pháp này được sử dụng với mục đích xử lý các kết quả đều tra, nghiên cứu, đồng thời đánh giá mức độ tin cậy của phương pháp điều tra

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Khuyến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo;

Phụ lục luận văn có cấu trúc 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát

triển năng lực HS ở trường THPT

- Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng

lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình

- Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển

năng lực HS các trường THPT huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục

Trang 18

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài

Vấn đề về “Quản lý và quản lý hoạt động dạy - học” luôn được các nhà khoa học trong nước cũng như trên thế giới quan tâm và nghiên cứu Ban đầu cơ sở lý luận

về dạy học, quản lý hoạt động dạy-học chỉ thể hiện dưới dạng một số ý tưởng của những nhà triết học, sau đó dần dần phát triển và hoàn thiện hơn Gần đây đã chú ý bàn luận về hiệu quả của quản lý nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng Quản

lý hoạt động dạy-học là nhiệm vụ trọng tâm của người quản lý các cơ sở giáo dục, đồng thời cũng là nội dung quan trọng nhất trong công tác quản lý trường học Vấn đề nghiên cứu này hiện nay được đề cập trong các công trình nghiên cứu khoa học, giáo trình giảng dạy của các trường đại học sư phạm, các luận văn chuyên ngành quản lý giáo dục Cụ thể:

Đầu thế kỉ XX, dưới sự tác động, ảnh hưởng của tiến bộ khoa học-kĩ thuật cũng như sự phát triển của các trào lưu dân chủ, sự nhận thức về hoạt động dạy-học trong nhà trường có những bước phát triển mới

Nhà giáo dục người Mỹ John Dewey (1859 - 1952) đã phê phán cách thức tổ chức hoạt động dạy-học áp đặt, thiếu động lực phát triển các kĩ năng giao tiếp của HS, ông viết: “Đa số trường học vận dụng những phương pháp có khuynh hướng khuyến khích chủ nghĩa cá nhân, buộc tất cả HS trong lớp phải đồng loạt đọc cùng những cuốn sách như nhau và đọc thuộc lòng những bài học giống hệt nhau Trong hoàn cảnh đó, trẻ sẽ mất dần những động lực giao tiếp và người thầy sẽ không thể tận dụng được những nhu cầu tự nhiên của đứa trẻ như cho, làm và phục vụ” [36, tr.79] Nhà giáo dục J.Dewey đã đề xuất thành lập nhà trường tích cực hướng vào người học, lấy quá trình học tập của người học làm trung tâm; nhằm khuyến khích tính học tập, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của người học Bởi hoạt động học là của cá nhân người học, trên cơ sở vận dụng kiến thức, phân tích kinh nghiệm để đáp ứng những yêu cầu của nhiệm vụ học tập chứ không thể thụ động chờ đợi sự truyền đạt từ người dạy Hoạt động dạy-học lấy người học làm trung tâm dựa trên hai nguyên tắc căn bản, đó là: đảm bảo tính liên tục

Trang 19

của kiến thức và sự tác động qua lại giữa các thành viên Hai nguyên tắc này liên hệ chặt chẽ với nhau, tính liên tục bao hàm các mối liên hệ của kiến thức; sự tác động qua lại của các thành viên tạo nên kết quả tổng hợp của người học với sự giúp đỡ của thầy

và bạn, thống nhất giữa nhu cầu nhận thức, ý chí cá nhân với tác động của môi trường, như hành vi của bạn bè, nghệ thuật giảng dạy của người dạy và những điều kiện học tập khác… J.Dewey kêu gọi: “Nhà trường phải được tổ chức dưới hình thức một cộng đồng mang tính chất hợp tác để ở đó, nhiệt tình giao tiếp và tính cách dân chủ cho trẻ được bồi dưỡng và phát huy” [36] Đây là tư tưởng tiên tiến, thể hiện rõ tính dân chủ, mang tính cách mạng trong giáo dục, hoạt động dạy-học lấy người học là trung tâm; phát huy vai trò tích cực học tập giữa các cá nhân với cộng đồng khi thực hiện quá trình dạy-học lúc bấy giờ

Cũng vào những năm đầu thế kỉ XX, tư tưởng tổ chức đời sống xã hội ngay trong trường học, đã được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu sâu sắc Tác giả R.Cousinet (1881 - 1973) - nhà khoa học người Pháp cho rằng: “Phải tổ chức nhà trường sao cho trở thành môi trường mà trẻ em có thể sống bằng cách tạo nên biện pháp phù hợp về mặt tâm lý, cũng như về mặt giáo dục Khi tổ chức hoạt động dạy-học phải lưu ý: tạo cho người học khả năng hòa hợp với cộng đồng; tạo cho người học thói quen làm việc không cần kiểm soát của người dạy; khắc phục được tình trạng lười suy nghĩ của người học” [dẫn theo 11]

1.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam

Cùng với sự phát triển về kinh tế-xã hội, khoa học quản lý giáo dục Việt Nam đang dần hoàn thiện, phát triển và tiếp cận với thế giới Trong quá trình đó, đã xuất hiện nhiều nhà nghiên cứu quản lý giáo dục đã tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc quản lí quá trình dạy-học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy-học trên lớp đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục với các công trình được viết dưới dạng sách tham khảo với các tác giả như: Đặng Quốc Bảo, Đặng Bá Lãm,

Nguyễn Lộc, Phạm Quang Sáng, Bùi Đức Thiệp (2010) [1], Đổi mới quản lý và nâng

cao chất lượng giáo dục Việt Nam: Dành cho hiệu trưởng và CBQL giáo dục, NXB giáo

dục, Hà Nội Bùi Minh Hiền, Nguyễn Vũ Bích Hiền (2016), Quản lí và lãnh đạo nhà

trường, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội [20] Có những đề tài, tác phẩm nói về những

ưu điểm và nhược điểm của việc quản lí hoạt động dạy-học trên lớp, bản chất và mối quan hệ giữa quản lí hoạt động dạy và hoạt động học, quản lí vai trò của người dạy và

Trang 20

dạy-học trên lớp, điển hình như các tác giả: Đặng Quốc Bảo [2], Trần Kiểm [24], Nguyễn Thị Mỹ Lộc [29], Hà Thế Ngữ [31]…

Trong những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục và đào tạo nói chung cũng như đổi mới hoạt động dạy-học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong

đó có những nhà giáo dục, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu vấn đề đổi mới quản lí hoạt động dạy-học nhằm nâng cao tính hiện đại, gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy HS làm trung tâm trong hoạt động dạy-học như: Phạm Minh Hạc [17], Đặng Thành Hưng [21], Phạm Viết Vượng [35]

Đã có một số giáo trình, sách và tài liệu khoa học có các nội dung về quản lý

giáo dục, quản lý nhà trường và quản lý dạy học như: “Một số vấn đề về giáo dục và

khoa học giáo dục” của tác giả Phạm Minh Hạc - 1981 [15]; “Khoa học quản lý giáo dục - một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Trần Kiểm - 2004 [24]; “Quản lý giáo dục” của tác giả Bùi Minh Hiền, Đặng Quốc Bảo và Vũ Ngọc Hải - 2010 [19] và

cuốn “Quản lý nhà trường” của tác giả Nguyễn Phúc Châu - 2010) [9];

Một số luận án tiến sĩ với đề tài nghiên cứu về quản lý dạy học như “Những biện

pháp tăng cường hiệu quả quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng trường trung học phổ thông” của tác giả Nguyễn Văn Châu, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà

Nội năm 2003 [10]; “Quản lý dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa của các trường

trung học phổ thông hiện nay” của tác giả Lê Hoàng Hà, bảo vệ tại Đại học quốc gia

Hà Nội năm 2012 [14]

Một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục với đề tài nghiên cứu về

quản lý dạy học như “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học tại các trường trung học

phổ thông trên địa bàn thành phố Yên Bái” của tác giả Nguyễn Quyết Tiến [31]; “Quản

lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng trường trung học phổ thông huyện Sông Lô tỉnh Vĩnh Phúc” của tác giả Khương Thị Thủy [30]

Những nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Nhóm tài liệu này chiếm số lượng khá lớn Bao gồm chủ yếu là các sách chuyên khảo được xuất bản trong một vài năm trở lại đây

Đáng chú ý là tác giả Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường với cuốn Lí luận dạy

học hiện đại: Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học trình bày lí

luận về học tập và chiến lược học tập, giáo dục, mô hình dạy học, phát triển năng lực

và mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, phương pháp dạy học, phương tiện dạy học, bài tập định hướng năng lực, đánh giá và cho điểm thành tích học tập [8]

Trang 21

Cuốn Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh của các tác giả Đỗ Hương

Trà (chủ biên), Nguyễn Văn Biên, Trần Khánh Ngọc cung cấp một số cơ sở lý luận cần thiết về dạy học tích hợp theo định hướng phát triển năng lực Đồng thời, cuốn sách còn giới thiệu các chủ đề tích hợp với các mức độ tích hợp khác nhau, từ tích hợp ở mức độ lồng ghép/liên hệ đến tích hợp ở mức độ hội tụ - vận dụng kiến thức liên môn, mức độ hoà trộn và tích hợp dựa trên các nguyên lý vận động, phát triển chung của giới

tự nhiên [dẫn theo 11]

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung

học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh của Trần Trung Dũng bảo

vệ tại Đại học Vinh năm 2016 là một nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về dạy học phát triển năng lực Luận án xoay quanh việc trình bày cơ sở lí luận của vấn đề quản lí hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh; phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất một số giải pháp quản lí hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Cùng năm 2016, nhóm tác giả Trần Thị Bích Liễu (chủ biên), Lê Kim Long, Hồ

Thị Nhật cho ấn hành cuốn Dạy học phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh phổ thông:

Lý thuyết và thực hành Nội dung cuốn sách trình bày những vấn đề chung về phát triển

năng lực sáng tạo cho học sinh Điểm đáng chú ý là cuốn sách cung cấp các tiêu chí đánh giá, mẫu bài soạn, mẫu quan sát giờ dạy phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh; hướng dẫn phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trong một số môn học và qua câu lạc bộ sáng tạo [27]

Gần đây, cuốn Phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh phổ thông

của nhóm tác giả Huỳnh Văn Sơn, Nguyễn Kim Hồng, Nguyễn Thị Diễm My tiếp tục nghiên cứu lí luận về năng lực, phát triển năng lực học sinh phổ thông, phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực Trên

cơ sở đó, trình bày nội dung phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh phổ thông [32]

Ngoài ra, vấn đề dạy học phát triển năng lực học sinh ở trường phổ thông còn

được đề cập đến trong nhiều nghiên cứu khác như bài báo Tổng quan nghiên cứu vấn

đề giáo dục theo định hướng phát triển năng lực học sinh của Trần Trung Dũng đăng

trên Tạp chí Giáo dục Số 362 (2015); bài báo Vận dụng dạy học dự án trong môn sinh

học ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh của các tác giả

Trang 22

Văn Thị Thanh Nhung, Phạm Thị Hồng Hạnh đăng trên Tạp chí Giáo dục số 368 (2015); …

Nhìn chung, các luận án và luận văn thạc sĩ đã nghiên cứu về dạy học trường phổ

thông thường gắn với năng lực dạy học của giáo viên trong Chuẩn nghề nghiệp của

giáo viên; mà có ít công trình nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận năng lực học sinh

theo yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài

- Tác giả Hồ Văn Vĩnh viết trong cuốn Một số vấn đề về tư tưởng quản lý -

“Theo Frederic Wiliam Taylor (1856-1915), quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng, chính

xác cái gì cần làm và làm cái đó thế nào bằng phương pháp tốt nhất và rẻ tiền nhất”;

“theo Henri Fayol (1841 - 1925), quản lý là đưa xí nghiệp tới đích, cố gắng sử dụng

các nguồn lực (nhân, tài, vật, lực) của nó” [dẫn theo 11] Theo các tác giả Harold

Koontz, Cyril Odonnell và Heinz Weihrich, quản lý là “thiết kế một môi trường mà

trong đó con người cùng làm việc với nhau trong các nhóm có thể hoàn thành mục tiêu” [23]

Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý (người quản lý, tổ chức quản lý) lên khách thể quản lý (đối tượng quản lý) về các mặt chính trị, văn hóa, xã hội, kinh tế, bằng một hệ thống các luật lệ, các chính sách, các nguyên tắc, các phương pháp và các giải pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều

kiện cho sự phát triển của đối tượng

Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức

vận hành và đạt được mục đích của tổ chức

Quản lý là bảo đảm sự hoạt động của hệ thống trong điều kiện có sự biến đổi liên tục của hệ thống và môi trường, là chuyển hệ thống tới trạng thái mới thích ứng

với hoàn cảnh mới

- Theo tác giả Nguyễn Minh Đạo “Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý (người quản lý, tổ chức quản lý) lên khách thể quản lý

Trang 23

(đối tượng quản lý) về các mặt chính trị, văn hoá, xã hội, kinh tế, bằng một hệ thống các

luật lệ, các chính sách, các nguyên tắc, các phương pháp và các giải pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của đối tượng” [12; tr 7]

- Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang “Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của các chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm thực hiện những mục tiêu

dự kiến” [26; tr 24]

Nhìn nhận nội hàm của khái niệm quản lý mà các nhà khoa học trong và ngoài nước đã nêu ở trên, có thể thấy quản lý có các thành tố chủ yếu:

- Quản lý xuất phát từ sự phân công lao động trong một tổ chức;

- Mục tiêu quản lý là cái đích mà người quản lý phải đưa tổ chức đạt tới;

- Chủ thể quản lý là người đứng đầu tổ chức, có trách nhiệm quản lý mọi hoạt động của tổ chức; khách thể quản lý là các người bị quản lý trong tổ chức;

- Phương thức, nội dung, quy trình tác động của chủ thể quản lý phải đáp ứng yêu cầu có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống và hợp quy luật

- Mọi hoạt động của chủ thể quản lý và khách thể quản lý đều trong các môi trường luôn luôn thay đổi

Như vậy, có thể hiểu quản lý một tổ chức là sự tác động có ý thức, có chủ đích, có

kế hoạch và hợp quy luật của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (những người bị quản lý) nhằm huy động và điều phối mọi nguồn lực cho các hoạt động của tổ chức để đạt tới mục tiêu đã định trong một môi trường luôn luôn thay đổi

1.2.2 Dạy học ở trường THPT

- Ở góc độ giáo dục học “Dạy học - một bộ phận của quá trình tổng thể giáo dục

nhân cách toàn vẹn - là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh nhằm truyền thụ và lĩnh hội tri thức khoa học, những kỹ năng và kỹ xảo hoạt động nhận thức

và thực tiễn, để trên cơ sở đó hình thành thế giới quan, phát triển năng lực sáng tạo và xây dựng các phẩm chất của nhân cách người học” [21]

- Ở góc độ tâm lý học “Sự học được hiểu là sự biến đổi hợp lý hoạt động và hành

vi” [dẫn theo 31]

- Ở góc độ điều khiển học “Dạy học là quá trình cộng tác giữa thầy với trò nhằm

điều khiển - truyền đạt và tự điều khiển - lĩnh hội tri thức nhân loại nhằm thực hiện mục đích giáo dục” [dẫn theo 31]

Từ các ví dụ trên, có thể hiểu hoạt động dạy học là quá trình cộng tác hoạt động

Trang 24

- Hoạt động dạy và hoạt động học tồn tại và phát triển trong cùng một quá trình

thống nhất, chúng bổ sung cho nhau, chế ước nhau và là đối tượng tác động chủ yếu của nhau, nhằm kích thích động lực bên trong của mỗi chủ thể dạy học (người dạy và người học) để cùng đạt mục tiêu dạy học; trong đó:

+ Người dạy luôn giữ vai trò chủ đạo trong việc định hướng tổ chức, điều khiển

và thực hiện truyền thụ kiến thức để hình thành năng lực và thái độ đến người học một cách có khoa học

+ Người học ý thức và tổ chức quá trình tiếp thu một cách tự giác, tích cực, độc

lập và sáng tạo hệ thống kiến thức nhằm có được năng lực, thái độ đúng đắn và hình

thành nhân cách cho bản thân

- Hoạt động dạy học được thực hiện với phương tiện và điều kiện dạy học (cơ sở

vật chất và thiết bị dạy học, môi trường dạy học)

Như vậy có thể thấy: Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi người học

Mục tiêu dạy học là các kết quả học tập cần đạt của người học sau khi hoạt động dạy học nào đó kết thúc Nội dung dạy học là những kiến thức khoa học cơ bản về tự nhiên, xã hội, con người và phương thức hoạt động cần thiết cho người học trong cuộc sống mà họ cần phải lĩnh hội và chuyển hoá thành giá trị nhân cách, giúp họ có thể tồn tại và phát triển xã hội

Trung học phổ thông là một bậc đào tạo chính quy trong hệ thống giáo dục ở Việt Nam hiện nay, dành cho lứa tuổi từ 15 tới 18 Mục tiêu của giáo dục trung học phổ thông là giúp cho học sinh củng cố và phát triển những kết quả của Trung học cơ

sở, hoàn thiện học vấn phổ thông, có điều kiện lựa chọn hướng phát triển và phát huy năng lực cá nhân, tiếp tục học Cao đẳng - Đại học, trung học chuyên nghiệp hoặc học nghề và đi vào cuộc sống lao động

Dạy học ở trường THPT là một quá trình bao gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước hình thành năng lực tư duy và năng lực hành động với mục đích chiếm lĩnh tri thức Trên cơ sở tri thức các môn học kết hợp với kỹ năng, kỹ xảo vận dụng giải quyết những vấn đề có liên quan đến thực tiễn đời sống

Trang 25

1.2.3 Năng lực, năng lực của học sinh, phát triển năng lực học sinh

* Năng lực

Theo một số từ điển,“Năng lực là khả năng đảm nhận công việc và thực hiện

tốt công việc đó nhờ có phẩm chất đạo đức và trình độ chuyên môn”; “Năng lực được hiểu là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên, sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó” hoặc “Năng lực phẩm chất sinh lý và tâm lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” hoặc “Năng lực là tập hợp các tính chất hay phẩm chất của tâm lý cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong, tạo thuận lợi cho việc thực hiện tốt một dạng hoạt động nhất định” [dẫn theo 14]

Theo Tổ chức Lao động quốc tế (International Labour Organization - ILO):

“Năng lực là sự vận dụng các kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ để thực hiện các

nhiệm vụ theo tiêu chuẩn dưới các điều kiện hiện hành” [dẫn theo 11]

Theo F.E Weinert “Năng lực là các khả năng và kỹ năng nhận thức vốn có ở cá

nhân hay có thể học được để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống Năng lực cũng hàm chứa trong nó sẵn tính hành động, động cơ, ý chí và trách nhiệm xã hội để có thể sử dụng một cách thành công và có trách nhiệm các giải pháp… trong những tình huống thay đổi” [dẫn theo 27]

Theo tác giả Đinh Quang Báo:“Năng lực là một thuộc tính tích hợp nhân cách,

tổ hợp các đặc tính tâm lí của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động xác định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt đẹp”[3; tr 1]

Trong Tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng

phát triển năng lực của học sinh do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành năm 2014 thì năng lực được quan niệm là “sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định” [5]

Từ nội dung của các định nghĩa trên, trong phạm vi đề tài luận văn, chúng tôi

quan niệm: năng lực là tổ hợp các kiến thức, kỹ năng, thái độ và các thuộc tính tâm lý

cá nhân và tích hợp chúng một cách hợp lý để thực hiện thành công một hoạt động cụ

thể, trong bối cảnh nhất định

* Năng lực của học sinh

Theo Luật giáo dục 2019, Người học là người đang học tập tại cơ sở giáo dục của hệ thống giáo dục quốc dân Người học bao gồm: học sinh của cơ sở giáo dục phổ thông…” Như vậy, học sinh trước hết là những người đang học tại các cơ sở giáo dục

Trang 26

Dựa vào khái niệm năng lực và các nhiệm vụ của học sinh trong cơ sở giáo dục

phổ thông, chúng tôi quan niệm: năng lực học sinh là tổ hợp những kiến thức, kỹ năng,

thái độ, các thuộc tính tâm lý của học sinh và tích hợp cách một cách hợp lý để thực hiện tốt các nhiệm vụ đặt ra trong quá trình học tập, đồng thời giải quyết hiệu quả những vấn đề thực tiễn trong cuộc sống

Như vậy, một HS được xem là có năng lực về một lĩnh vực nào đó thì HS đó phải có các điều kiện sau: (1) Có kiến thức, hiểu biết sâu rộng về lĩnh vực đó (2) Có phương thức hoạt động phù hợp với mục tiêu đã xác định; (3) Hành động có hiệu quả,

có khả năng ứng phó linh hoạt trong điều kiện mới, không quan thuộc

*Phát triển năng lực học sinh THPT

Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 [4], năng lực học sinh được phân

thành năng lực chung và năng lực đặc thù môn học; trong đó:

Việc phát triển năng lực học sinh THPT tập trung chủ yếu vào các năng lực chung Theo đó, những năng lực chung được tất cả các môn học và hoạt động giáo dục ở trường THPT góp phần hình thành, phát triển, bao gồm 3 nhóm chính:

- Năng lực tự chủ và tự học: Tự lực; Tự khẳng định và bảo vệ quyền, nhu cầu chính đáng; Tự kiểm soát tình cảm, thái độ, hành vi của mình; Tự định hướng; Tự học,

tự hoàn thiện

- Năng lực giao tiếp và hợp tác: Xác định mục đích, nội dung, phương tiện và thái độ giao tiếp; Thiết lập, phát triển các quan hệ xã hội, điều chỉnh và hóa giải các mâu thuẫn; Xác định mục đích và phương thức hợp tác; Xác định trách nhiệm và hoạt động của bản thân; Xác định nhu cầu và khả năng của người hợp tác; Tổ chức và thuyết phục người khác; Đánh giá hoạt động hợp tác; Hội nhập quốc tế

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Nhận ra ý tưởng mới; Phát hiện và làm

rõ vấn đề; Hình thành và triển khai ý tưởng mới; Đề xuất, lựa chọn giải pháp; Thực hiện và đánh giá giải pháp giải quyết vấn đề; Tư duy độc lập

Bên cạnh các năng lực chung, việc phát triển năng lực học sinh THPT còn bước

đầu hướng đến một số năng lực chuyên môn, như năng lực ngôn ngữ (sử dụng Tiếng Việt; sử dụng ngoại ngữ); Năng lực thẩm mỹ (Nhận ra cái đẹp; Diễn tả, giao lưu thẩm mỹ; Tạo ra cái đẹp); Năng lực thể chất (Sống thích ứng và hài hòa với môi trường; Rèn luyện sức khoẻ thể lực; Nâng cao sức khoẻ tinh thần); Năng lực tính toán (Sử dụng các phép tính và đo lường cơ bản; Sử dụng ngôn ngữ toán; Sử dụng công cụ tính toán);

Năng lực công nghệ thông tin và truyền thông - ICT (Sử dụng và quản lý các phương

Trang 27

tiện, công cụ của công nghệ kỹ thuật số; Nhận biết, ứng xử phù hợp chuẩn mực đạo đức và pháp luật trong xã hội số hóa; Phát hiện và giải quyết vấn đề trong môi trường công nghệ tri thức; Học tập, tự học với sự hỗ trợ của ICT; Giao tiếp, hòa nhập, hợp tác qua môi trường ICT)” [4]

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có định hướng giúp người học từng bước hình thành các năng lực cần thiết nhằm giải quyết các vấn đề thực tế đặt ra trong cuộc sống của mỗi người học một cách sáng tạo và hiệu quả

1.2.4 Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS ở trường trung học phổ thông

* Quản lý hoạt động dạy học:

Quản lý hoạt động dạy học là một trong những nội dung chính của quản lí nhà trường Trong nhà trường hoạt động dạy học là hoạt động chính, xuyên suốt nên quản

lý hoạt động dạy học là công việc chính của người hiệu trưởng

Quản lý hoạt động dạy học là sự tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp qui luật của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục tiêu dạy học Nhiệm vụ của quản lý hoạt động dạy học là lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức định hướng hoạt động dạy học

Quản lý hoạt động dạy học thực chất là những tác động của chủ thể quản lý vào quá trình dạy học (được tiến hành bởi tập thể giáo viên và học sinh, với sự hỗ trợ đắc lực của các lực lượng xã hội) nhằm góp phần hình thành và phát triển toàn diện nhân cách học sinh theo mục tiêu đào tạo của nhà trường Quản lý dạy học giữ vị trí quan trọng trong công tác quản lý nhà trường Mục tiêu quản lý chất lượng đào tạo là nền tảng, là cơ sở để nhà quản lý xác định các mục tiêu quản lý khác trong hệ thống mục tiêu quản lý của nhà trường

Quản lý dạy học là nhiệm vụ trọng tâm của người hiệu trưởng Xuất phát từ vị trí quan trọng của hoạt động dạy học, người hiệu trưởng dành nhiều thời gian và công sức cho công tác quản lý hoạt động dạy học nhằm ngày càng nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội Quản lý dạy học có ba đặc điểm: Một là, quản lý dạy học mang tính chất quản lý hành chính sư phạm, có nghĩa

là quản lý theo pháp luật, theo những nội qui, qui chế, quyết định có tính bắt buộc trong hoạt động dạy học Đồng thời, việc quản lý phải tuân thủ các qui luật của quá trình dạy học, giáo dục diễn ra trong môi trường sư phạm, lấy hoạt động và quan hệ dạy - học của thầy và trò làm đối tượng quản lý Hai là, quản lý hoạt động dạy học mang tính đặc trưng của khoa học quản lý Nó phải vận dụng hiệu quả các chức năng quản lý trong

Trang 28

việc điều khiển quá trình dạy học Ba là, quản lý hoạt động dạy học có tính xã hội hóa cao do chịu sự chi phối trực tiếp của các điều kiện kinh tế - xã hội và có mối quan hệ tương tác thường xuyên với đời sống xã hội

Từ khái niệm năng lực, năng lực của học học sinh, khái niệm quản lý và khái niệm quản lý nhà hoạt động dạy học (đã nêu trên), có thể hiểu:

Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là

những tác động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống và hợp quy luật của chủ thể quản lý dạy học đến khách thể quản lý dạy học (CBQL cấp dưới, giảng viên hoặc giáo viên, nhân viên, người học và các lực lượng giáo dục khác của nhà trường) nhằm đạt được mục tiêu tạo ra các năng lực cần thiết cho học sinh

1.3 Dạy học theo định hướng pháp triển năng lực học sinh trường trung học phổ thông

Dạy học định hướng phát triển năng lực về bản chất chỉ là cần và coi trọng thực hiện mục tiêu dạy học hiện tại ở các mức độ cao hơn, thông qua việc yêu cầu HS vận dụng những kiến thức, kĩ năng một cách tự tin, hiệu quả và thích hợp trong hoàn cảnh phức hợp và có biến đổi, trong học tập cả trong nhà trường và ngoài nhà trường, trong đời sống thực tiễn [5]

Sơ đồ 1.1 Mối quan hệ giữa các thành tố trong dạy học

theo định hướng phát triển năng lực

Nội dung:

Thực tiễn, tích

hợp

Kiểm tra đánh giá: Kết quả phối hợp quá trình

Phương tiện:

Thí nghiệm

Phương pháp:

Tích cực, phân hóa

Mục tiêu:

Phát triển năng lực

Trang 29

Với dạy học theo định hướng phát triển năng lực, việc dạy học thay vì chỉ dừng

ở hướng tới mục tiêu dạy học hình thành kiến thức, kĩ năng và thái độ tích cực ở học sinh thì còn hướng tới mục tiêu xa hơn đó là trên cơ sở kiến thức, kĩ năng được hình thành, phát triển khả năng thực hiện các hành động có ý nghĩa đối với người học Nói một cách khác việc dạy học định hướng phát triển năng lực về bản chất không thay thế

mà chỉ mở rộng hoạt động dạy học hướng nội dung bằng cách tạo một môi trường, bối cảnh cụ thể để học sinh được thực hiện các hoạt động vận dụng kiến thức, sử dụng kĩ năng và thể hiện thái độ cá nhân

Bảng 1.1 So sánh dạy học truyền thống và dạy học theo định hướng

phát triển năng lực

Nội

dung Dạy học truyền thống Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Mục tiêu

- Học sinh thực hiện được các nội

dung học và đạt được thành tích quy

- Học sinh học các nội dung quy

định sẵn và phát triển theo các kiến

- Giáo viên truyền thụ kiến thức cho

học sinh và giáo viên đóng vai trò

trung tâm

- Học sinh thụ động tiếp thu kiến

thức đã được quy định sẵn

- Kỹ thuật: Giáo viên làm mẫu phân

tích, hướng dẫn học sinh luyện tập

theo các phương pháp truyền thống

- Giáo viên đóng vai trò hỗ trợ và tổ chức các hoạt động cho học sinh

- Học sinh tự giác chủ động và tích cực tiếp thu tri thức

- Kỹ thuật: Phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo và khả năng tự xử lý tình huống cho học sinh

- Phát huy tính tự tìm tòi nghiên cứu trong học sinh Qua đó hình thành các kỹ năng và năng lực cho học sinh

Phương

tiện cơ sở

vật chất

- Sử dụng các phương tiện sẵn có

trong nhà trường để dạy học

- Ngoài sử dụng các phương tiện sẵn có còn sử dụng nhiều

cơ sở vật chất khác để hỗ trợ như các phương tiện truyền thông, công nghệ thông tin,…

Kiểm tra -

Đánh giá

- Đánh giá dựa trên tiêu chí có sẵn và

chỉ yêu cầu học sinh tái hiện lại kiến

thức đã được học

- Đánh giá cả quá trình học tập của học sinh Đánh giá bằng nhiều hình thức khác nhau, coi trọng đến khả năng hình thành năng lực và vận dụng để giải quyết tình huống

Trang 30

Bảng 1.1 cho thấy so với dạy học truyền thống, dạy học theo định hướng phát triển năng lực có nhiều khác biệt Vì vậy, quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực cũng phải thay đổi để phù hợp và tạo ra hiệu quả cho quá trình quản lý

1.3.1 Đặc điểm của học sinh THPT

Học sinh trung học phổ thông (còn gọi là thanh niên học sinh) bao gồm những em

có độ tuổi từ 15 đến 18 tuổi Đó là những học sinh đang theo học từ lớp 10 đến lớp 12 trường trung học phổ thông Lứa tuổi này có một vị trí đặc biệt quan trọng trong các thời

kỳ phát triển của trẻ em Sự phát triển của các em thể hiện ở các mặc sau:

1.3.1.1 Sự phát triển về thể chất

Lứa tuổi này các em đã hoàn thiện về cơ bản và có sự cân đối giữa các bộ phận trong cơ thể: chiều cao, trọng lượng, hệ xương, hệ cơ Hoạt động của hệ tim mạch ở trạng thái bình thường, không còn mất cân đối như ở tuổi thiếu niên Dung tích của tim tăng tới mức tối đa và hoạt động co bóp mạnh dồn máu đủ đi khắp cơ thể Sự phát triển của hệ thần kinh có những thay đổi quan trọng do cấu trúc bên trong của não phức tạp

và các chức năng của não phát triển Cấu trúc của tế bào bán cầu đại não có những đặc điểm như trong cấu trúc tế bào não của người lớn Hai quá trình thần kinh cơ bản là hưng phấn và ức chế đã cân bằng nhau Số lượng dây thần kinh liên hợp tăng lên, liên kết các phần khác nhau của vỏ não lại Đặc điểm phát triển thể chất của học sinh THPT tạo tiền quan trọng cho việc thiết kế, tổ chức các hoạt động giáo dục đạo đức, hoạt động trải nhiệm cho các em

1.3.1.2 Sự phát triển về tâm lý

- Sự hình thành và phát triển thế giới quan

Thế giới quan của thanh niên HS là thế giới quan khoa học, nó thể hiện tính

hệ thống, tính toàn vẹn, tính nhất quán và khái quát ở mức độ cao HS THPT thường quan tâm đến những mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội, giữa cống hiến và hưởng thụ, giữa tình cảm và nghĩa vụ, giữa truyền thống và tương lai Ở nhiều học sinh, thế giới quan đã có tính hiệu lực cao, nó biến thành niềm tin, thành khát vọng, thành những hành động cụ thể Nhiều em có cách xử sự đúng, có lẽ sống cao thượng và đẹp đẽ Bên cạnh đó vẫn còn một số thanh niên HS có những quan niệm lệch lạc về cuộc sống, có lối sống không lành mạnh, sống thụ động, ích kỷ, đánh giá quá cao sự hưởng thụ, tư tưởng sống gấp, dễ bị dụ dỗ, lôi kéo tham gia vào các nhóm có hành vi

vi phạm pháp luật, chuẩn mực đạo đức, xã hội hoặc các tệ nạn xã hội

Trang 31

- Sự phát triển của tự ý thức và khả năng tự giáo dục

Tự ý thức là một đặc điểm nổi bật, chủ yếu và quan trọng, nó có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển nhân cách của thanh niên mới lớn HS THPT có nhu cầu tìm hiểu

và đánh giá những đặc điểm tâm lý của mình theo quan điểm về mục đích cuộc sống

và hoài bão của mình Chính điều này khiến các em quân tâm sâu sắc tới đời sống tâm

lý, phẩm chất, nhân cách và năng lực riêng

Sự tự ý thức của HS THPT xuất phát từ yêu cầu của cuộc sống và hoạt động

- địa vị mới mẻ trong tập thể, những quan hệ mới với thế giới xung quanh buộc thanh niên mới lớn phải ý thức được những đặc điểm nhân cách của mình Các em không chỉ nhận thức về cái tôi của mình trong hiện tại như thiếu niên mà còn nhận thức

về vị trí của mình trong xã hội, trong tương lai; có thể hiểu rõ những phẩm chất phức tạp, biểu hiện những quan hệ nhiều mặt của nhân cách (tinh thần trách nhiệm, lòng tự trọng, tình cảm nghĩa vụ ); không chỉ đánh giá những cử chỉ, hành vi riêng lẻ, từng thuộc tính riêng biệt mà biết đánh giá nhân cách mình nói chung trong toàn bộ những thuộc tính nhân cách; không chỉ có nhu cầu đánh giá, mà còn có khả năng đánh giá sâu sắc và tốt hơn thiếu niên về những phẩm chất, mặt mạnh, mặt yếu của những người cùng sống, của chính mình Cùng với sự phát triển tự ý thức thì tự giáo dục, tự

tu dưỡng cũng khá phát triển ở lứa tuổi thanh niên HS Tự tu dưỡng diễn ra thường xuyên đã trở thành một quá trình rèn luyện toàn diện về các mặt

- Đời sống tình cảm của học sinh trung học phổ thông

Tình cảm của học sinh THPT phong phú, đa dạng, phức tạp, sâu sắc, mạnh mẽ

và bền vững hơn ở thiếu niên rất nhiều

Học sinh THPT rất giàu cảm xúc, giàu tâm trạng và tâm trạng đã mang tính ổn định Phạm vi các đối tượng gây nên sự đáp ứng xúc cảm được mở rộng rõ rệt, xúc cảm được phân hoá Những hình thức thể hiện xúc cảm rất đa dạng, tạo ra khả năng tự kiểm soát và tự điều chỉnh xúc cảm, hành vi của HS Các em bắt đầu có những rung động sâu sắc đối với những quan hệ qua lại trong gia đình, ở nhà trường, trong sinh hoạt xã hội; nhạy cảm với những rung động của người khác và có những đáp ứng xúc cảm mạnh mẽ đối với những nhân vật trong văn học, với cái đẹp trong nghệ thuật, trong cảnh tự nhiên

- Sự lựa chọn nghề

Khi chọn nghề, HS THPT bị chi phối bởi nhiều yếu tố: Những yếu tố bên trong,

Trang 32

Những yếu tố bên ngoài, còn gọi là động cơ bên ngoài như: dư luận xã hội, lời khuyên của những người thân hoặc bởi năng lực và uy tín của các thầy cô giáo Ngoài ra, khi chọn nghề thanh niên bị chi phối bởi những đặc điểm giới tính và sức khoẻ cùng với

sự tác động của những điều kiện xã hội ở địa phương Khi đã có xu hướng nghề nghiệp thì thanh niên học sinh thường dành toàn bộ sự tập trung, hứng thú cho các môn học

có liên quan đến ngành, nghề tương lai mà họ đã chọn Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng học lệch ở học sinh trung học phổ thông

- Đặc điểm ý chí

Ở lứa tuổi HS THPT, các phẩm chất ý chí được bộc lộ rõ ràng Cường độ ý chí phát triển ở mức độ cao, thể hiện ở cả việc đấu tranh động cơ để kiềm chế, thay đổi bản thân và sự nỗ lực vượt khó HS biết đặt mục đích của hoạt động để phấn đấu và quyết tâm, nỗ lực vượt qua mọi khó khăn, thử thách để đạt được mục đích đó Tính đạo đức của các hành động ý chí cũng thể hiện rõ ràng Bên cạnh đó, vẫn còn những

HS không xác định mục tiêu của cuộc sống để hướng tới tương lai, thụ động chờ đợi,

ỷ lại vào người khác hoặc dễ dàng bị các nhóm bạn xấu dụ dỗ, lôi kéo, thực hiện các hành vi tiêu cực bất chấp các chuẩn mực đạo đức, xã hội nhưng các em lại cho rằng

đó là bản lĩnh, là chí khí Điều này đòi hỏi các lực lượng giáo dục cần quan tâm đặc biệt trong quá trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm để giáo dục đạo đức cho các

em

- Định hướng giá trị

Định hướng giá trị là thái độ, sự lựa chọn của cá nhân đối với các giá trị vật chất hay tinh thần có ý nghĩa đối với cá nhân, được cá nhân nhận thức và hướng tới Để hình thành định hướng giá trị, con người cần có hệ thống những hiểu biết về thế giới xung quanh và những trải nghiệm nhất định trong các quan hệ xã hội Ở lứa tuổi học sinh THPT, định hướng giá trị được hình thành nhanh chóng, bộc lộ rõ nét và có ảnh hưởng lớn đến đời sống của học sinh Trong quá trình tương tác với các vai xã hội, nhận biết các quan hệ và các giá trị trong đời sống xã hội, các giá trị ở học sinh trung học phổ thông được hình thành và củng cố Các giá trị ở học sinh THPT có thể tích cực hoặc tiêu cực do hạn chế về vốn sống, về nhận thức…Định hướng giá trị ở học sinh THPT được thể hiện thông qua hoạt động và các mối quan hệ cơ bản của các em Trong quá trình giáo dục đạo đức, cho học sinh THPT không thể không chú ý tới định hướng giá trị ở lứa tuổi này

- Tính tích cực xã hội

Trang 33

Do sự thay đổi của vị thế xã hội, các quan hệ xã hội được mở rộng, tính tích cực

xã hội của học sinh THPT phát triển mạnh mẽ, được thể hiện trong các nhóm xã hội

mà học sinh tham gia Tính tích cực xã hội của học sinh hiểu theo nghĩa rộng có thể theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực Nó có thể được thể hiện trong các hoạt động thúc đẩy sự phát triển của xã hội, ủng hộ xã hội như hiến máu nhân đạo, bảo vệ môi trường, từ thiện hoặc nguy cơ đối với xã hội như các tệ nạn xã hội, những hành vi càn quấy, vi phạm trật tự, an toàn xã hội…

1.3.2 Mục tiêu của dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông

Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực (định hướng phát triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra được bàn đến nhiều từ những năm

90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Giáo dục định hướng

phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học

Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức

Khác với DH theo định hướng nội dung, DH theo định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS

PPDH theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hoá HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV- HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát

triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin, ),

trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy HS tự mình

Trang 34

hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của GV

Sử dụng hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu đã qui định Có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng

HS Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học

1.3.3 Nội dung của DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT

NDDH ở trường phổ thông là hệ thống kiến thức khoa học về tự nhiên và kĩ thuật, về xã hội và nhân văn, về tư duy, về nghệ thuật, cùng với hệ thống kĩ năng và kĩ xảo hoạt động vật chất và tinh thần cần trang bị cho HS trong học tập NDDH là một thành tố hết sức quan trọng của QTDH, quy định nội dug hoạt động dạy của cả thầy và trò trong suốt QTDH và là cái mà HS cần nắm vững để chuyển hóa thành trí tuệ và nhân cách của mình NDDH của các trường THPT được xác định trong Luật Giáo dục, trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, trong Điều lệ trường trung học và gắn với yêu cầu của xã hội về giáo dục và đào tạo

Nội dung, chương tình DH ở trường THPT được xây dựng trên cơ sở quan điểm của Đảng và Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; kế thừa và phát triển nhưng ưu điểm của các chương trình DH phổ thông đã có của Việt Nam, đồng thời tiếp thu thành tựu nghiên cứu về khoa học giáo dục và kinh nghiệm xây dựng chương trình theo mô hình phát triển năng lực của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới, gắn với nhu cầu phát triển của đất nước; phù hợp với con người, văn hóa Việt Nam,

NDDH theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ giới hạn trong tri thức, kĩ năng chuyên môn mà bao gồm những nhóm nội dung nhằm phát triển các lĩnh vực năng lực: [5]

Học nội dung

chuyên môn

Học phương pháp - chiến lược

Học giao tiếp -

xã hội

Học trải nghiệm - đánh giá

- Các tri thức chuyên

môn (các khái niệm,

phạm trù, quy luật, mối

- Các phương pháp chuyên môn

- Tự đánh giá điểm mạnh, điểm yếu

- Xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân

- Đánh giá, hình thành các chuẩn mực giá trị, đạo đức và văn hóa, lòng

tự trọng…

Năng lực

chuyên môn

Năng lực

Trang 35

Khi thiết kế NDDH theo định hướng phát triển năng lực, GV cần đảm báo các yêu cầu sau:

Nội dung, chương trình DH phải đảm bảo phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua NDDH với những kiến thức cơ bản, thiết thực, hiện đại, hài hòa đức, trí, thể, mĩ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống

Nội dung, chương trình DH cần tăng cường năng lực tự học, tự nghiên cứu và làm việc nhóm, rèn luyện kĩ năng thực hành gắn lí thuyết với thực tiễn; phát huy tín chủ động, sáng tạo để HS có khả năng thiết kế các hoạt động trải nghiệm và hướng dẫn

HS nghiên cứu khoa học trường phổ thông

NDDH cần được thiết kế thành những hoạt động, những tình huống có vấn đề hướng đến hình thành các năng lực người học

Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được kết quả đầu ra đã quy định, gắn với các tình huống thực tiễn

1.3.4 Phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT

Dạy và học là một quá trình phức tạp, rộng lớn và bao gồm nhiều thành phần có mối liên quan chặt chẽ với nhau, trong đó, PPDH là một trong những thành tố quan trọng nhất, linh hoạt nhất của QTDH, nó không mô tả trạng thái tĩnh trong thế giới hiện thực mà chủ yếu mô tả sự vận động trong quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn của người học Chính vì vậy mà cùng với mục tiêu, những tác động đến người học có thể khác nhau, phần lớn phụ thuộc vào PPDH

PPDH thường chịu sự chi phối của các quan điểm về DH Quan điểm là những định hướng tổng thể cho các hành động phương pháp, trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học làm nền tảng Những cơ sở lý thuyết của lý luận dạy học đại cương hay chuyên ngành, những điều kiện dạy học và tổ chức cũng như những định hướng về vai trò của GV với HS trong QTDH [5] Trong DH truyền thống, người ta chú trọng đến các phương pháp giảng dạy chủ yếu là truyền đạt, thông báo kiến thức Với cách dạy này, HS bị phụ thuộc vào giáo viên, cách học chủ yếu là nghe hiểu, ghi nhớ và tái hiện Ngày nay, người ta đặc biệt chú ý đến các phương pháp/kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực, sáng táo của người học PPDH theo quan điểm phát triển năng lực không

Trang 36

chỉ chú ý thúc đẩy sự phát triển trí tuệ của HS mà còn thông qua cách đó để hình thành cho HS năng lực thực hành và vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Để phát triển năng lực và phẩm chất cho HS trong QTDH đòi hỏi GV phải sử dụng phối hợp đa dạng các PPDH phù hợp với đặc trưng môn học, bài học và các

PPDH Bên cạnh những phương pháp dạy học như: Thuyết trình; vấn đáp; dạy học

trực quan; sử dụng sách giáo khoa và các tài liệu học tập khác, thì cần tăng cường sử

dụng các phương pháp dạy học có ưu thế hình thành các năng lực như: phương pháp

nêu và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học theo tình huống, dạy học theo hợp đồng; phương pháp dự án, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp sử dụng trò chơi… Đây là những phương pháp hướng vào hình thành cho người học những năng

lực tư duy độc lập, lập luận, làm việc theo nhóm, hợp tác trong học tập, năng lực giao tiếp, giải quyết một vấn đề phức hợp

1.3.5 Hình thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT

Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của nội dung dạy học cụ thể trong không gian, địa điểm và những điều kiện xác định nhằm thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu DH Cũng giống như PPDH, hình thức tổ chức DH chịu sự chi phối của các quan điểm về DH Trong DH truyền thống, các hoạt động hoạt động học tập của HS chủ yếu dạy học lý thuyết trên lớp học, hoạt động bó hẹp trong khuôn viên nhà trường Dạy học hướng đến phát triển năng lực cho học sinh thì các hoạt động học tập của HS cần được tổ chức với các hình thức phong phú, đa dạng không bó hẹp trong phạm vi khuôn viên nhà trường mà bao gồm cả ngoài khuôn viên nhà trường thông qua một số

hình thức chủ yếu sau: Hình thức Lớp - Bài (lên lớp); Thông qua các dự án nghiên cứu

khoa học kĩ thuật; Thảo luận/seminar; Tham quan; Dạy học thông qua trải nghiệm;

Tự học; Giúp đỡ riêng; Tùy theo mục tiêu cụ thể và tính chất của hoạt động, HS được

tổ chức và làm việc độc lập, làm việc theo nhóm hoặc làm việc chung cả lớp Tuy nhiên, dù làm việc độc lập, theo nhóm hay theo đơn vị lớp, mỗi HS đều phải được tạo

điều kiện để tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế

1.3.6 Đánh giá kết quả DH theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT

Trong dạy học, kiểm tra, đánh giá là một khâu quan trọng Thông qua quá trình kiểm tra, đánh giá, GV sẽ thu được những thông tin về người học và quá trình đào tạo

từ đó có sự điều chỉnh hợp lý

Trang 37

Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả DH đánh giá tập trung vào quá trình học tập của người học, đánh giá chuyển từ tập trung về kiến thức sang đánh giá năng lực bao gồm: đánh giá kiến thức, kĩ năng, thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa Đồng thời, đánh giá theo tiếp cận năng lực đòi hỏi sự đánh giá có tính chất đa chiều đó là người học tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng giữa người học với người học

và đánh giá của giáo viên

Đánh giá theo định hướng phát triển năng lực có những đặc trưng sau [5]:

- Đòi hỏi người học thể hiện năng lực (trên cơ sở tổng hợp tri thức, kỹ năng cũng như phẩm chất cần thiết khác của thái độ, tư duy và tình cảm) để kiến tạo những sản phẩm thông qua giải quyết các tình huống, nhiệm vụ học tập có ý nghĩa, liên quan chặt chẽ đến các ứng dụng vào thực tế;

- Yêu cầu HS thực hiện các hoạt động kiến tạo sản phẩm, tức là xem xét, đánh giá kết quả học tập của HS thông qua việc thực hiện các công việc trong suốt quá trình

và cả sản phẩm cần đạt khi kết thúc quá trình ấy;

- Tập trung vào đo lường khả năng tư duy và giải quyết vấn đề của HS, cho phép người học thể hiện tư duy, tính chủ động, sáng tạo và năng lực cá nhân trong quá trình học tập;

- Cho phép cung cấp các minh chứng trực tiếp và thực chất về kết quả đạt được của HS trong học tập, dựa vào đặc tính và khả năng của cá nhân con người hơn là dựa vào tính toán máy móc các điểm số;

- Gợi ý các chức năng đánh giá mới hơn đối với người dạy

Khi đánh giá DH theo định hướng phát triển năng lực cần quan tâm đến những yêu cầu sau:

- GV phải thiết kế nội dung đánh giá năng lực

- Những tiêu chí và nội dug đánh giá được GV đưa ra phải rõ ràng và tập trung vào năng lực cần đánh giá ở người học

- GV nêu rõ các tiêu chí đánh giá năng lực mà các em cần phải đạt và giám sát quá trình thực hiện nhiệm vụ, giải quyết tình huống

- Sử dụng đa dạng các loại hình đánh giá, coi trọng đánh giá thường xuyên, định

kì sau từng phần, từng chương trình nhằm mục đích phản hồi điều chỉnh quá trình giảng dạy và học tập

Trang 38

- Chú trọng đánh giá các năng lực tư duy bậc cao như năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo,…

- GV tạo cơ hội để học sinh tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau

-Như vậy, đánh giá DH theo định hướng phát triển năng lực là quá trình dựa trên kết quả đầu ra của mỗi giai đoạn học tập dựa trên cơ sở người học thực hiện thành công các nhiệm vụ, các bài tập, các tình huống, các sản phẩm mà HS tạo ra giúp cho GV có những thông tin phản hồi về kết quả học tập của HS để điều chỉnh hoạt động giảng dạy

và giúp HS điều chỉnh hoạt động học tập có hiệu quả

1.4 Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông

1.4.1 Quản lý thực hiện mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Ở nhà trường THPT, Hiệu trưởng sẽ chỉ đạo việc xây dựng kế hoạch hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là kế hoạch bộ phận trong hệ thống kế hoạch của nhà trường, trong đó gồm các mục tiêu có liên quan chặt chẽ với nhau, thống nhất với nhau bởi mục tiêu chung và hệ thống các biện pháp được xây dựng trước một giai đoạn nhất định nhằm thực hiện nhiệm vụ giáo dục theo định hướng phát triển năng lực Kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là chương trình hành động của tập thể giáo viên được xây dựng trên cơ sở kế hoạch dạy học chung của nhà trường

Theo đó, quy trình xây dựng kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trải qua các bước cơ bản:

- Điều tra cơ bản, xác định tình hình đầu năm

- Phân tích tình hình và xác định mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho năm học

- Thành lập Ban chỉ đạo HDDH theo định hướng phát triển năng lực học sinh

và phân công nhiệm vụ cho từng thành viên, giao Trưởng ban viết dự thảo kế hoạch

- Tổ chức thảo luận, góp ý dự thảo kế hoạch

- Hoàn chỉnh kế hoạch, hiệu trưởng duyệt kế hoạch

Để tổ chức thực hiện kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh của cả năm học, cần cụ thể hóa thành chương trình hoạt động học kỳ, hàng tháng

và theo chủ điểm

Trang 39

Ngoài ra, Hiệu trưởng chỉ đạo các Tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Kế hoạch của tổ phải chính xác hóa và cụ thể hóa các nhiệm vụ và chỉ tiêu của kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh của nhà trường ở từng đơn vị tổ cho phù hợp; phải thể hiện sự định mức, sự lượng hóa cụ thể các nhiệm vụ được giao, đặc biệt phải xây dựng được một hệ thống biện pháp có hiệu lực, đồng thời phải xây dựng được một chương trình hoạt động cụ thể

Để làm được như vậy, Hiệu trưởng sẽ cung cấp những thông tin căn bản và trao đổi với tổ trưởng những căn cứ cần thiết để xây dựng kế hoạch (văn bản về chương trình, nhiệm vụ năm học; tình hình thực tế của nhà trường, của tổ; những yêu cầu của nhà trường đối với dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ), làm cho tổ trưởng nắm được những ý định quan trọng của hiệu trưởng đối với hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong năm Kế hoạch dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh của tổ chuyên môn phải được hiệu trưởng duyệt, và trở thành văn bản pháp lý để hiệu trưởng chỉ đạo hoạt động của tổ chuyên môn

Ở cấp độ tiếp theo, Hiệu trưởng chỉ đạo các tổ trưởng chuyên môn hướng dẫn giáo viên xây dựng kế hoạch giảng dạy bộ môn theo định hướng phát triển năng lực học sinh Kế hoạch của giáo viên do tổ trưởng chuyên môn duyệt và là căn cứ pháp lý

để tổ trưởng chuyên môn và hiệu trưởng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh của giáo viên trong năm học

1.4.2 Quản lý thực hiện nội dung, chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông

Hiệu trưởng trường THPT thực hiện quản lý nội dung dạy học của giáo viên theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Quy trình quản lý nội dung bao gồm nhiều bước:

- Hiệu trưởng (phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn) tiếp thu sự chỉ đạo về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh của Sở giáo dục vào đầu năm học

- Họp Hội đồng nhà trường triển khai những nội dung chỉ đạo về việc thực hiện dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong năm học

- Giao nhiệm vụ cho Phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn và tổ trưởng

Trang 40

thực hiện chương trình (chú ý các thời điểm quan trọng: khai giảng, kết thúc học kỳ

1, kết thúc học kỳ 2, chuẩn bị thi tốt nghiệp), những vấn đề trọng tâm trong việc thực hiện chương trình theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Trong các cuộc họp Tổ chuyên môn hàng tháng, tổ trưởng chuyên môn hướng dẫn giáo viên những vấn đề khó trong nội dung chương trình, giải đáp những thắc mắc, giúp đỡ giáo viên bổ sung đồ dùng dạy học, sách vở tài liệu cần thiết cho việc thực hiện dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh; hướng dẫn giáo viên xây dựng các hoạt động, chủ đề, nhiệm vụ đa dạng gắn với thực tiễn

1.4.3 Quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông

Hiệu trưởng trường THPT quản lý việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Nội dung quản lý bao gồm:

- Chỉ đạo giáo viên lựa chọn PPDH phù hợp với đặc điểm học sinh từng lớp Trong quá trình dạy học phải chú trọng đến mặt bằng chung của lớp để đảm bảo kiến thức đại trà nhưng cũng chú ý giúp đỡ những học sinh yếu tiến bộ và học sinh giỏi phát huy năng lực vượt trội hơn

- Chỉ đạo tăng cường sử dụng phương tiện và thiết bị dạy học hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học

- Chỉ đạo giáo viên trong dạy học phải hướng cho học sinh hoạt động tích cực, chống lại thói quen thụ động; yêu cầu học sinh tự giác, rèn luyện khả năng tự học

- Chỉ đạo, khuyến khích giáo viên đa dạng hoá các hình thức tổ chức dạy học trong lớp, ngoài lớp, trên phòng thí nghiệm, ngoài thực địa để gắn lý thuyết với thực tiễn sinh động Ngoài cách dạy học thuyết trình cung cấp kiến thức, thường xuyên tổ chức hoạt động dạy học thông qua trải nghiệm, giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn Như vậy thông thường, qua một hoạt động học tập, học sinh sẽ được hình thành và phát triển không phải một loại năng lực mà là được hình thành đồng thời nhiều năng lực hoặc nhiều năng lực thành tố mà ta không cần (và cũng không thể) tách biệt từng thành

tố trong quá trình dạy học

- Chỉ đạo giáo viên thực hiện đồng bộ, đổi mới phương pháp dạy học gắn với đổi mới phương pháp kiểm tra - đánh giá kết quả học tập của học sinh

1.4.4 Quản lý hoạt động giảng dạy của giáo viên

Hoạt động giảng dạy của giáo viên theo tiếp cận năng lực học sinh trong trường THPT bao gồm các hoạt động cụ thể dưới đây

Tiêu đề	Quản lý Hoạt Động Dạy Học Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực Học Sinh Các Trường Trung Học Phổ Thông Huyện Kiến Xương Tỉnh Thái Bình
Tác giả	Nguyễn Minh Tuân
Người hướng dẫn	TS. Đỗ Lệ Hà
Trường học	Đại học Thái Nguyên
Chuyên ngành	Quản lý giáo dục
Thể loại	luận văn
Năm xuất bản	2020
Thành phố	Thái Nguyên

Định dạng
Số trang	130
Dung lượng	3,63 MB