Phân tích nội dung nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can, vướng mắc và điều kiện đảm bảo thực hiện nguyên tắc này

Việc thực hiện đúng quy định của pháp luật và nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can có ý nghĩa vô cùng to lớn trong việc điều tra và xét xử vụ án hình sự, giảm

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TIỂU LUẬN

MÔN: KHOA HỌC ĐIỀU TRA TỘI PHẠM

ĐỀ BÀI:

“Phân tích nội dung nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can, vướng mắc và điều kiện đảm bảo

thực hiện nguyên tắc này”

HỌ VÀ TÊN : ĐINH THỊ KIỀU

MSSV : 440127

LỚP : N03 – TL2

Hà Nội, 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 1

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HỎI CUNG BỊ CAN 1

1 Khái niệm hỏi cung bị can 1

2 Nguyên tắc hỏi cung bị can 1

3 Nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can 2

II NỘI DUNG NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG KHÁCH QUAN TRONG HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN 2

1 Phải có thái độ khách quan, không được áp dụng những biện pháp trái pháp luật để thu thập lời khai của bị can 2

2 Không được áp đặt ý chí chủ quan của mình khi đánh giá lời khai của bị can, nhất là không được vội tin ngay vào lời nhận tội của bị can 4

3 Phải áp dụng các biện pháp phù hợp để kiểm tra, xác minh lời khai của bị can trước khi sử dụng 5

III VƯỚNG MẮC VÀ ĐIỀU KIỆN ĐẢM BẢO THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG KHÁCH QUAN TRONG HỎI CUNG BỊ CAN 5

1 Một số vướng mắc còn tồn tại 5

2 Điều kiện đảm bảo thực hiện nguyên tắc thận trọng khách quan 6

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

1

MỞ ĐẦU

Hoạt động hỏi cung bị can đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong vụ án hình sự, nhằm thu thập thêm thông tin cũng như làm sáng tỏ các tình tiết của vụ

án Việc thực hiện đúng quy định của pháp luật và nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can có ý nghĩa vô cùng to lớn trong việc điều tra và xét xử vụ án hình sự, giảm được án oan sai, vụ án được giải quyết nhanh chóng Tuy nhiên hiện nay trên thực tế vẫn có những vướng mắc trong việc thực hiện nguyên tác thận trọng, khách quan Để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này, em xin được làm rõ qua đề bài thi kết thúc học phần môn Khoa học điều tra tội

phạm: Phân tích nội dung nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can, vướng mắc và điều kiện đảm bảo thực hiện nguyên tắc này

NỘI DUNG

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HỎI CUNG BỊ CAN

1 Khái niệm hỏi cung bị can

Theo Giáo trình Khoa học điều tra hình sự Trường Đại học Luật Hà Nội,

khái niệm hỏi cung bị can được hiểu là: “Hỏi cung bị can là biện pháp điều tra

được tiến hành nhằm thu thập lời khai của bị can về các tình tiết có liên quan đến vụ án, phục vụ công tác điều tra và xử lý đối với vụ án đó.” 1

2 Nguyên tắc hỏi cung bị can

“Nguyên tắc” là “điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo”2 Hoạt động hỏi cung bị can trên thực tế cũng cần phải tuân theo những nguyên tắc nhất định Vì rằng hoạt động hỏi cung bị can là một hoạt động tố tụng do Điều tra viên tiến hành khi có quyết định khởi tố bị can để lấy lời khai của người này về các tình tiết của các hành vi phạm tội3 Từ đây, có thể hiểu nguyên tắc hỏi cung

bị can là những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo chung cho hoạt động của các Điều

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Khoa học điều tra hình sự, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2021

2 Trung tâm Từ điển học (2015), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng

3 Viện Khoa học Pháp lý, Từ điển Luật học, Nhà xuất bản Tư pháp

2

tra viên trong quá trình hỏi cung bị can mà các Điều tra viên phải tuyệt đối tuân thủ khi tiến hành hoạt động này

Trên thực tế, khi Điều tra viên tiến hành hỏi cung bị can cần phải tuân thủ

02 nguyên tắc sau: Nghiêm chỉnh tuân theo pháp luật; Thận trọng khách quan

3 Nguyên tắc thận trọng khách quan trong hoạt động hỏi cung bị can

Nguyên tắc thận trọng, khách quan trong hỏi cung bị là quy định yêu cầu Điều tra viên trong quá trình hỏi cung bị can phải tuyệt đối tuân thủ: Điều tra viên phải có thái độ làm việc thận trọng – luôn cẩn thận, kiểm tra lại tính xác thực trong lời khai của bị can; luôn tôn trọng, đảm bảo không sửa chữa, không thêm bớt cũng như làm sai lệch, hướng những tình tiết trong lời khai của bị can theo ý muốn của Điều tra viên đảm bảo tính nguyên vẹn, đầy đủ của các tình tiết trong lời khai của bị can như nó vốn tồn tại

II NỘI DUNG NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG KHÁCH QUAN

TRONG HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN

Trong hoạt động hỏi cung bị can, thông thường bị can sẽ có thái độ bất hợp tác, khai báo gian dối để che giấu đi những hành vi phạm tội của bản thân Vậy nên, nguyên tắc thận trọng khách quan được pháp luật quy định bên cạnh nguyên tắc nghiêm chỉnh tuân theo pháp luật để tránh cho những trường hợp xấu xảy ra Và

để thực hiện tốt nguyên tắc này, khi hỏi cung bị can, điều tra viên cần phải quán triệt một số vấn đề sau:

1 Phải có thái độ khách quan, không được áp dụng những biện pháp trái pháp luật để thu thập lời khai của bị can

Theo quy định tại khoản 1 Điều 60 Bộ luật tố tụng Hình sự: “Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự Quyền và nghĩa vụ của bị can là pháp nhân được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân theo quy định của luật này.” Tức là, bị can không có nghĩa có tội, bị can chỉ có tội khi

có quyết định thi hành án của cơ quan có thẩm quyền, tuy bị can sẽ bị hạn chế

3

một số quyền công dân xong bị can vẫn còn những quyền cụ thể được quy định tại khoản 2 Điều 60 Bộ luật Hình sự và quyền con người và quyền công dân trong Hiến pháp Việt Nam năm 2013 Vậy nên Điều tra viên không được áp đặt

ý muốn chủ quan của mình lên lời khai của bị can, không được ép buộc hay có hành vi khác để hướng lời khai của bị can theo ý mình, phải luôn giữ lập trường trung lập

Thái độ khách quan của điều tra viên còn phải được quán triệt trong cả tinh thần kiên quyết và thận trọng trong từng sự việc và từng con người cụ thể cần điều tra Đối với những vụ án và người phạm tội đã quá rõ ràng thì tinh thần, thái độ của cán bộ xét hỏi là phải kiên quyết tiến công và cố gắng ngay từ phút đầu làm cho bị can phải nhận tội bằng những nghiệp vụ điều tra xét hỏi được pháp luật cho phép Pháp luật nghiêm cấm người có thẩm quyền sử dụng các hình thức mớm cung, dụ cung, bức cung hoặc nhục hình, các hành vi này có thể dẫn tới hậu quả xấu, bất lợi cho bị can Điều tra viên, kiểm sát viên dùng nhục hình hoặc bức cung đối với bị can phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 373 hoặc Điều 374 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017

Thực tế, một số biện pháp trái pháp luật để thu thập lời khai của bị can phổ biến là: đe dọa, khủng bố tinh thần bị can, dụ cung, mớm cung, …ngoài ra còn

có các biện pháp như: đánh đập, tra tấn, cùm, xiềng, bắt đứng suốt cả buổi hỏi cung, bắt ăn nhạt,…4Hậu quả là sự ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, tinh thần của bị can, lời khai không đảm bảo được tính khách quan, thậm chí có trường hợp lời khai bị sai sự thật, có thể gây ra hậu quả khó lường cho kết quả điều tra, làm ảnh hưởng, xâm phạm đến những quyền lợi hợp pháp của bị can, ảnh hưởng nghiêm trọng tới vụ việc, có thể dẫn tới việc án oan sai

Để nguyên tắc này được thực hiện tốt, chủ thể có thẩm quyền hỏi cung phải

có trình độ chuyên môn nghiệp vụ, thái độ khách quan và làm chủ được nghề nghiệp cũng như phải nắm rõ những quy định của pháp luật, có tư duy pháp lý

4 Trần Nguyên Quân, Nguyễn Thị Mai Nga, Hỏi cung bị can và kiểm sát hỏi cung bị can theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Tạp chí Kiểm sát số 16 (tháng 8/2016)

4

cao để có thể vận dụng tốt pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả trong hoạt động hỏi cung bị can, tránh gây ảnh hưởng đến tính khách quan trong lời khai của bị can

2 Không được áp đặt ý chí chủ quan của mình khi đánh giá lời khai của

bị can, nhất là không được vội tin ngay vào lời nhận tội của bị can

Lời nhận tội của bị can có thể được coi là một chứng cứ đặc biệt quan trọng, nếu phù hợp với những chứng cứ khác của vụ án Trên thực tế, có rất nhiều trường hợp bị can khai báo gian dối hòng trốn tội, tự ý thay đổi các tình tiết của vụ án nhằm làm rối loạn hướng điều tra của cơ quan điều tra, làm ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án Trường hợp bị can nhận tội thay cho người thân của mình hoặc nhận thay cho người khác như trường hợp của Vũ Quốc Dũng đã nhận tội giết người thay cho Dương Văn Khánh (tức Khánh

“trắng”) trong vụ án giết anh Nguyễn Đức Thắng (tức Đạt) ở 44 phố Hàng Chiếu, Hà Nội xảy ra vào năm 1991.Việc xác minh tính chân thực thông qua lời khai của bị can là một quá trình hết sức phức tạp bởi nó có thể sai lệch do tri giác hoặc nhiều nguyên nhân khác dẫn đến sự nhầm lẫn Và điều tra viên không được quá tin tưởng vào lời nhận tội của bị can, phải đánh giá một cách cẩn thận trước khi kết luận, đồng thời không được đưa cảm tình cá nhân hay sự thiên vị, ý

chí chủ quan áp đặt gây ảnh hưởng đến lời khai của bị can

Vì vậy, điều tra viên cần nghiên cứu cẩn thận hồ sơ vụ án, các tình tiết cụ thể

để lập kế hoạch hỏi cung một cách thích hợp Trong quá trình hỏi cung cần có một tâm lý vững cùng sự tập trung cao độ, trường hợp bị can quanh co chối cãi, kéo dài thời gian, điều tra viên cần phải có phương pháp tâm lý thích hợp như trấn an, động viên khuyến khích bị can khai báo trung thực So sánh lời khai một cách kỹ lưỡng, đối chiếu với hồ sơ vụ án, chứng cứ cùng các tài liệu khác để đưa

ra kết luận chính xác Không được dùng lời nhận tội của bị can làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội (khoản 2 Điều 98 BLTTHS năm 2015)

5

3 Phải áp dụng các biện pháp phù hợp để kiểm tra, xác minh lời khai của bị can trước khi sử dụng

Việc xác minh lời khai của bị can có đúng sự thật hay không là một quá trình đòi hỏi vốn hiểu biết và kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực của điều tra viên,

để nắm bắt được tâm lý của bị can trong quá trình khai báo, tâm lý tội phạm cùng hành vi , từ đó đưa ra những nhận xét khách quan, chân thực, đầy đủ và thống nhất về các sự việc, tình tiết trong vụ án

Tại Khoản 2 Điều 2 Nghị quyết số 96/2015/QH13 quy định về công tác điều tra, lập hồ sơ của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao là

“phải tuân thủ pháp luật, thu thập, đánh giá đầy đủ, khách quan các chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội để xác định đúng sự thật vụ án…Theo đó, để đảm bảo thu được những bản cung có giá trị, trong quá trình hỏi cung bị can, kiểm sát viên không chỉ đơn thuần sử dụng biện pháp ghi chép lời khai của bị can, mà phải đồng thời áp dụng linh hoạt các thủ thuật, chiến thuật, phương diện được pháp luật cho phép đấu tranh với bị can, miễn là các phương pháp, chiến thuật này không trái với quy định của pháp luật Nếu lời khai của bị can mâu thuẫn với hiện trường thì phải kiểm tra, thậm chí thực nghiệm điều tra bằng cách dựng lại hiện trường để so sánh, đối chiếu với lời khai

III VƯỚNG MẮC VÀ ĐIỀU KIỆN ĐẢM BẢO THỰC HIỆN

NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG KHÁCH QUAN TRONG HỎI CUNG BỊ CAN

1 Một số vướng mắc còn tồn tại

Thực tế cho thấy, việc thực hiện nguyên tắc thận trọng khách quan trong hỏi cung bị can chưa thực sự triệt để, vẫn còn rất nhiều hành vi vi phạm nguyên tắc xảy ra

Thứ nhất, việc điều tra viên áp đặt ý chí của bản thân lên lời khai của bị can

vẫn còn diễn ra rất nhiều, hình thức ép cung, mớm cung vẫn còn tồn tại, chưa thực sự bảo đảm được tính khách quan

6

Ví dụ: Theo lời kể của anh Nguyễn Thanh Chấn – nạn nhân của án oan 10

năm: “Khi mới bị bắt, lúc nào tôi cũng kêu oan Nhưng, chẳng ai tin tôi cả Buồn nhất là vợ tôi, em đồng hao tôi cũng hỏi vặn: “Sao anh lại làm những chuyện như thế?” Có cán bộ điều tra vừa hỏi, vừa cầm dao, lăm lăm đe dọa Có người còn cầm búa giơ lên dọa nếu không khai thì cho chết Khi bị tạm giam, có đêm tôi bị chuyển 3-4 buồng Trong hơn 1 tuần không được ngủ nên đầu óc quay cuồng, lâng lâng, không còn muốn phản kháng nữa Vào buồng của phạm nhân Phạm Duy Hồng còn bị tên này đánh, dùng dép đánh vào 2 mang tai sau đó bắt hát”, ông Chấn uất nghẹn kể Hơn 1 tuần kể từ khi bị bắt với những lần lấy cung như thế, không đêm nào chợp mắt, cuối cùng, ông Chấn đã nhận cái tội giết chị Nguyễn Thị Hoan

Thứ hai, các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là cơ quan điều tra khi tiến

hành hỏi cung bị can đã dễ dàng “tin”, chấp nhận lời khai, lời nhận tội của bị can

mà không tiến hành các biện pháp xác minh, đánh giá độ chân thực, chính xác

và khách quan trong lời khai nhận của bị can Từ đó bỏ qua những tình tiết mâu thuẫn của vụ án cùng những chứng cứ gỡ tội Ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính chất của vụ án, có thể dẫn tới án oan sai, khiến người dân thiếu đi niềm tin vào

cơ quan có thẩm quyền

2 Điều kiện đảm bảo thực hiện nguyên tắc thận trọng khách quan

Một là, sớm hoàn thiện tổ chức cơ quan điều tra và tăng cường số lượng Điều

tra viên để phục vụ tốt công tác điều tra Trong thời kỳ hiện nay, sự phát triển vượt bậc của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 ảnh hưởng rất nhiều đến công đấu tranh phòng chống tội phạm, bởi hành vi phạm tội ngày càng tinh vi, diễn biến phức tạp, đòi hỏi sự đổi mới về hệ thống cơ quan tư pháp ở nước ta, củng cố kiện toàn cơ quan điều tra, đổi mới cả về quy mô lẫn chất lượng đội ngũ Điều tra viên, đảm bảo thực hiện tốt công tác điều tra, ngăn chặn hành vi phạm tội, bảo quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, phục vụ tích cực công cuộc đổi mới đất nước

7

Hai là, hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành về tố tụng hình sự, đặc biệt

là những chế định liên quan đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, quyền bào chữa của bị can, bị cáo,…cũng như cơ chế đảm bảo thực hiện các chế định đó trong thực tế hoạt động hỏi cung bị can của các điều tra viên hiện nay

Từ đó đáp ứng được tính khách quan, sự thật, xét xử đúng người, đúng tội, tránh oan sai, bỏ lọt tội phạm Đồng thời, bảo vệ được lợi ích của nhà nước, xã hội, các cơ quan, tổ chức khác

Ba là, nâng cao trình độ nghiệp vụ và trách nhiệm đối với công việc của các

điều tra viên Bên cạnh đó, tăng cường công tác giáo dục về đạo đức, nhân cách đối với mỗi cán bộ có nhiệm vụ hỏi cung thông qua việc mở các lớp đào tạo, bồi dưỡng chuyên nghiệp cũng như tuyển chọn các cán bộ đáp ứng đủ các điều kiện đặt ra

Bốn là, trong quá trình điều tra, tiến hành hỏi cung bị can, cán bộ cần phải

nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án, tài liệu, chứng cứ có liên quan để hiểu cụ thể về vụ việc, từ đó có kế hoạch hỏi cung một cách chủ động Sau khi công tác hỏi cung kết thúc, điều tra viên cần phải kiểm tra, so sánh đối chiếu các bản khai với tài liệu liên quan

KẾT LUẬN

Việc tuân thủ nguyên tắc thận trọng, khách quan trong hoạt động hỏi cung

bị can mang nhiều ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vụ án hình sự, giúp

vụ án được giải quyết nhanh chóng, hạn chế được án oan sai Tuy nhiên cần có nghiệp vụ vững chắc cùng kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực trong cuộc sống kết hợp các biện pháp tâm lý tác động trực tiếp đến bị can trong quá trình hỏi cung, cùng việc xác minh, đánh giá tính chân thực của lời khai để hoạt động hỏi cung mang lại hiệu quả, thu được lời khai có giá trị chứng cứ Từ đó công lý được thực thi, củng cố niềm tin vào cơ quan tư pháp của nước nhà của nhân dân

8

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ luật hình sự năm 2015

2 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015

3 Trường Đại học Luật Hà Nội, 2018, Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam

4 Trung tâm Từ điển học (2015), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng

5 Viện Khoa học Pháp lý, Từ điển Luật học, Nhà xuất bản Tư pháp

6 Trần Nguyên Quân, Nguyễn Thị Mai Nga, Hỏi cung bị can và kiểm sát hỏi cung bị can theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Tạp chí Kiểm sát số 16 (tháng 8/2016)

7 Dương Minh Hồng (15/10/2018), Bàn về chiến thuật hỏi cung, vận dụng chiến thuật hỏi cung bị can trong một số trường hợp cụ thể,

http://vienkiemsatlangson.gov.vn/kiem-sat-vien-viet/1438/ban-ve-

8 Dương Minh Hồng, Bàn về kỹ năng hỏi cung bị can,

http://vienkiemsatlangson.gov.vn/kiem-sat-vien-viet/891/ban-ve-ky-

nang-hoi-cung-bi-can-.htm?fbclid=IwAR0SaXcJ3TQB5gaYhdpjhurRQRPV3Tc7zBO4zlSgg

9 Hoạt động sử dụng chứng cứ và nguyên tắc sử dụng chứng cứ trong tố tụng hình sự,