Bài giảng quản lý môi trường ( combo full slides 6 chương )

Bài giảng quản lý môi trường Chương 1 Những vấn đề chung về quản lý môi trường Chương 2 Quản lý môi trường cho sự phát triển bền vững Chương 3 Luật pháp và chính sách trong quản lý môi trường Chương 4 Công cụ kinh tế trong quản lý môi trường Chương 5 Công cụ quy hoạch , định giá trong quản lý môi trường Chương 6 Công cụ phụ trợ

Quản lý môi trường

(Environmental Management)

NỘI DUNG

 CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 2 QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

 CHƯƠNG 3 LUẬT PHÁP VÀ CHÍNH SÁCH TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 4 CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 5 CÔNG CỤ QUY HOẠCH , ĐỊNH GIÁ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 6 CÔNG CỤ PHỤ TRỢ

1

NỘI DUNG

 CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 2 QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

 CHƯƠNG 3 LUẬT PHÁP VÀ CHÍNH SÁCH TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 4 CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 5 CÔNG CỤ QUY HOẠCH , ĐỊNH GIÁ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

 CHƯƠNG 6 CÔNG CỤ PHỤ TRỢ

2

Chương 1 Những vấn đề chung về quản lý

môi trường

Mục tiêu:

1 Trình bày những thách thức về môi trường mà con người đang phải đối mặt hiện nay do sự phát triển quá mức về kinh tế - xã hội mà bỏ qua vấn đề môi trường;

2 Giới thiệu chung về cơ sở khoa học của quản lý môi trường và các công cụ quản lý môi trường

Những vấn đề chung về QLMT

1.1 Khái niệm chung về quản lý môi trường

a Một sô khái niệm

 Môi trường

 Chất thải

 Chất gây ô nhiễm

 Ô nhiễm môi trường

 Suy thoái môi trường >< Sự cố môi trường, Tai biến MT

 Rủi ro môi trường

 Tiêu chuẩn MT

 Công nghệ sạch

 Đa dạng sinh học; Hệ sinh thái

Những vấn đề chung về QLMT

5

Năm 1972

Năm 1981 Năm 1984

Năm 1993 Năm 2005

Năm 2014

“Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên”

“Môi trường bao gồm các

yếu tố tự nhiên và vật

chất nhân tạo bao quanh

con người, có ảnh hưởng

đến đời sống, sản xuất, sự

tồn tại, phát triển của con

người và sinh vật”

Theo Luật Bảo vệ Môi trường 2014: “Môi trường là hệ thống các yếu

tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát

triển của con người và sinh vật”

1.1 Suy thoái môi trường: là sự suy giảm về chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đối với

con người và sinh vật

Biểu hiện của suy thoái

môi trường

Mất an toàn nơi cư trú

Cạn kiệt tài nguyên

Xả thải quá mức, ô nhiễm

Suy thoái môi trường

Ô nhiễm môi trường: là sự biến đổi của các thành phần môi

trường không phù hợp với qui chuẩn kỹ thuật môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật (Điều 3 Luật bảo

vệ môi trường năm 2014)

Ô nhiễm môi trường là yếu tố

có thể định lượng được thông

qua:

- Yếu tố vật lý: bụi, tiếng ồn, độ

rung, ánh sáng, nhiệt, điện từ

Sự cố môi trường là tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người hoặc biến đổi thất thường của tự nhiên, gây ô nhiễm, suy thoái hoặc biến đổi môi trường nghiêm trọng

Sự cố môi trường

Sự cố môi trường và tai biến môi trường

ân Sự cố môi trường do thiên nhiên gây ra

Sự cố môi trường do con

người gây ra

Sự cố môi trường do cả con người và thiên nhiên

gây ra

1.1.2.Phân loại môi trường

- Theo chức năng: môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, môi

trường nhân tạo

- Theo quy mô: chủ yếu phân loại theo không gian địa lý như:

môi trường toàn cầu, môi trường khu vực, môi trường quốc gia, môi trường vùng, môi trường địa phương

Đặc trưng cơ bản của môi trường

Đặc trưng

Môi trường có cấu trúc phức tạp

Môi trường gồm nhiều thành phần khác nhau

Mỗi thành phần

có bản chất, qu i luật khác nhau

Tính động của hệ môi trường

Hệ MT có xu hướng lắp lại cân bằng mới

Cân bằng là trạng thái duy trì thiết

yếu Tính mở của hệ

môi trường

Khả năng tự tổ chức, tự điều chỉnh

Vai trò của môi trường

 Môi trường là không gian sống của con người

 Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người

 Môi trường là nơi chứa đựng chất thải

 Chức năng lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người

 Bảo vệ con người và sinh vật khỏi những tác động từ bên ngoài

14

Không gian sống của con người

được biểu thị qua chất lượng của

cuộc sống Khi không gian đó

không đầy đủ cho yêu cầu của

cuộc sống thì chất lượng của

cuộc sống bị đe doạ

Môi trường là không gian sống của con người

Trong cuộc sống hằng ngày, mỗi người cần một không gian nhất

định để phục vụ cho các hoạt động sống như: nhà ở, nơi nghỉ, đất

để sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, bến cảng,… trung

bình mỗi người cần khoảng 4m 3 không khí sạch để thở ; 2.5 lít

nước để uống, một lượng lương thực thực phẩm tương ứng với

2000-2400 calo Như vậy chức năng này đòi hỏi môi trường phải

có một không gian thích hợp cho mỗi con người Ví dụ phải có bao

nhiêu m 2 , hecta hay km 2 cho mỗi người…

15

Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cho cuộc

sống và hoạt động sản xuất của con người

 Con người sử dụng các loại

tài nguyên trong môi trường

để phục vụ cho nhu cầu của

mình

 Con người tác động lên đất

đai xây dựng nhà cửa, hệ

thống đê điều, công trình

thủy lợi nhằm phục vụ cho

mục đích sinh sống, tránh lũ

lụt, hạn hán…; tác động lên

hệ thực vật, động vật nhằm

tạo ra thức ăn để tồn tại, khai

thác tài nguyên thiên nhiên

để tạo ra năng lượng đáp ứng

nhu cầu cuộc sống

 Toàn bộ chất thải ra từ hoạt động của con người được đưa vào môi trường Trong đó một phần nhỏ được con người sử dụng lại để bổ sung cho tài nguyên phục vụ đời sống sinh hoạt

 Với công nghệ hiện đại, các chất thải kim loại được sử dụng lại với hiệu quả khá cao, rác thải hữu cơ đang được chế biến thành phân vi sinh phục vụ sản xuất nông - lâm nghiệp, nước thải được xử lý để sử dụng lại cho các mục đích khác, Tuy nhiên, vẫn còn lượng lớn chất thải không xử lý và tái sử dụng được đưa vào môi trường Nhờ quá trình đồng hoá các chất thải, môi trường biến các chất thải độc hại thành các chất ít độc hại hoặc không độc hại

Đại dương hứng chịu 8 triệu tấn rác thải nhựa mỗi năm

Đã có khoảng 700 loài sinh vật biển chết do nuốt phải nhựa

19

Hiện tượng phú dưỡng do lượng thải vào vượt

quá khả năng đồng hóa của môi trường

Sông Đông Ba (Huế) ngày càng ô nhiễm Sông Potomac (Hoa Kỳ)

 Cung cấp sự ghi chép và lưu trữ lịch sử địa chất,

lịch sử tiến hoá của vật chất và sinh vật, lịch sử

xuất hiện và phát triển văn hoá của loài người

mang tính chất báo động sớm các nguy hiểm

đối với con người và sinh vật

các nguồn gien, các loài động thực vật, các hệ

sinh thái tự nhiên và nhân tạo, các vẻ đẹp và

cảnh quan có giá trị thẩm mỹ, tôn giáo và văn

 Hội nghị Quốc tế lần I tại Stockhom (Thụy Điển, 1972)

đã cảnh báo thế giới về một vấn đề của phát triển kinh tế: một mặt, cần tăng tối đa nhịp điệu phát triển kinh tế

để đáp ứng những nhu cầu cơ bản của loài người đang ngày càng tăng lên

 Quá trình “công nghiệp hoá, hiện đại hoá” ở các nước đang phát triển theo mô hình các xã hội phương Tây đã gây ra những tác động xấu chưa từng có đối với môi trường, đặc biệt đối với hệ sinh thái - nguồn nuôi dưỡng

sự sống trên Trái Đất

 Cuộc Đại khủng hoảng của thế kỷ 21 (Báo cáo của UNDP):

 Nạn đói

 Dịch bệnh

 Ô nhiễm và suy thoái hệ nuôi dưỡng sự sống

 Xung đột môi trường

 Biến động khí hậu đi kèm thiên tai

Các vấn đề diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh, iqu mô ngày càng lớn, vượt quá khả năng thích ứng của xã hội cũng như khả năng của mọi trình độ công nghệ trên Trái Đất

Bản đồ mật độ dân số thế giới

Tỷ người

Gấu Bắc Cực tại quần đảo Svalbard, Na Uy

 Các nguyên nhân sâu xa của khủng hoảng môi trường:

 Mô hình phát triển lấy tăng trưởng kinh tế làm trọng tâm

 Khuyến khích một xã hội tiêu thụ

 Phát triển dựa trên nền tảng những phát minh công nghệ tiêu tốn năng lượng, tài nguyên và gây ô nhiễm

 Sự trốn tránh trách nhiệm đối với thế hệ tương lai thông qua việc bỏ qua các chi phí môi trường

 Lạm dụng quá mức tài nguyên cũng như không gian sinh tồn của các giống loài khác

1.1 Khái niệm chung về quản lý môi trường:

 Quản lý là tác động có định hướng, có mục tiêu

 Quản lý thể hiện mối quan hệ giữa 2 bộ phận: Đối tượng quản lý và Chủ thể quản lý, có mối quan hệ không đồng cấp và có tính bắt buộc

 Quản lý bao giờ cũng là quản lý con người

QLMT bao gồm hai nội dung chính: quản lý Nhà nước

về MT và quản lý của các doanh nghiệp, khu vực dân cư về

MT

Những vấn đề chung về QLMT

“Quản lý môi trường là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ chất lượng môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế

xã hội quốc gia”

Hệ thống QLMT

(Environmental Management

System - EMS)

Những vấn đề chung về QLMT

 Các mục tiêu chủ yếu của công tác QLMT:

 Khắc phục và phòng chống hiện tượng suy thoái, ô

nhiễm môi trường phát sinh trong hoạt động sống của con người;

 Phát triển bền vững KT-XH quốc gia theo nguyên tắc của xã hội bền vững (9 nguyên tắc theo đề xuất của

Hội nghị Rio-92) Các khía cạnh chính bao gồm: Phát triển bền vững kinh tế, bảo vệ các nguồn tài nguyên

thiên nhiên, không tạo ra ô nhiễm và suy thoái chất

lượng môi trường sống, nâng cao sự văn minh và công bằng xã hội;

 Xây dựng các công cụ có hiệu lực QLMT quốc gia và các vùng lãnh thổ Các công cụ phải thích hợp cho

từng ngành, từng địa phương và cộng đồng dân cư

Những vấn đề chung về QLMT

 Nguyên tắc quản lý môi trường:

1 Hướng tới sự phát triển bền vững;

2 Kết hợp các mục tiêu quốc tế - quốc gia - vùng

lãnh thổ và cộng đồng dân cư trong việc QLMT;

3 QLMT xuất phát từ quan điểm tiếp cận hệ thống

và cần được thực hiện bằng nhiều biện pháp và

công cụ tổng hợp đa dạng và thích hợp;

4 Phòng ngừa tai biến, suy thoái MT cần được ưu tiên hơn việc phải xử lý hồi phục MT nếu để xảy ra ô

nhiễm; (Phòng bệnh tốt/rẻ/hiệu quả hơn chữa bệnh)

5 Người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays

Principle - PPP)

 Nội dung cụ thể của nước ta về QLMT:

1 Ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật về BVMT, ban hành hệ thống tiêu chuẩn MT;

2 Xây dựng, chỉ đạo thực hiện chiến lược, chính sách BVMT, kế hoạch phòng, chống, khắc phục suy thoái

MT, ô nhiễm MT, sự cố MT;

3 Xây dựng, quản lý các công trình BVMT, công trình

có liên quan đến BVMT;

4 Tổ chức, xây dựng, quản lý hệ thống quan trắc, định

kỳ đánh giá hiện trạng MT, dự báo diễn biến MT;

5 Thẩm định Báo cáo đánh giá tác động MT của các

dự án và các cơ sở sản xuất, kinh doanh;

Những vấn đề chung về QLMT

 Nội dung cụ thể của nước ta về QLMT:

6 Cấp, thu hồi giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn MT;

7 Giám sát, thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BVMT; giải quyết các tranh chấp, khiếu nại, tố cáo về BVMT; xử lý vi phạm pháp luật về BVMT;

8 Đào tạo cán bộ về khoa học và QLMT; giáo dục, tuyên truyền, phổ biến kiến thức, pháp luật về BVMT;

9 Tổ chức nghiên cứu, áp dụng tiến bộ khoa học,

công nghệ trong lĩnh vực BVMT;

10 Quan hệ quốc tế trong lĩnh vực BVMT

Những vấn đề chung về QLMT

 Tổ chức công tác QLMT:

 Nhóm 1: Là 1 bộ độc lập (~ 31%): EU, Singapore, Brasil…

 Nhóm 2: Là cơ quan ngang bộ, thuộc chính phủ (~ 14%): Mỹ, Nhật, Úc, Anh…

 Nhóm 3: Là cơ quan dưới bộ (kiêm nhiệm)

(~55%): Nga, Úc, Ấn Độ, Việt Nam…

Những vấn đề chung về QLMT

 Cơ quan BVMT ở VN trực thuộc cơ quan, Bộ nào?:

 Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn

 Bộ Nội vụ

 Bộ Tài nguyên và Môi trường

 Bộ Giáo dục và Đào tạo

 Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội

 Bộ Cộng An (Pháp lệnh Cảnh sát môi trường năm 2014)

Những vấn đề chung về QLMT

 Điều 121 (Luật bảo vệ Môi trường 2005):

“Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về BVMT trong

phạm vi cả nước Bộ Tài nguyên và MT chịu trách nhiệm

trước Chính phủ trong việc thực hiện quản lý nhà nước về BVMT”

 Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn

 Bộ Nội vụ

 Bộ Tài nguyên và Môi trường/Tổng cục Môi trường

 Bộ Giáo dục và Đào tạo

 Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội

 Bộ Công an

Những vấn đề chung về QLMT

Chuỗi phát triển không bền vững dựa trên sự khai thác tài

nguyên

Những vấn đề chung về QLMT

1.3 Dân số và tài nguyên thiên nhiên

Những vấn đề chung về QLMT

 Hiện tại, dân số toàn cầu ước tính khoảng 7,112 tỷ người (2013), diện tích bề mặt đất là khoảng 150 triệu km2, mật

độ trung bình trên Trái đất hiện đạt khoảng 47 người/km2

 Từ TK 18, dân số loài người tăng mạnh với cấp số nhân, phần chính là do sản xuất nông nghiệp phát triển, nhiều

loài cây trồng mới có năng suất cao được đưa vào sản

xuất như khoai tây và kỹ thuật trồng trọt cũng được cải tiến

 Việt Nam: Dân số đã đạt trên 89 triệu người, đứng thứ 13 trên thế giới và thứ 3 trong khu vực Mật độ 267 người/km2, thuộc nhóm các nước có mật độ cao nhất thế giới

 Dân số Việt Nam đã cán mốc 90 triệu vào 1/11/2013

Những vấn đề chung về QLMT

 Tác động của con người lên Trái đất:

 Sử dụng quá mức nguồn tài nguyên thiên nhiên

 Phá huỷ sự đa dạng sinh thái, các quần thể sinh vật tự nhiên

 Gây ô nhiễm môi trường thông qua việc đưa các chất

thải vào môi trường sống

 Tự tạo ra nguy cơ đe doạ sự sinh tồn của chính mình: Gia tăng cường độ của biến đổi khí hậu và các tác động

đi kèm (bão lũ, hạn hán, ngập lụt, trượt lở, lũ quét, sạt lở)

Những vấn đề chung về QLMT

11/2002

Những vấn đề chung về QLMT

12/2004

Những vấn đề chung về QLMT

10/2005

Những vấn đề chung về QLMT

10/2008

Những vấn đề chung về QLMT

07/2010

Những vấn đề chung về QLMT

06/2012

Những vấn đề chung về QLMT

2012

2002

Những vấn đề chung về QLMT

 Dân số tăng  nhu cầu phát triển kinh tế tăng 

thải ra môi trường nhiều hơn (khí, tro bụi…)

 Chỉ thị rõ ràng về suy thoái môi trường là hệ

lụy của gia tăng dân số + phát triển kinh tế

 Nghịch lý: Phát triển đi kèm tăng khai thác/sử

dụng tài nguyên (khoáng sản (gồm cả nước),

rừng), chuyển đổi rừng và đầm lầy  đất canh

tác nông nghiệp

Những vấn đề chung về QLMT

 Thời săn bắt - hái lượm: Dân số ít, mật độ

thưa, công nghệ không có  Không khai thác mà chỉ nhặt nhạnh tài nguyên sẵn có

 Thời hiện đại: Dân số đông, công nghệ cao

 Khai thác quá mức

Những vấn đề chung về QLMT

Các tuyến vận tải biển chính của thế giới

Những vấn đề chung về QLMT

 Tài nguyên thiên nhiên gồm các dạng

năng lượng vật chất mà con người có thể

sử dụng trong hiện tại và tương lai, phục

vụ cho sự tồn tại và phát triển của loài người

 Tài nguyên tái tạo (renewable resources)

 Tài nguyên không tái tạo (non-renewable

resources)

Những vấn đề chung về QLMT

 Dân số tăng, xã hội phát triển  tài

nguyên thiên nhiên giảm (chất lượng + số lượng)

 Giải pháp: (3R) - Reduce / Reuse /

Recycle

Những vấn đề chung về QLMT

 Tài nguyên

thiên nhiên:

Những vấn đề chung về QLMT

 Tài nguyên rừng:

 Phần lớn đất rừng rất thích hợp cho canh tác nông nghiệp, do vậy rừng bị thu hẹp chủ yếu để lấy đất làm nông nghiệp, trồng trọt và chăn nuôi Trong thời gian khoảng 5.000 năm con người thu hẹp diện tích của rừng từ 50% trên bề trái đất xuống còn 17% Các ước tính mới nhất dự báo rằng với tốc độ khai thác hiện tại thì trong vòng 160 năm nữa Trái đất sẽ không còn rừng

 Hàng năm trên thế giới mất đi trung bình 16,1 triệu

ha rừng, trong đó rừng nhiệt đới bị suy giảm với tốc

độ lớn nhất 15,2 triệu ha (FAO, 2001)

Những vấn đề chung về QLMT