Châu á thái bình dương (2010 2014) những vấn đề nổi trội tài liệu phục vụ nghiên cứu (lưu hành nội bộ) q i

Mặc dù Trung Quốc và những quốc gia châu Á khác thành công về kinh tế, những cường quốc của khu vực này vẫn chưa truyền được cảm hứng sang các nước khác bằng sức mạnh ý tưởng của mình

CHAU A - THAI BINH DUONG (2010 -2014)

NHUNG VAN DE NOI TROI

(Quyén 1 / 10 tài liệu ) Mục lục

I|TN011- 3+4 Chưa hăn là thế kỷ của Châu Á

2|TN011 - 65 Châu Á vẽ lại bản đồ phát triển

3|TNOLO - 62 Chau A nam ngang

4/TNO10 -36+37 |Châu Á trỗi dậy

5ÌTN012 - 99 + 100 Các nước phương Đông ở đầu thê kỷ XXI: những tìm tòi

các khái quát lý luận mới

6|TN013 - 95 Khủng hoảng tiếp theo ở Đông Nam Á?

7|TN0I11-35+36_ |Địa vị của ASEAN ở Đông Á: từ góc nhìn trị lý khu vực

sÌTN012 - 84 Không tử và những thủng phiêu bau cu vi sao "Cac gia tri

châu A” không cản trở dân chủ

9|TN013 - 92+93_ |Trung Quốc - đề chế vô tình hình thành

10ÌTN010 - 60 + 61 Trung Quốc bảnh trướng: Băc Kinh có thê vươn xa dén dau ở trên bộ và trên biên

26 Lý Thường Kiệt, Hà Nội * Tel: 38253074 - 38264243

TÀI LIỆU PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU

(LƯU HÀNH NỘI BỘ )

số: TN2011-3&1 HÀ NỘI - 2011

CHUA HAN LA THẾ KY CUA CHAU A

JOSHUA KURLANTZICK* The Asean Century? Not Quite Yet Current History -A Journal of Contemporary World Affairs

January 2011

Nhìn chung, súc mạnh kinh tế của châu A, vé tong thé, van con rất nghèo so uới Hoa Kỳ Nếu có thể bắt bịp Hoa Kỳ, khu uực này sẽ phải mất hòng thập kỷ

* Biên tập viên cộng tác Tạp chí Lịch sử Đương đại, thành viên Hội đồng Đối ngoại và là tác gia cua cuén Charm Offensive: How China’s Soft Power Is Transforming the World (tạm

dịch: Sắc đẹp có gai: Quyền lực mềm của Trung Quốc đang biến đối thế giới như thế nào?

Nxb Đại học Yale, 2008)

2 TN2011-3&4

ùa hè vừa rồi, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã đưa ra lời cảnh báo đanh thép chưa từng có trong lịch sử đối với Hoa

Kỳ rằng quốc gia này nên tránh xa mọi xung đột liên quan

đến Biển Đông Các quan chức Trung Quốc cũng tạm thời đóng băng mọi

quan hệ quân sự với Mỹ và từ chối chuyến thăm của Bộ trưởng Quốc phòng

Hoa Kỳ Robert Gates tới nước này Một quan chức Hoa Kỳ có nhiều năm

nghiên cứu châu Á nhận xét: “Đây là động thái hiếu chiến nhất, công khai

khoe khoang sức mạnh của Trung Quốc mà tôi từng gặp”

Thật dễ hiểu, một số nhà quan sát coi thái độ gần đây của các quan

chức Trung Quốc là dấu hiệu của sự thay đổi địa chính trị đang lan rộng

Họ tuyên bố rằng Trung Quốc và cả châu Á nói chung đã sẵn sàng để

thống trị thương mại toàn cầu và an ninh quốc tế Xét cho cùng, châu Á

đang sở hữu những động lực của kinh tế toàn cầu như Ấn Độ và Trung

Quốc cũng như các quốc gia đang có tốc độ phát triển nhanh như Việt Nam

và Indonesia Phần lớn dân số thế giới tập trung ở khu vực này Những

cường quốc dẫn đầu của châu lục này đang xây dựng lực lượng quân sự

tương xứng với sức mạnh kinh tế của họ Theo Viện Nghiên cứu Chiến lược

Quốc tế, đơn cử như chi phí cho quốc phòng của Ấn Độ hàng năm đang

tăng lên gấp đôi

Người ta cho rằng Trung Quốc đang đầu tư vào các chính sách có hiệu

quả kinh tế do Nhà nước chỉ đạo, cơ sở hạ tầng, công nghệ và khoa học Điều

này sẽ đưa lại những ưu thế bất khả đánh bại trong các ngành công nghiệp

mới như năng lượng có thể tái tạo được Tình hình này diễn ra khi hệ thống

chính trị của Hoa Kỳ dường như ngày càng “méo mó”, đặc biệt là hệ lụy của

thất bại mà chính đảng của Tổng thống Barack Obama phải gánh chịu trong

đợt bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11 năm 2010

Giới học giả tin tưởng chắc chắn vào xu thế lớn mạnh của châu Á

Thomas Friedman - cây bút xã luận của tờ New York Times — người luôn dự

đoán những xu thế toàn cầu, đã chỉ trích chính quyền Washington vì đã tụt

hậu đáng kể so với những đối thủ châu Á Trong bài báo so sánh thách thức

của Trung Quốc với sự kiện Liên Xô phóng vệ tinh Sputnik nam 1957 va tang

bốc cách thức quản lý tập trung của Trung Quốc (với cách quản lý này, dĩ

nhiên, người ta ban hành luật mà không cần phải thông qua một quốc hội

đúng nghĩa), Friedman đã cảnh báo: “Chúng ta không chỉ mua những món đồ

chơi của chúng ta từ Trung Quốc Chúng ta sẽ phải mua xe hơi chạy điện thế

hệ mới, những tấm lưới năng lượng mặt trời, các loại pin và phần mềm tiết

kiệm năng lượng cũng ở Trung Quốc”

Thế nhưng, có thể là quá sớm để hùa vào ca tụng cho thế kỷ châu Á và

đồng nhất Hoa Kỳ với những đế quốc khổng lồ vang bóng một thời như Anh

quốc ở giữa thế kỷ XX Hẳn là vậy, những tác động của cuộc khủng hoảng tài

chính năm 2008, kể cả những khoản thâm hụt ngân sách ngày càng lớn do

gói cứu trợ của Tổng thống Obama, sẽ tiếp tục là phép thử đối với sức mạnh

và tính linh hoạt của nền kinh tế Hoa Kỳ Tám năm “miệt thị” khoa học và

công nghệ dưới “triều đại” George W Bush đã làm tổn thương quá trình đổi

mới của Hoa Kỳ Quá mạnh tay trong những năm đầu của cuộc chiến chống

chủ nghĩa khúng bố đã làm suy giảm sức mạnh mềm của Hoa Kỳ trên toàn

thế giới

Dù vậy, nhìn chung, sức mạnh kinh tế của châu Á, về tổng thể, vẫn

còn rất nghèo so với Hoa Kỳ Nếu có thể bắt kịp Hoa Ky, khu vực này sẽ phải

mất hàng thập kỷ Châu Á đang đối mặt với những thử thách khá lớn về dân

f n là khu vực này có tính liên kết kém

5ï khu vực đang gia tăng, tuy nhiên châu

Á còn lâu mới xây dựng được Kiểu liên kết hệ thống chung như Liên minh

châu Âu Thực tế là những cường quốc châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc hay

Nhật Bản vẫn muốn gây chiến với nhau hơn là cùng hợp tác để tạo ra những

định chế chung

Dù báo giới đã tốn nhiều giấy mực để viết về sự bá chủ công nghệ

trong tương lai của châu Á nhưng khu vực này vẫn còn thiếu những nhà đổi

mới — những người đã khiến Hoa Kỳ trở thành ông hoàng của những ngành

công nghiệp tiên tiến Mặc dù Trung Quốc và những quốc gia châu Á khác

thành công về kinh tế, những cường quốc của khu vực này vẫn chưa truyền

được cảm hứng sang các nước khác bằng sức mạnh ý tưởng của mình — một

yếu tố then chốt tạo nên sức hấp dẫn vĩnh cửu của Hoa Kỳ Quả vậy, chính

quyền Obama đã bắt đầu một chính sách khắc nghiệt với Trung Quốc và các

4 TN2011-3&4

cường quốc châu Á khác phần nào là do Nhà trắng ý thức được sức mạnh

trường tổn của Hoa Kỳ

Thách thức về kinh tế

Những dự báo về suy thoái của Hoa Kỳ hoàn toàn không có gì mới mẻ

Như ky gia James Fallows da ghi nhan trong té The Atlantic héi đầu năm,

“khúc ai oán” hay đánh giá thảm hại về thực trạng đau xót của quốc gia này

- là chuyện thường xảy ra ở Hoa Kỳ Cứ vài thập kỷ, những chính trị gia

hoặc nhà tư tưởng hàng đầu lại bàn cãi liệu Hoa Kỳ có đang rơi vào suy thoái

— du báo này nhằm làm sống dậy lời hiệu triệu người dân Mỹ tái dựng xây

quốc gia của mình

Nhưng nỗi ám ảnh ngày nay dường như đã khác Dù Hoa Kỳ đã phải

trải qua nhiều âu lo trong kỷ nguyên Sputnik nhưng thời đó quốc gia này vẫn

thống trị nền kinh tế toàn cầu Chủ nghĩa cộng sản đã áp đặt thách thức hệ

tư tưởng lên những nền tảng của kinh tế Hoa Kỳ, tuy nhiên, hiếm có nhà

kinh tế nào tin rằng Liên Xô có thể bắt kịp sức mạnh của hệ thống kinh tế

Mỹ Cuối những năm 1980, cả châu Âu và Nhật Bản gần như đã sẵn sàng trở

thành đối thủ của Hoa Kỳ Nhưng chẳng ai lo ngại các đối thủ về kinh tế của

Mỹ lại có thể trở thành mối đe dọa về quân sự

Mọi chuyện giờ đã khác Khủng hoảng tài chính và nạn thất nghiệp

dai dẳng ở Hoa Kỳ đã xuyên thủng lòng tin trong chính chủ nghĩa tư bản

thị trường tự do Ngay cả những dự báo lạc quan nhất cũng cho rằng Hoa

Kỳ sẽ phải gánh chịu mức thâm hụt hơn 1,4 nghìn tỷ đô la trong năm tới

Nếu thế giới không sử dụng đôla làm đồng tiền dự trữ như một số quan

chức tài chính Trung Quốc và châu Âu dự đoán thì nền tảng tài chính Mỹ

thậm chí còn sụp đổ

Ngược lại, nhiều cường quốc châu Á đã trụ vững trong cơn khủng

hoảng tài chính năm 2008 lại gần như bình an vô sự Những người cổ xúy cho

châu Á lập luận châu lục này đã trụ vững trên diện rộng là vì các chính phủ

đã áp dụng biện pháp can thiệp mạnh vào nền kinh tế, rót các nguồn lực nhà

nước vào những khu vực kinh tế chiến lược, giám sát và chỉ đạo các khoản

vay của ngân hàng và duy trì mối quan hệ tối mật thiết giữa chính phủ và

lãnh đạo doanh nghiệp Hàn Quốc đã từng áp dụng chiến lược này để tạo nên

những công ty gia đình (chaebol) khéng 16 nhu Samsung; Trung Quốc đã can thiệp vào nền kinh tế để dựng nên những công ty khổng lồ như PetroChina, từng một thời là công ty có giá trị vốn hóa thị trường lớn nhất thế giới

Ở một số quốc gia châu Á như Trung Quốc hay Singapore chẳng hạn,

mô hình này còn vươn rộng sang cả địa hạt chính trị Các chính phủ đã kết hợp từng bước tự do hóa kinh tế và kiểm soát của nhà nước đối với những

ngành trọng điểm với thắt chặt kiểm soát chính trị Sự kiểm soát này nhằm

ngăn chặn cạnh tranh chính trị phức tạp vốn gắn liền với tiến trình lập pháp

ở Hoa Kỳ và được coi là nguyên nhân cần trở công tác hoạch định các ưu tiên quốc gia như tái kiến thiết cơ sở vật chất của nước này

Các nhà lãnh đạo châu Á ngày càng tự tin và mạnh dạn quảng bá cho

mô hình can thiệp của mình cũng như chỉ trích các mô hình của những nước khác Hàng năm, Trung Quốc đào tạo khoảng 15.000 quan chức nước ngoài hầu hết là của các nước đang phát triển Những quan chức này học hỏi các nguyên lý cơ bản trong mô hình kinh tế và chính trị của Trung Quốc Giới tỉnh hoa quốc tế dường như đang nghe ngóng xem các nhà lãnh đạo từ Syria

tới Nga và Cuba rao giảng phương thức họ sao chép và vận dụng “mô hình phát triển của Trung Quốc” vào nước mình

Đồng thời, các cường quốc châu Á đã bắt đầu thử vận may ở khắp nơi trên thế giới Giờ đây, Ấn Độ và Trung Quốc đang thống trị đầu tư tại nhiều khu vực ở châu Phi Trung Quốc đã trở thành chủ nợ lớn nhất hành tỉnh, qua mặt cả các quốc gia châu Âu và các định chế như Ngân hàng Thế giới Trong khi đó, các công ty khổng lô của Ấn Độ, Hàn Quốc, Singapore

và Trung Quốc đang hăm hở triệt hạ những tài sản hữu hình của phương Tây bằng giá cả bèo bọt Năm 2008, hãng ôtô khổng lỗ Tata Motors của Ấn

Độ đã mua lại Jaguar —- một công ty con của Ford; mới đây, hãng sản xuất ôtô Geely của Trung Quốc cũng đã “nuốt chửng” Volvo — cũng thuộc sở hữu của Ford Quỹ đầu tư quốc gia Singapore đã rót tiền cho công ty đầu tư

6 TN2011-3&4

quá trình phục hồi toàn cầu” Nếu giữ nguyên lộ trình tăng trưởng, đến năm

2025, Trung Quốc sẽ qua mặt Hoa Kỳ và trở thành nền kinh tế lớn nhất thế

giới, kế đó là Ấn Độ,

Xét về phương diện nào đó, các cường quốc châu Á chỉ đang giành lại những gì thuộc về mình Ấn Độ, Trung Quốc và Việt Nam mạnh mẽ hơn nhiều Hoa Kỳ của một thời quá vãng Nguồn nhân lực của họ có đặc điểm là đổi dào, được đào tạo tốt và có giá rẻ (vì quy mô lực lượng lao động làm cho tiền công của nam, nữ công nhân đều giảm) Đây là sự kết hợp “bất khả chiến

bại” Một nguyên nhân nữa đó là một số “tay cơ” châu Á vân còn chưa giàu

mạnh (so với phương Tây), họ vẫn còn đất để trỗi dậy chứ không giống một nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ

Những người cổ xúy cho học thuyết một “châu Á đang lên” nhận thấy

các cường quốc của khu vực này cũng đã bắt đầu hợp lực cùng nhau Được dựng xây trên cơ sở thành công của Hiệp hội các Quốc gia châu Á (ASEAN), châu Á đã khởi táo những định chế tương tự như Liên minh châu Âu thuở sơ khai: các hội nghị cấp cao về tài chính trên toàn khu vực, các thỏa thuận tự

do hóa thương mại và nhóm an ninh mới hình thành 10 quốc gia Đông Nam

Á đã ký kết thỏa thuận với Trung Quốc nhằm tạo ra một khu vực mậu dịch

tự do lớn nhất thế giới và Đông Nam Á cũng đang trong tiến trình ký kết một

hiệp định tương tự với Ấn Độ

Tương quan sức mạnh quân sự ở châu Á cũng đang thay đổi, những

đối thủ về kinh tế của Hoa Kỳ ngày càng được nhiều người đánh giá là đối thủ cả trong lĩnh vực an ninh Trung Quốc bắt đầu thách thức quân đội Hoa

Kỳ bằng việc gửi tàu ngầm tấn công để tuần tra quanh các chiến hạm Hoa

Kỳ và thử nghiệm phóng tên lửa tiêu diệt vệ tỉnh —- một nguy cơ quân sự hóa

không gian

Chính quyền Bắc Kinh đang xây dựng nhiều cảng vụ từ Pakistan đến

Myanmar nhằm tạo ra một đội quân viễn dương có khả năng tác chiến rộng

ngoài biên giới của mình Người ta còn cho rằng Trung Quốc đã phát triển năng lực tấn công tin học quy mô lớn nhằm làm tê liệt các hệ thống máy tính của Lầu Năm Góc Ngay cả các quốc gia nhỏ hơn ở châu Á cũng gia tăng sức

mạnh vũ trang của mình — khu vực này đã soán ngôi thị trường buôn bán vũ

khí sôi động nhất thế giới của Vịnh Pécxích

Bất ổn trong tương lai

Dẫu vậy, dự báo tương lai là một trò chơi nguy hiểm, đặc biệt là đối với những nước đang thay đổi rất nhanh như Trung Quốc, Ấn Độ và Indonesia

Có nhiều lý do để tin rằng các cường quốc châu Á không thể tránh khỏi bất

ổn chính trị Bất ổn chính trị có thể dễ dàng chặn đứng đà phát triển của các

quốc gia này Dân số Trung Quốc hiện đang bị già đi, hệ lụy của chính sách

“một con” đã kéo dài trong 30 năm, tình hình ấy khiến nước này phải đương

đầu với gánh nặng xã hội khủng khiếp trước khi đủ giàu để tạo ra hệ thống phúc lợi xã hội trên quy mô lớn như Hệ thống An sinh Xã hội của Hoa Kỳ

Do lực lượng lao động của Trung Quốc đang bị thu hẹp so với tổng dân

số nên mức lương sẽ tăng lên, do đó nó sẽ làm giảm đáng kể lợi thế cạnh tranh về kinh tế của nước này Người cao niên Trung Quốc sẽ nghỉ hưu mà chỉ có một người con độc nhất phụng dưỡng Điều này sẽ ảnh hưởng mạnh đến những khoản tiết kiệm gia đình, trước sau gì chính quyền Bắc Kinh cũng phải phát động những chương trình phúc lợi xã hội làm kiệt quệ ngân khố quốc gia Theo một nghiên cứu của Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế, đến 2040, Trung Quốc sẽ có ít nhất 400 triệu người cao tuổi và hầu

hết đều không có lương hưu

Các cường quốc châu Á khác cũng đang phải đối mặt với những rào cản

xã hội Nhật Bản, quốc gia có nợ công vượt GDP tới 200%, cũng đang gặp phải tình trạng dân số già tương tự như Trung Quốc Tại Ấn Độ, Trung Quốc

và Việt Nam, do tập quán chuộng con trai và tình trạng siêu âm, phá thai để

sinh con theo ý muốn rất phổ biến nên tỷ lệ giới tính bị mất cân bằng, số lượng nam thanh niên lớn hơn rất nhiều lần nữ thanh niên Như đã biết, có quá nhiều đàn ông độc thân có thể làm cho tình hình vô cùng nan giải: phần lớn nam giới độc thân sẽ làm phát sinh tội phạm hoặc bất ổn chính trị, hoặc

đơn giản là họ sẽ rời bỏ quê hương

Những bóng đen bất ổn về chính trị đang che phủ khắp châu Á Tình

trạng mất cân đối đang gia tăng với tốc độ tên lửa Trung Quốc hiện đang phải hứng chịu tình trạng mất cân bằng về thu nhập tổi tệ nhất Đông Á:

8 TN2011-3&4

nông dân sinh sống tại khu vực nông thôn của nước này có thu nhập dưới 300 USD/năäm, dường như ở một thế giới khác hẳn so với những đô thị hào

nhoáng phía Đông và vùng duyên hải phía Nam, nơi có thu nhập bình quân

đầu người có thể đạt đỉnh 7.000 USD Tình trạng mất cân bằng thu nhập đang gia tăng cùng với sự xuống cấp về môi trường - hậu quả của phát triển

quá nóng và hầu như không có kiểm soát Vì những chính sách “thiên vị đô

thị” của Trung Quốc, các khu vực nông thôn đã phải hứng chịu những thảm họa nặng nề về môi trường Tình trạng thiếu nước ngày càng trở nên gay gắt Hiện nay, đa phần vựa lúa mì ở miền Bắc Trung Quốc đang bị hạn hán đe dọa Theo Ngân hàng Thế giới, nước này có 20 trong tổng số 30 thành phố ô nhiễm nhất thế giới, chủ yếu là do sử dụng than đá ở quy mô lớn

Theo thống kê do Cục An ninh Công cộng Trung Quốc tiến hành, hậu

quả của tình trạng mất cân bằng, tham nhũng trong chính quyền và các

thẩm họa sinh thái đã khiến nước này phải hứng chịu mỗi năm hàng chục nghìn cuộc “tụ tập đông người” (mà thực chất là biểu tình phản đối) Hầu hết những cuộc biểu tình này đều diễn ra ở khu vực nông thôn Trong những

năm gần đây, các cuộc biểu tình có tính bạo lực ngày càng tăng, những người

biểu tình đã tấn công các cơ quan của Đảng Cộng sản bằng gậy gộc, búa rìu

và bom

Các cường quốc châu Á khác cũng gặp phải tình hình tương tự 6 Ấn

Độ những người nổi dậy theo chủ nghĩa Mao Trạch Đông còn được gọi là lực

lượng Naxalite đã tấn công các chủ đất lớn và những nhân vật của tầng lớp thượng lưu và gây nhiều bất ổn cho khu vực phía Đông của nước này Chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo vẫn còn là mối đe dọa đáng kể cho thấy một tương lai tiểm ẩn nhiều bất ổn sẽ lan rộng khắp tiểu lục địa này Năm nay, Malaysia, từng được coi là quốc gia Hồi giáo ôn hòa kiểu mẫu có số lượng các tộc người thiểu số không theo đạo Hồi khá đông, đã phải chứng kiến hàng loạt cuộc tấn công (kể cả bằng bom xăng) vào các nhà thờ Do mất cân bằng, Việt Nam và Campuchia cũng phải hứng chịu bất ổn

Những điểm yếu về chính trị

Chế độ độc tài, cho dù ở quốc gia nào cũng hoàn toàn không có khả năng kiểm soát các cuộc khủng hoảng môi trường hoặc bất ổn chính trị Giải quyết thấu đáo những bất bình của dân chúng về các vấn đề môi trường và

sử dụng đất đai phải có phân quyền chính trị Có như vậy, những người dân địa phương mới có tiếng nói quyết định về mảnh đất của họ Những dự án quy mô lớn của các nhà cầm quyền châu Á như Đập Tam Hiệp của Trung Quốc cũng đã dẫn đến sự chuyển dịch chỗ ở của hàng triệu người, thường là

họ cứ di cư mà không có sự trợ giúp của địa phương — day là nguy cơ làm

bùng phát nỗi tức giận cho nhiều thế hệ

Những người cổ xúy cho châu Á đã tâng bốc thái quá các chế độ độc tài của khu vực về ổn định và tăng trưởng kinh tế Chẳng có gì chứng tổ những

kẻ chuyên quyền châu Á lại “giác ngộ” hơn những kẻ chuyên quyền ở những nơi khác: nếu có một Trung Quốc, nơi công tác lãnh đạo thời hậu Mao Trạch

Đông có vẻ khá ổn định và thông minh thì cũng có một Myanmar với chế độ

quản lý nền kinh tế từng được cho là có triển vọng nhất

Tệ hơn, để duy trì quyền lực mà không tổ chức bầu cử theo dúng nghĩa, nhiều quốc gia độc tài đã viện tới chủ nghĩa dân tộc đại chúng, điệu này chỉ làm châu Á bị chia rẽ và gây bất ổn trong khu vực Tại Trung Quốc, chính quyền đã đề cao chủ nghĩa dân tộc bằng việc sử dụng sách giáo khoa nói xấu Nhật Bản và phương Tây Ở Campuchia, chính quyền đã

khích lệ tinh thần dân tộc bằng cách miệt thị người lao động nhập cư, các nhà đầu tư và doanh nghiệp Thái Lan Một phần hệ quả của tình trạng

này là các cuộc thăm dò dư luận cho thấy thường dân Trung Quốc ngày nay có thái độ hết sức tiêu cực với Nhật Bản, còn dân Campuchia ở Phnom Penh thì tấn công và phá hoại các doanh nghiệp Thái Lan khá thường xuyên Chủ nghĩa dân tộc kiểu này có thể dẫn đến đe dọa vũ trang hoạc

những tình trạng tôi tệ hơn

Dù có những nỗ lực mới trong hội nhập khu vực, châu Á vẫn còn trong tình trạng bị chia rẽ nhiều hơn là thống nhất và hẳn là còn xa mới xây dựng được mô hình đồng nhất hiện có của châu Âu Dẫu thương mại xuyên biên giới có tăng, nhưng trong năm qua, Trung Quốc và Ấn Độ vẫn gia tăng căng thẳng tại những khu vực tranh chấp giáp Tây Tạng Cả hai bên đang tăng cường lực lượng quân sự của mình ở dãy Himalaya, đồng thời xây dựng nhiều

căn cứ do thám tại các cảng thuộc Ấn Độ Dương để theo dõi các động thái của

hải quân phía bên kia Trong khi đó, Trung Quốc và Việt Nam vẫn đụng độ lẻ

10 TN2011-3&4

tẻ ở khu vực tranh chấp trên biển Đông còn Bắc Triều Tiên, quốc gia theo chủ

nghĩa dân tộc cực đoan, đã tấn công tàu biển của Hàn Quốc và khơi mào đấu

pháo với quốc gia phía nam này

Sự thực là hiếm có quốc gia châu Á nào lại hoanh nghênh người nhập

cư (Singapore là trường hợp đặc biệt ngoại lệ) Những quốc gia này cũng hậu

thuẫn chủ nghĩa dân tộc và kìm hãm không cho các nền kinh tế châu Á năng

động và đổi mới như Hoa Kỳ Khác với các quốc gia phương Tây, người nước

ngoài gần như không thể nhập tịch tại Trung Quốc, Nhật Bản, Indonesia hay

Hàn Quốc Theo lời ông Shintaro Ishihara — thị trưởng nổi tiếng của Tokyo,

một người cánh tả cực lực bài ngoại - Nhật Bản là một trong những nước

chống nhập cư và bài ngoại mạnh nhất thế giới

Phần vì ác cảm với dòng người nhập cư, yếu tố làm hạn chế những

luồng ý tưởng mới và vốn đầu tư, phần vì sự kiểm soát chặt chẽ của nhà

nước đối với nền kinh tế nên ngoài Nhật Bản, châu Á không có nhiều công

ty dẫn đầu thế giới, thậm chí những công ty có công nghệ mới đột phá còn

ít hơn Nhiều doanh nghiệp lớn nhất khu vực như hãng dầu Trung Quốc

CNOOC đều là doanh nghiệp nhà nước, được các chính sách của chính phủ

hậu thuẫn Nhiều doanh nghiệp khác chỉ đơn giản là “gạch lát đường” cho

nền sản xuất giá rẻ đối với các hãng đa quốc gia Chính các công ty Mỹ,

chứ không phải các đối thủ châu Á của họ, vẫn độc chiếm các bằng sáng

chế được cấp tại Hoa Kỳ, một quốc gia có nền bảo hộ bằng sáng chế uy tín

nhất thế giới

Không phải mọi yếu tố phát triển của châu Á đều đe dọa Hoa Kỳ

Một số cường quốc đang phát triển của châu Á như Ấn Độ và Indonesia có

thể trỏ thành đối tác thân thiết về thương mại, hợp tác an ninh và các

nguyên tắc chính trị của Mỹ Do đang phát triển, châu Á sẽ ít phụ thuộc

hơn vào mô hình tăng trưởng trọng thương vốn dựa vào xuất khẩu sang

phương Tây (trong trường hợp của Trung Quốc là dựa vào giá trị thấp giả

tạo của đồng nội tệ) Bước chuyển mình đối với một nền kinh tế châu Á

dựa chủ yếu vào tiêu dùng nội địa sẽ tạo ra cơ hội cho các nhà xuất khẩu

Mỹ và làm cho cán cân thương mại giữa Hoa Kỳ và khu vực này được cân

bằng hơn

Lợi thế của Mỹ Đến lúc này, Hoa Kỳ vẫn mặc nhiên là siêu cường của thế giới Kinh tế

Mỹ có giá trị hơn gấp 3 lần nền kinh tế lớn thứ hai thế giới Trong “Báo cáo

về tính cạnh tranh toàn cầu” - bảng xếp hạng thường niên của Diễn đàn

Kinh tế Thế giới đối với các quốc gia có thái độ cởi mở và thân thiện với doanh

nghiệp, Hoa Kỳ được xếp hạng thứ hai chỉ sau một Thụy 5ï tí hon Mỹ cũng

vẫn là nước có năng lực huy động sức mạnh quân sự ngoài biên giới quốc gia

tốt nhất Thực vậy, nguyên nhân chủ yếu khiến Bắc Kinh nâng cao khả năng

tấn công bằng công nghệ thông tin từ nhiều thập kỷ chính là để ngăn chặn sự

thống trị của quân đội Hoa Kỳ Trong trường hợp có xung đột, Trung Quốc sẽ

phải viện đến chiến lược chiến tranh “bất tương quan”

Dù nhiều học giả như Friedman còn đang quan ngại, Hoa Kỳ hiện vẫn

là cái nôi sáng tạo của toàn cầu, thống trị những ngành công nghiệp mới như

công nghệ sinh học và năng lượng có thể tái tạo Tình hình nhập cư của cháu

Á và thiên hướng chú trọng các chính sách công nghiệp có sự chỉ đạo của nhà

nước khiến các doanh nhân khởi nghiệp hoặc mở rộng các công ty đầu tư mạo

hiểm gặp nhiều khó khăn hơn: các hãng đầu tư mạo hiểm của Ấn Độ và

Trung Quốc thường có quy mô nhỏ và hoạt động dè dặt, còn các quốc gia châu

Á khác như Indonesia và Thái Lan thì đều không có công ty đầu tư mạo hiểm

đúng nghĩa nào

Ngược lại, theo một nghiên cứu của AnnaLee Saxenian, Trường Đại học California, phân hiệu Berkeley, những người nhập cư Trung Quốc và Ấn

Độ đã sáng lập gần một phần tư số công ty ở Thung lũng Silicon Những rào

cần lớn của châu Á đối với người nhập cư không chỉ ngăn cản luồng ý tưởng

mới trong giới doanh nghiệp mà còn làm suy giảm những nỗ lực xây dựng các

trường đại học đẳng cấp thế giới trong khu vực này nhằm thúc đẩy di cư và

tự do trao đổi Trong bảng xếp hạng các trường đại học toàn cầu có uy tín

nhất do Đại học Giao thông Thượng Hải liệt kê, các trường của Mỹ do dân

nhập cư đầu tư và hậu thuẫn đều thống trị “top 100” Châu Á không có

trường nào lọt vào “top 10”

Hoa Kỳ cũng vẫn dé xuất áp dụng những ý tưởng mới - những ý tưởng về nhân quyển toàn cầu, một xã hội công bằng hơn và tự do thực thụ

nguyên nhân tai sao các nhà hoạt động nhân quyền của Myanmar, Sri

Lanka, Uzbekistan và nhiều quốc gia châu Á khác vẫn hướng các phong trào của họ tới cái đích đầu tiên là Washington Nó cũng giải thích tại sao,

trong lúc các cuộc biểu tình đang diễn ra tại Iran, những người tham gia

lại kêu gọi Hoa Kỳ quan tâm và các phản ứng đối với những hành động của họ Những người biểu tình không kêu gọi sự quan tâm Trung Quốc, dù ` vậy một số vẫn hô hào “Theo Trung Quốc đến cùng” (Death to China) nhằm ghi nhận sự hỗ trợ của chính quyền Bắc Kinh đối với chính phủ hà khắc Iran

Có lẽ, điều quan trọng nhất là, sau hết thảy lỗi lầm của quốc gia này, thế giới vẫn còn tin tưởng Hoa Kỳ hơn bất kỳ một siêu cường nào khác Chỉ Washington là hội đủ cả khát khao và tiềm lực để hành động vì lợi ích chung toàn cầu: an ninh quốc tế, nhân quyền, an toàn biển khơi, hệ thống thương mại tự do và nhiều mục đích chung khác Trung Quốc từ chối đảm nhận vai trò bảo vệ lợi ích toàn cầu; Ấn Độ, Nhật Bản và tất cả các cường quốc châu Á đều từ chối Khi phát sinh những cơ hội dẫn dắt thế giới trong các vấn đề thương mại, thay đổi khí hậu, vấn đề Iran hay Hàn Quốc, hoặc gần đây hơn là tranh chấp chủ quyền tại biển Đông - chính quyền Bắc Kinh luôn tuyên bố rằng nước này vẫn còn khá nghèo và do đó không thể giữ vị trí chủ đạo Trung Quốc thích chú tâm hơn đến lợi ích quốc gia hep hoi

Cách tiếp cận của Obama

Duy trì thế thượng phong của Mỹ tất nhiên là điều không hề chắc chắn Tuy nhiên, Obama đã lãnh đạo đất nước đi đúng đường sau khi quốc gia này bị trật ra khỏi quỹ đạo dưới sự dẫn đắt của người tiền nhiệm Obama

đã tiến hành những bước đi quan trọng nhằm giải quyết khủng hoảng tài chính quốc gia trong khi cố chứng minh trên thị trường toàn câu, điểm tựa cho lòng tin vào đồng đôla và trái phiếu Hoa Kỳ, rằng ông không có ý định cho phép mức thâm hụt vượt quá kiểm soát

Tổng thống cũng bắt đầu xây dựng lại quyền lực mềm của Mỹ, phần trọng yếu trong uy lực lâu dài của Hoa Kỳ, bằng cách tái đầu tư vào các định chế quốc tế và khắc phục một số sai lầm của chính quyền Bush Việc chấm

dứt sự có mặt của quân đội Hoa Kỳ tại Afghanistan cộng với việc rút quân

khỏi Iraq cho phép Lầu Năm Góc phục hồi sức mạnh và tập trung vào những đối thủ tiềm tàng khác Điều này cũng tăng cường sức mạnh mềm của Mỹ bởi

vì Washington không còn bị cho là kẻ xâm chiếm đất đai của Hồi giáo

Sau một thời “sao lãng” Trung Quốc và các cường quốc châu Á, Nhà Trắng của Obama bắt đầu nhận ra và quả quyết rằng Hoa Kỳ sẽ duy trì sức mạnh chủ yếu ở châu Á trong vài thập kỷ tới và sự hiện diện của quốc gia này ở châu Á là nguyện vọng của nhiều nước Hè vừa rồi, tại Diễn đàn Khu vực ASEAN, Ngoại trưởng Hillary Clinton đã tuyên bố Washington quan ngại về những tuyên bố gây tranh chấp chủ quyền biển Đông và cho hay Hoa

Kỳ ủng hộ một tiến trình ngoại giao, hợp tác quốc tế nhằm giải quyết các tranh chấp này — đó là lời chỉ trích đối với Trung Quốc, quốc gia tuyên bố chu quyền đối với vùng biển này

Ngay sau đó, Washington đã tiến hành một chương trình hợp tác về

hạt nhân với Việt Nam Chính quyền Obama đang chú trọng vào quan hệ an

ninh ngày càng gần gũi với Việt Nam, ở một chừng mực nào đó là đối trọng với sức mạnh của Trung Quốc Hơn nữa, Nhà Trắng đã nhấn mạnh tại nhiều diễn đàn công khai và diễn đàn kín là các quốc gia Đông Nam Á mong muốn quân đội Mỹ tiếp tục hiện diện trong khu vực và đánh giá Hoa Kỳ là người trung gian “trung thực” hơn Trung Quốc trong giải quyết các vấn đề tranh chấp của khu vực

Thậm chí, sau một năm điều hành quốc gia, chính quyền Obama đã tỏ

ra ít “nể nang” hơn trong quan hệ trực tiếp với Bắc Kinh Chính quyển:

Obama không nhận được sự hợp tác như mong muốn từ phía Trung Quốc

trong các vấn đề như biến đổi khí hậu hay vấn đề Iran Nhà Trắng ngày càng

nhận ra vị thế toàn cầu của Mỹ không hề yếu kém như họ hình dung

Trong năm đầu điều hành đất nước, chính quyền Obama đã để các quan chức Trung Quốc chủ động sắp lịch làm việc của Tổng thống trong chuyến thăm Trung Quốc vào hổi mùa thu năm 2009 và chịu nhượng bộ

14 TN2011-3&4

trước áp lực của Bắc Kinh, không gặp gỡ đức Dalai Lama khi nhà lãnh đạo

Tây Tạng này có mặt ở Washington Tuy nhiên, năm 2010, chính quyền Hoa

Kỳ đã tiến hành sáng kiến mới nhằm thúc đẩy tự do internet với chủ định là

nhắm tới Trung Quốc (và những người Trung Quốc bày tỏ chính kiến bất

đồng trên mạng) Washington dè chừng Trung Quốc trên biển Đông Cuối

cùng, chính quyền Obama cũng gặp gỡ Dalai Lama Tiếp theo là thương vụ

bán khí tài quân sự trị giá 6 tỷ đô la cho Đài Loan, điều này làm Bắc Kinh

phải điên đầu Trong chuyến công du châu Á tháng 11 năm 2010, Obama đã

không đến Trung Quốc mà lại thăm các quốc gia dân chủ khác, đây là một

hành động đối đầu với Bắc Kinh

Một số quan chức Trung Quốc đã kín đáo cảnh báo rằng, để tình trạng

căng thẳng như vậy xảy ra, Washington sẽ tự làm hại mình trong dài hạn vì

Trung Quốc, khi trở nên hùng mạnh hơn, sẽ không bao giờ quên một cường

quốc mới nổi đã từng bị đối xử ra sao Nhưng giờ đây, Trung Quốc đang thiếu

đồng mỉnh thực sự tại châu Á, ngay cả khi Mỹ yếu thế Tình hình ấy đã ghìm

thế thượng phong của cường quốc châu Á này

Người dịch: TÔN QUANG HÒA

26 Lý Thường Kiệt, Hà Nội * Tel: 38253074 - 38264243

TÀI LIỆU PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU

(LƯU HÀNH NỘI BỘ )

số: TN 2011 — 65 HÀ NỘI - 2011

CHAU A VE LAI BAN Đ PHÁT TRIỂN

JOERGEN OERSTROEM MOELLER’ Asia Redraws The Map of Progress The Futurist, Sep/Oct 2010

án cân quyền lực kinh tế, nếu không nói là chính trị, đang dich

C chuyển từ Tây sang Đông Một nhà ngoại giao kiêm học giả cho rằng,

nếu châu Á trỗi dậy trước những thách thức mà sự chuyển dịch sức

mạnh này mang lại, nó sẽ không phải cạnh tranh với những giá trị mang

tính hủy hoại và thực dụng hơn của xã hội công nghiệp hóa

Trong 30 năm qua, các cơ hội hiếm có để tăng trưởng kinh tế cao và liên tục đã đến với châu Á và các nhà hoạch định chính sách đón nhận triệt

* Joergen Oerstroem Moeller là cựu đại sứ Đan Mạch tại Singapore, Brunei Darussalam, Australia và New Zealand Hiện ông là nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Đông

Nam Á, Singapore; giáo sư trợ giảng ở trường Đại học Quản lý Singapore và Copenhagen Business School; và thành viên của Hội đồng Tư vấn Toàn cầu thuộc Hiệp hội World Future www.oerstroemmoeller.com; E-mail: joergen@oerstroemmoeller.com

2 TN2011-65

để những cơ hội này Tăng trưởng toàn cầu cao, giá cả hàng hóa thấp, và Trung Quốc trở thành nhà sản xuất hàng đầu thế giới nhờ lực lượng lao động

đang tăng lên Trong khi đó, không có nhiều sức ép để phải lưu ý tới những

cảnh báo về môi trường Thách thức chính sách đối với các nhà lãnh đạo chính trị châu Á chủ yếu là quản lý tăng trưởng kinh tế

Tất cả điều đó đang thay đổi Tăng trưởng toàn cầu đang chậm lại, giá

cả hàng hóa được dự đoán tiếp tục tăng và các nguồn cung dầu mỏ đang giảm Các nguồn năng lượng thay thế rất sẵn nhưng phụ thuộc vào giá cả Bắt đầu từ năm 2015, lực lượng lao động ở Trung Quốc sẽ thu hẹp nhưng lại tiếp tục tăng lên ở Nam Á Các vấn đề về môi trường đòi hỏi phải có thêm

nhiều nguồn lực và nước Mỹ có thể không còn được xem như một cường quốc

ổn định Thực tế, nguy cơ từ những căng thẳng giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ

đang đẩy cỗ máy tăng trưởng và thương mại Thái Bình Dương vào tình trạng

rắc rối Bởi vậy, việc tạo ra các điều kiện cho tăng trưởng kinh tế trở thành một thách thức chính sách - và đó là một tình huống hoàn toàn mới

Châu Á không thể làm gì khi thiếu tăng trưởng kinh tế Trong vài thập kỷ trước đó, một phần lớn dân số đã trở nên quen với mức sống tăng lên gần như thường xuyên, vốn được xem là một loại quyền theo lệ định Nhiều chế độ chính trị nhận thấy rằng tính chính thống của họ trong cách nhìn

nhận của người dân nước họ phụ thuộc vào sự thịnh vượng không ngừng tăng

lên Nhưng thành phần nhân khẩu học đang thay đổi, với ngày càng có nhiều người cao tuổi đòi hỏi thêm chế độ phúc lợi, lương hưu cao hơn, chăm sóc y tế tốt hơn Các khoản đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng là cần thiết, nhưng lại hoàn toàn không có ở Nam Á, khu vực được dự tính sẽ thay thế Trung Quốc trở thành 'xưởng sản xuất sử dụng nhiều lao động với chi phí thấp tiếp theo Trong khi đó, đầu tư cho nghiên cứu và công nghệ đang trở nên tốn kém hơn

khi châu Á chuyển từ bắt kịp phương Tây sang tìm kiếm những đột phá mới

— một công việc tốn kém và nhọc nhằn hơn so với việc chỉ đơn thuần là cải tiến công nghệ hiện có

Các nguyên tắc cơ bản yếu hơn sẽ buộc châu Á phải tìm kiếm một mô hình tăng trưởng khác thay cho mô hình tiêu thụ đại trà của nước Mỹ và châu Âu Nếu mô hình này thành công thì sẽ dẫn đến sự bùng nổ của các xã

hội châu Á khi các nguồn tài nguyên thiên nhiên không còn sẵn có nữa Mô

hình tiêu thụ đại trà cho vài trăm triệu dân ở phương Tây không thể cố mở

rộng cho khoảng 1 đến 2 tỷ người được Cần phải tìm ra một giải pháp, và đó chính là nhận thức về tăng trưởng kinh tế, điều sẽ giúp người dân cảm thấy mức sống của họ đang được cải thiện

Trong vòng 200 năm qua, thế giới đã sống và sống tốt với những gì có thể được gọi là chủ nghĩa tư bản kiểu Mỹ, mô hình phát huy ưu thế tối đa trong thế kỷ XX Đây là sự kết hợp giữa các yếu tố kinh tế và chính trị 'ăn khóp' với nhau một cách tuyệt vời Châm ngôn của Adam Smith, rằng việc mưu cầu thịnh vượng của các cá nhân hợp lại thành sự phồn thịnh cao hơn của toàn xã hội, bởi sự phồn thịnh của xã hội là quá trình tích lũy thịnh

vượng của các cá nhân, đã được chứng minh là rất đúng

Việc dễ dàng tiếp cận các nguồn tài nguyên thiên nhiên tạo ấn tượng rằng chúng là vô hạn Giao thông vận tải mở ra các thị trường mới, cho phép tiếp cận các nguyên liệu thô mà cho đến nay vẫn nằm ngoài tầm với Công

nghệ giúp nâng cao năng suất, giữ lạm phát trong tầm kiểm soát Tăng dân

số thúc đẩy nền kinh tế Mô hình quốc gia-dân tộc (nation-state) có vai trò như khuôn khổ và cơ chế chính trị cho việc phân phối và như cơ sở hạ tầng hành chính cho tăng trưởng công nghiệp

Châu Á chấp nhận thế giới quan này ở đỉnh cao uy thế của nó trong suốt nửa sau thế kỷ XX Sự vươn lên của các nền kinh tế châu Á chủ yếu dựa vào việc sử dụng mô hình phương Tây này như một kim chỉ nam hướng tới tăng trưởng

Không gì ấn tượng hơn sự nhảy vọt của châu Á trong hệ thống kinh tế

chính trị toàn cầu được hình thành sau năm 1945 Hệ thống này không thực

sự mang tính toàn cầu, mà là một cơ cấu mang tính thể chế được vạch ra để thúc đẩy ưu thế vượt trội của Mỹ và bảo đảm những lợi ích của Mỹ trên toàn cầu Hệ thống này hoạt động bởi mô hình nước Mỹ được cho là hấp dẫn và,

trong cách nhìn nhận của đại đa số, đã tự chứng minh cho chính nó Không

có gì lạ rằng sự “đồng thuận Washington” gắn với mô hình kinh tế thị trường

tự do kiểu Mỹ đã được hình thành vào cuối thế kỷ XX và được hai thể chế kinh tế toàn cầu hàng đầu là Quỹ tiền tệ Quốc tế ME) và Ngân hàng Thế giới (WB) chấp nhận

4 TN2011-65

Hiện nay, khi châu Á đang dần trở thành tổ chức quyền lực về kinh

tế mang tính toàn cầu, người ta bắt đầu nhận ra rằng, mô hình này đã và

đang là một mô hình phương Tây, phù hợp với châu Âu và Hoa Kỳ, nhưng

không có khả năng duy trì sự phát triển toàn cầu Châu Á đã đạt được

nhiều thành tựu bằng cách ganh đua với mô hình ấy và vay mượn các

nguyên tắc của nó Tuy nhiên hiện nay, cần phải giải quyết những thách

thức ghê gớm không hề ghi lại trong sách giáo khoa về chủ nghĩa tư bản

kiểu Mỹ Tóm lại, châu Á phải tìm kiếm và phát triển con đường riêng còn

ở phía trước của mình; châu lục này phải phát minh ra một mô hình kinh

tế - xã hội mới

Nhân khẩu học châu Á và mô hình kinh tế mới

Trong 25 năm tới, các yếu tố nhân khẩu học sẽ mang lại những thay

đổi mạnh mẽ và những thách thức to lớn cho toàn châu Á

Trước tiên là ba nhóm quốc gia nổi lên: (1) các nước với dân số giảm

xuống, bao gồm Nhật Bản (vẫn là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới), Hàn Quốc

và một vài nước khác; (2) các nước với dân số giảm dần và giữ nguyên (nhất

là Trung Quốc); và (3) các nước với dân số đang tăng, bao gồm Ấn Độ,

Pakistan, Bangladesh, Việt Nam, Indonesia và Philippines

Sự khác biệt về nhân khẩu học không phải là công thức cho sự ổn

định Về kinh tế, nó gần như chắc chắn đã bắt đầu quá trình chuyển giao

sản xuất với chỉ phí thấp, sử dụng nhiều lao động từ Trung Quốc sang các

quốc gia có dân số tăng lên đang kêu gọi đầu tư để cung cấp trang thiết bị

và cơ sở cho các ngành công nghiệp mới; Trung Quốc sẽ trải qua bước hoán

chuyển từ sản xuất với chỉ phí thấp sang sản xuất với giá trị gia tăng, gây

ra những căng thẳng cho hệ thống giáo dục Trên hết, có một câu hỏi nhạy

cảm được đặt ra là liệu những công nhân có tay nghề có được phép di cư

sang các nước nơi họ được trả mức lương cao nhất hay không Nếu được

phép, năng suất sẽ tăng lên; nếu không, năng suất sẽ bị kìm hãm, và những

hận thù từ nhân tố sắc tộc và/hoặc tôn giáo có thể bùng phát Chỉ ít lâu nữa

sẽ thấy điểm báo đầu tiên của những vấn đề này, khi lực lượng lao động

Trung Quốc bắt đầu thu hẹp vào năm 2015 và tiếp đó là quy mô tổng dân số

trong giai đoạn 2025 và 2030

Thứ hai, số người trong độ tuổi trên 65 sẽ tăng đáng kế ở Trung

Quốc Tình trạng số người già tăng lên nhanh chóng, điều đã từng xảy ra

tại Nhật Bản, sẽ tạo áp lực lớn lên xã hội và đòi hỏi có các dịch vụ hiện

chưa được cung cấp ở hệ thống xã hội hiện tại Ngày nay, xã hội Trung Quốc mặc định là gia đình chăm sóc những người lớn tuổi Sự sắp xếp này

vận hành ổn thỏa trong một thời gian đài, nhưng hiện nay với mô hình gia

đình hạt nhân nhỏ hơn và nhiều người độc thân hơn, thế hệ trẻ không còn sẵn sàng gánh vác gánh nặng này nữa Trên thực tế, tỷ lệ tiết kiệm ở Trung Quốc tiếp tục đạt hơn 40% cho thấy người dân mong muốn tự chỉ trả cho phúc lợi xã hội Tuy nhiên, vấn đề còn sâu xa hơn: người dân có thể thanh toán được các khoản dịch vụ, nhưng phải có ai đó cung ứng các dịch

vụ - là khu vực công hay các tổ chức tư nhân Việc đáp ứng yêu cầu này

đòi hỏi những khoản đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng và đào tạo nhân lực để

vận hành các nhiệm vụ chăm sóc đó Cho đến nay, những công tác chuẩn

bị đó chỉ mới chớm bắt đầu

Thứ ba, sự khác biệt về khả năng sinh sản giữa các nhóm sắc tộc và tôn giáo sẽ thay đổi cơ cấu dân số châu Á Trong vòng 2ð năm tới, người Trung Quốc sẽ ít hơn, nhưng lại có nhiều người Ấn và Mã Lai hơn Sẽ có nhiều người Hồi giáo và Ấn giáo hơn, và một phần nhỏ hơn là những tôn giáo

và triết lý bắt nguồn từ nền văn hoá Trung Quốc Bộ phận người Hồi giáo sẽ

có bước phát triển đáng kể nhất Trên toàn cầu, người Hồi giáo đã tăng từ

16,5% năm 1980 lên 19,2% năm 2000 và được dự báo sẽ tăng lên tới 30% vào

năm 2025 Bởi có 69% người Hồi giáo trên thế giới sống ở châu Á, nên chắc chắn có thể kết luận rằng bộ phận người Hồi giáo sẽ tăng lên Tác động có thể

thấy rõ nhất ở Ấn Độ, nơi 13,4% dân số hiện nay theo đạo Hồi, nhưng tập

trung ở phía Bắc nước này Có thể hiểu được rằng, vào một thời điểm nào đó

từ nay đến năm 2040, một hoặc một số bang của Ấn Độ sẽ có đa số người Hồi giáo và do người Hồi giáo điều hành

Điều này không nhất thiết đồng nghĩa rằng nhiều vấn đề sẽ nảy sinh, nhưng nếu vẫn tiếp tục xu hướng các tôn giáo áp đặt sự kiểm soát mạnh mẽ hơn đối với các khuôn mẫu hành vi thì những căng thẳng giữa các nhóm sắc tộc trong lòng quốc gia và giữa các quốc gia có thể sâu sắc

hơn

6 TN2011-65

Các xu hướng công nghệ và giáo dục

Châu Á có thể là một tổ chức quyền lực về kinh tế, nhưng vẫn chưa phải là khu vực mở đường về công nghệ Phải thừa nhận rằng, châu Á xuất sắc trong việc cải tiến công nghệ hiện có và nắm giữ nhiều kỹ thuật chế tạo, nhưng cho đến nay rất ít phát minh có thể truy nguồn gốc từ châu Á

Người ta cho rằng vẫn còn có chút nghỉ ngờ về sức mạnh công nghệ đang tăng lên ở châu Á Ba nước chỉ tiền nhiều nhất cho nghiên cứu và phát triển (R&D) là Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc Trung Quốc có 120.000 bài báo khoa học được đăng hằng năm, một thành tích chỉ thua Hoa Kỳ với 350.000 bài Xu hướng tăng lên mạnh mẽ về các bằng sáng chế và các bài báo khoa học dự báo vị trí dẫn đầu của Trung Quốc trong tương lai Nhật Bản nộp hô

sơ xin bằng sáng chế nhiều nhất trên thế giới, song số lượng hồ sơ của Trung Quốc cũng đang gia tăng mạnh mẽ Phần lớn các bằng sáng chế của Nhật Bản là do các công ty đệ trình nhưng không dùng vào việc gì cả trừ khi họ có

ý định sử dụng chúng - nhưng thường là không như thế Và đơn giản là không có chuyện bán cho các đối thủ cạnh tranh để biến bằng sáng chế thành sản phẩm mới Rất nhiều bằng sáng chế của Trung Quốc do một số lượng rất hạn chế các công ty nắm giữ, đáng kể nhất là 'đại gia' viễn thông Hoa Vi, gay

ra tâm lý nghi ngờ về mức độ phổ biến của đổi mới và phát minh

Điều này đặt ra một câu hỏi rộng hơn rằng công nghệ và đổi mới được gắn với các nước châu Á đến mức nào Để hưởng lợi từ những khoản chi phi lớn trong R&D, một quốc gia cần phải biến các công nghệ mới lạ thành những sản phẩm mới, tỉnh lọc chúng, có được hàng hoá chất lượng cao và cuối cùng

là thiết lập các tổ chức để tiếp thị, bán và cung cấp dịch vụ hậu mãi Ö đây, gần như tất cả các quốc gia châu Á dường như đều tụt hậu Việc chuyển sang công nghệ cao đòi hỏi nỗ lực của toàn xã hội bao gồm cả ngành giáo dục, tài chính, các cơ quan nhà nước ở cả cấp địa phương và quốc gia, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, quản trị doanh nghiệp và thị trường nội địa bảo đảm về lợi nhuận tăng lên tới quy mô có thể làm nền tảng để mở rộng toàn cầu Nhiều quốc gia châu Á đã có, hoặc sẽ sớm có, một số 'tài san’ nay nhưng không đầy đủ; hơn nữa, họ vẫn chưa đạt được nghệ thuật thực sự của cuộc chơi là kết hợp các tài sản này dựa trên kinh nghiệm lâu dài

Kết hợp giáo dục với các nhu cầu quốc gia

Một nỗ lực lớn đã được đặt lên vai các trường đại học, nhưng cho đến

nay kết quả rất hỗn độn Số sinh viên tốt nghiệp tăng nhanh chóng, nhưng những nghỉ ngờ về chất lượng giáo dục thì vẫn còn đó

Các quốc gia châu Á từ lâu đã gửi một số lượng lớn sinh viên sang Mỹ Những sinh viên này thường lựa chọn ở lại Mỹ sau khi tốt nghiệp, nhưng xu

hướng này hiện đang thay đổi Theo một số báo cáo, đa số sinh viên Trung

Quốc và Ấn Độ ở Mỹ giờ nói rằng họ muốn trở về quê hương để lập nghiệp Lý

do họ đưa ra có thể là một phong vũ biểu cho tương lai công nghệ ở châu Á: những triển vọng nghề nghiệp ở các quốc gia quê hương họ được đánh giá là tốt hơn so với ở Mỹ

Nhiều điều sẽ tùy thuộc vào việc các hệ thống giáo dục châu Á có thể giải quyết thách thức là làm các kỹ năng tương lai phù hợp với những nhu cầu đối với các kỹ năng đó trong tương lai tốt đến đâu Hệ thống giáo dục phải hoạt động dưới sức ép của việc cho fra lờ lúc này những sinh viên với các

kỹ năng cần thiết cho tương lai

Hệ thống giáo dục phải lường trước những gì mà nền kinh tế cần trong tương lai và điều chỉnh chương trình giảng dạy trước khi điều đó xảy ra Như thế tức là các trường học phải đưa ra chương trình giảng dạy và đào tạo những kỹ năng không phải cho nhu cầu hiện nay, mà được nhận định là phù hợp trong 10 đến 20 năm tới Điều đó rất khó khăn và đầu tư cũng rất lớn Kinh nghiệm của Mỹ cho thấy những cái giá rất đắt phải trả vì thất bại trong

việc dự đoán nhu cầu về các kỹ năng trong tương lai: năng suất không đạt tới

tiểm năng tối đa, làm giảm tính cạnh tranh; trong khi đó những người có các

kỹ năng hiếm thì gặt hái được nhiều thành quả, làm sâu sắc hơn tình trạng bất bình đẳng xã hội Kết quả tổng hợp là một nền kinh tế hoạt động không hiệu quả và các vấn đề xã hội tăng lên

Ở các quốc gia đông dân hoặc dân số tăng nhanh và đang nhích dần lên trên nấc thang kinh tế và công nghệ, hiệu suất của hệ thống giáo dục là điểm mấu chốt cho tăng trưởng bền vững và tương đối hài hoà Nếu không, kết quả tất yếu sẽ là sự mất cân bằng làm hủy hoại hoà hợp xã hội Số lượng lớn những người bất mãn do thực trạng đào tạo mà không mang lại giá trị kinh tế và một

Có nhiều bằng chứng về một thời kỳ sắp tới với những thiếu hụt trong năm lĩnh vực then chốt chi phối hoạt động kinh tế, đó là: lương thực, hàng hóa, năng lượng/dầu lửa, nước và môi trường sạch Những nguồn tài nguyên này có liên hệ qua lại và những nỗ lực để giải quyết một vấn đề với các biện pháp hiện có tất yếu dẫn đến việc làm trầm trọng hơn các vấn đề đối với một hoặc một vài lĩnh vực thiếu hụt khác

Tổ chức Nông Lương Thế giới (FAO) công bố rằng, sản lượng lương

thực toàn cầu sẽ phải tăng lên khoảng hơn 40% vào năm 2030 và 70% vào

năm 2070 Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là những nước nhập khẩu lương thực ròng, và Ấn Độ chỉ hơn mức tự cung tự cấp một chút Nhiều khu vực trên thế giới có tiểm năng về sản lượng lương thực cao hơn, nhưng lại

không có nhiều ở châu Á

Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc đều phụ thuộc nhập khẩu hàng hóa Khó có thể thay đổi điều đó, ngoài việc đầu tư vào khai thác mỗ ở nước ngoài, điểu này làm giảm sự không chắc chắn về kinh tế — nhưng không phải là không chắc chắn về chính trị

Nhu cầu về năng lượng đã khiến các nền kinh tế lớn ở châu Á trở thành những nhà nhập khẩu dầu lửa lớn, nhưng dầu lửa không phải là

nguồn năng lượng chính mà là than đá Khoảng 70% nguồn cung cấp năng

lượng của Trung Quốc là từ than đá, còn ở Ấn Độ là 55% Việc dựa vào than

đá với công nghệ hiện có làm xấu thêm viễn cảnh môi trường đã rất thảm đạm, điều này giải thích tại sao Trung Quốc đang rót hàng tỷ USD vào công

nghệ than đá sạch Tuy nhiên, chỉ số dự báo cho thấy rằng, Trung Quốc sẽ tiếp tục là vùng phát thải cácbon điôxít lớn nhất thế giới và vào năm 2015,

Ấn Độ sẽ lên đứng ở vị trí thứ ba

Nhiều vùng rộng lớn của Trung Quốc và Ấn Độ đã rơi vào tình trạng khan hiếm nước; Chính phủ Trung Quốc đang phác thảo một kế hoạch đầy tham vọng về tài chính (nhưng rất đáng ngờ về môi trường) nhằm đổi dòng một

số con sông chính của nước này để dẫn nước về các vùng khô hạn phía Bắc

Suy thoái môi trường đang đe doạ sự mở rộng kinh tế Ngân hàng Thế

giới (WB) ước tính rằng, chỉ phí cho Trung Quốc giải quyết ô nhiễm không khí và nước lên đến 5,8% GDP - một con số khổng lồ 'ngốn' khoảng một nửa tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc

Nếu những dự báo đang thịnh hành là chính xác thì tình trạng ấm

lên toàn cầu sẽ làm những vấn để này trầm trọng thêm Theo một kịch bản

u ám, những thập niên tới đây sẽ chứng kiến sự suy giảm sản lượng nông nghiệp trên toàn Trung Quốc, toàn khu vực Nam Á và hầu hết khu vực Đông Nam Á Thậm chí nếu tạo ra được những giống cây trồng tận dụng lượng khí cácbon điôxít tăng lên thì sản lượng nông nghiệp cũng sẽ vẫn giảm ở tất cả các quốc gia Nam Á và hầu hết các nước Đông Nam Á

Các thế lực đe dọa tương lai châu Á

Các chiến lược gia thường băn khoăn về viễn cảnh chiến tranh giữa hai hoặc ba 'chiến tướng - Trung Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản Tuy nhiên, trên thực tế, không nước nào trong số đó đe doạ những lợi ích sống còn của nước kia Ba quốc gia này có thể tranh giành ảnh hưởng và chơi trò chơi quấy rối kiểu cũ bằng cách tìm kiếm ảnh hưởng ở sân sau của nhau - như Trung Quốc đang thực hiện ở Myanmar và Sri Lanka, khiến Ấn Độ 'đau đầu' - nhưng về

cơ bản chỉ dừng tại đó

Trong vài thập kỷ qua, những đe doạ đối với các quốc gia-dân tộc đã thay đổi hoàn toàn Những đe doạ này bắt nguồn từ những 'đấu thủ' phi quốc gia-dân tộc đang muốn phá hủy tính hợp pháp của hệ thống chính trị Một phương thức để làm được vậy là làm suy yếu khả năng hoạt động của hệ thống

10 TN2011-65

chính phủ, từ đó mở ra cơ hội thiết lập quyền kiểm soát đối với dân chúng và

áp đặt một mô hình xã hội khác Đây là bài học từ Iraq, Afghanistan, Taliban

và al-Qaeda Những mối đe doạ cũng có thể đến từ các quốc gia-dân tộc gây rối

(quốc gia ngạo mạn), những kẻ khủng bố và các tổ chức tội phạm đang nhằm

mục tiêu phá vỡ hoạt động của các hệ thống toàn cầu

Tính hợp pháp của các hệ thống chính trị ở Trung Quốc và Ấn Độ tuỳ

thuộc vào khả năng của họ trong việc đảm bảo mức sống tăng lên và an ninh

con người Ổn định chính trị đòi hỏi phải có ổn định xã hội, ổn định xã hội đòi

hỏi phải có việc làm đầy đủ, việc làm đầy đủ đòi hỏi phải có tăng trưởng kinh

tế, và tăng trưởng kinh tế đòi hỏi sự neo giữ vững chắc vào toàn cầu hoá kinh

tế Vì vậy, không phải ngẫu nhiên mà trước hết là Trung Quốc và sau đó đến

w ^ $ “ % 2 on, ˆ 9 ⁄

Án Độ gia nhập mạng lưới toàn cầu hoá kinh tế và các thiết chế của nó

Có rất nhiều thảo luận về Trung Quốc và sức mạnh quân sự đang gia

tăng của nước này, nhưng tất cả những dấu hiệu đều cho thấy các nhà lãnh

đạo Trung Quốc lo lắng nhiều cho sự bất ổn trong nước hơn là gây hấn quân

sự Các cường quốc nước ngoài tham gia vào “phương trình' này chỉ với tư

cách những kẻ xúi giục gây bất ổn xã hội Điều đó lý giải cho sự nhạy cảm

của Trung Quốc đối với các vấn đề Đạt Lai Lạt Ma, Tây Tạng, Đài Loan,

những người Uighur (Duy Ngô Nh}) và phong trào tôn giáo Falun Gong

(Pháp Luân Công) Ấn Độ dường như thư thái hơn, nhưng đằng sau 'cánh gà”

là các loại vấn đề tương tự quấy nhiễu việc hoạch định chính sách: Các bang

của Ấn Độ có đường đi riêng, và các nhóm khủng bố cả mang bản chất chính

trị lẫn tôn giáo đều làm dấy lên nghỉ ngờ về tình trạng an ninh con người

Các nhà lãnh đạo chính trị không nhìn nhận chiến tranh như một sự

tiếp tục của hoạt động chính trị theo các ý nghĩa khác, mà là thảm hoạ sau

cùng đưa đất nước của họ tới sự hỗn loạn và xóa bỏ hàng thập kỷ nỗ lực hết

mình nhằm đem đến cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân Họ không nuôi

dưỡng các dự định hung hăng nhắm vào bất kỳ quốc gia-dân tộc nào khác

hoặc nhìn nhận việc giành giật lãnh thổ là một mục tiêu thích đáng Họ đã có

đủ khẩu phần cho mình Nhận thức của Trung Quốc về Đài Loan là: Đài

Loan là một phần của Trung Quốc, và chừng nào nhận thức này không bị xáo

trộn, mọi thứ vẫn cứ tiếp tục như nhiều năm qua

Chỉ duy nhất một điểm có thể gây ra cuộc xung đột vũ trang, đó là nỗ

lực của Trung Quốc nhằm đổi dòng chảy các sông băng trên dãy Himalayas

từ các dòng sông của Ấn Độ sang Trung Quốc Nếu Trung Quốc làm điều này,

Ấn Độ sẽ thấy sự tổn tại của mình bị đe doạ và sẽ hợp pháp hoá bất kỳ hành động nào để đảm bảo rằng nguồn nước vẫn chảy vào Ấn Độ Trung Quốc nhận thức rõ những lo ngại của Ấn Độ

Một số nhà quan sát nhìn nhận một cuộc chiến tranh trong tương lai

giữa Trung Quốc và Mỹ là kết quả gần như chắc chắn do sự suy giảm của

Mỹ và sự trỗi dậy của Trung Quốc Dự báo này dựa trên lý thuyết rằng, không một siêu cường nào từng bị thay thế bởi một siêu cường khác mà không có chiến tranh Quan sát này có thể gây tranh cãi, nhưng chỉ cần ghi nhớ rằng, nếu một cuộc chiến tranh như vậy nổ ra thì yếu tố khai hoả chắc chắn sẽ là mối quan tâm đang giảm đi đối với quá trình toàn cầu hoá kinh

tế Điều đó là không thể bác bỏ, đặc biệt nếu sự sụt giảm kinh tế của Mỹ tiếp diễn và tạo điều kiện cho nền kinh tế Trung Quốc 'hất cẳng Mỹ Và thậm chí nếu Mỹ thắng trận thì những cái giá phải trả sẽ rất lớn và, trong kịch bản “có hậu' nhất, cũng chỉ trì hoãn sự suy giảm rốt cuộc sẽ đến của sức mạnh Mỹ mà thôi

Một mô hình mới cho tăng trưởng Hiện nay chúng ta thường chấp nhận những cấu trúc xã hội hiện tại

là điều hiển nhiên và quên rằng kiến trúc của các xã hội thay đổi theo thời

gian Mô hình công nghiệp - với tiêu dùng đại trà là động lực kinh tế, tự do

sử dụng nguyên liệu thô, tập trung vào cá nhân, và được kiến tạo dựa vào quốc gia-dân tộc - đã tổn tại với chúng ta trong 200 năm, nhưng chắc chắn không hề là một phần không thể thiếu của nền văn minh nhân loại Mô hình kế tiếp mô hình công nghiệp vẫn còn chưa xuất hiện, và chúng ta sẽ không phải chờ lâu đâu

Các xu hướng mới có thể xuất hiện và định hình một mô hình xã hội

mới Tuy nhiên, kịch bản có khả năng xảy ra hơn cả là sự quay lại với các giá trị cổ điển gắn với các xã hội truyền thống nhưng đã bị mất đi trong nền văn hoá công nghiệp Với di sản văn hoá của mình, châu Á dễ ủng hộ xu hướng hồi cố đó hơn là các nước phương Tây, đặc biệt là Mỹ

2D TN2011-65

Các tôn giáo bắt nguồn từ Abraham (Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi

giáo) có xu hướng xem tự nhiên là phần quan trọng thứ hai bởi Chúa được coi

là Đấng chế ngự tự nhiên và Chúa tạo ra con người Bởi vậy, việc khai thác

tự nhiên và các nguồn tài nguyên thiên nhiên của quá trình công nghiệp hoá không gặp những trở ngại về tôn giáo

Những tôn giáo và triết lý ở châu Á có quan điểm khác Một trong

những thông điệp then chốt trong Ấn giáo là Thánh thần hiện diện khắp nơi

Một dòng sông hay một cái cây cũng có thể được thần thánh hóa Phật giáo không đặt con người trên tự nhiên, như các tôn giáo khác bắt nguồn từ Abraham Khổng giáo và Đạo giáo dạy rằng, con người là một phần của tự nhiên và do vậy con người không có quyền khai thác tự nhiên

Cả Trung Quốc và Ấn Độ đều có một thời gian dài được quản lý bởi

“nhân trị” thay vì “pháp trị” Bằng việc chấp nhận một bộ giá trị chung, con người biết cách ứng xử với người khác và không dựa vào những văn bản như

luật pháp hoặc quy định Các giá trị và nguyên tắc đạo đức chỉ phối các mối quan hệ giữa các công dân Rất hiếm khi xảy ra xung đột, và phần lớn những xung đột nảy sinh được giải quyết bằng hoà giải, ví dụ như do các bô lão hoặc

các cá nhân đức cao vọng trọng, những người có thể tìm thấy những giá trị

chung trong các quan điểm bất đồng Thông thường, không có “kẻ thắng” mà

chỉ có nỗ lực nhằm giải quyết tranh chấp theo một cách thức mà tất cả các bên có thể cùng chung sống

Kinh Lễ của Khổng Tử kiểm soát hành vi văn minh bằng việc đặt ra các tiêu chuẩn, đạo đức và giá trị Luật pháp chỉ được áp dụng khi giải quyết những

người không tôn trọng các giá trị chung và do đó nằm ngoài các hành vi văn

minh Các mối quan hệ giữa những Đậc trí giả' được điều phối bởi đạo lý và các

giá trị, trong khi luật pháp và kiện tụng là dành cho đám “ngu phư' - những kẻ

không biết hoặc phản đối các giá trị chung Ở Nhật Bản, bộ luật tương đương là

sự kết hợp giữa Phật giáo và Thần đạo (Shinto), được gọi là thuyết hổ lốn

Hai thách thức then chốt đối với thế giới quan hiện nay - thay đổi mô

hình tiêu thụ vật chất và hoán chuyển từ chủ nghĩa cá nhân sang hành vi

nhóm - tìm thấy sự hậu thuẫn ở các giá trị châu Á truyền thống nhiều hơn là

ở phương Tây

Việc châu Á có thể và có lẽ sẽ tìm ra những giải pháp cho các vấn để của mình thông qua việc viện dẫn những giá trị truyền thống có thể bị phản bác bởi thực tế là, cho đến nay, người ta thấy rất ít những giá trị như vậy Châu Á đã hồ hởi nhảy vào chiếc hộp các giá trị phương Tây, tiếp nhận chúng gần như nguyên vẹn

Tuy nhiên, vẫn có chút nghỉ ngờ rằng việc tiếp tục áp dụng mô hình này sẽ dẫn châu Á - và thế giới - tới thảm hoạ Arnold Toynbee đã chỉ ra rằng, nền văn minh được xây dựng trên nguyên tắc “ứng phó với thách thức”

Để tránh một cuộc khủng hoảng trong vòng xoáy của suy thoái môi trường,

sự bất ổn xã hội và giành giật các nguồn tài nguyên khan hiếm chưa từng có, châu A cần phải có cách phản ứng Có khả năng, thậm chí đầy tin cậy, là phản ứng này sẽ dưới hình thức áp dụng lại các giá trị văn hoá đã ngủ quên -

nhưng không bị lãng quên - trong quá trình công nghiệp hoá của châu Á

Những gì chưa được hiểu thật đầy đủ là, thế giới quan hiện đại đang

chuyển từ sự phân phối lợi ích — đã ăn sâu trong mô hình công nghiệp và tiêu dùng đại trà — sang chia sẻ gánh nặng gây ra bởi những khan hiếm ngày càng gia tăng Những xã hội tìm ra chìa khoá để giảm thiểu sự va chạm giữa các công dân của họ và với phần còn lại của thế giới sẽ chiến thắng

Người dịch: THANH HẢI Hiệu đính: LỆ HOÀNG

VIỆN THÔNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI

26 Lý Thường Kiệt, Hà Nội * Tel: 38253074 - 38264243

TÀI LIỆU PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU

(LƯU HÀNH NỘI BỘ )

sé: TN 2010 - 62 HÀ NỘI - 2010

CHAU A NAM NGANG

ANTHONY BUBALO & MALCOLM COOK" Horizontal Asia American

Interest May/June 2010

An đây, ngày càng nhiều người nói rằng thế kỷ XXI sẽ là thế

kỷ của châu A, với sự chuyển giao quyển lực tất yếu từ

phương Tây sang một thực thể rộng lớn và còn khá mơ hồ đối

với nhiều người phương Tây đó là châu Á Nếu đúng là như vậy, và có nhiều sơ sở để tin điều này là sự thật, thì chúng ta cần làm rõ

chính xác (hay thậm chí áng chừng) 'châu Á' thực sự là gì

' Anthony Bubalo là Giám đốc chương trình khu vực Tây châu A va Malcolm Cook 1a Giám đốc chương trình khu vực Đông châu Á thuộc Viện Chính sách Quốc tế Lowy tại

Sydney.

Chau A theo chiều dọc và gắn với biển

Các thuật ngữ địa lý không làm thay đổi các đường biên giới trên bản

đổ, song nó lại hình thành các quan niệm và theo đó làm thay đổi hành vi

ứng xử Nghĩa của từ “Châu Á” thay đổi theo các hoàn cảnh lịch sử và bối

cảnh của nó Trong thời hoàng kim của chủ nghĩa đế quốc phương Tây, nói

đến “châu Á” là bao gồm toàn bộ khu vực từ Suez tới Thượng hải, và đặc biệt

nhấn mạnh đến những vùng đất châu Á mà hải quân và các tàu buôn phương

Tây có thể tiếp cận được dễ dàng Tuy nhiên, đến nửa sau thế kỷ XX, hàng

loạt sự kiện đã xảy ra như: chiến tranh ở Thái Bình Dương, sự nổi lên của

Cộng sản ở Trung Quốc, chiến tranh Triều Tiên và chiến tranh Việt Nam, sự

nổi lên của nền kinh tế Nhật Bản và những con hổ châu Á (Hàn Quốc, Đài

Loan, Hồng Kông và Singapore) - đã thay đổi cái mà người ta gọi là “châu Á”

và nhấn mạnh tầm quan trọng của nó đang ngày một tăng lên

Vì nhiều mục đích, khi đó “châu Á” có nghĩa là khu vực ven biển và hải

đảo kéo dài từ Cộng hòa Dân:ehủ Nhân dân Triều Tiên tới Indonesia Thực tế

thì tương tác chiến lược chủ chốt của phương Tây với lục địa này là thông qua

sức mạnh hải quân Mỹ đã củng cố khái niệm theo chiều thắng đứng và gắn

với biển này về châu Á Các nỗ lực hội nhập khu vực vào cuối thế kỷ XX là

một minh chứng Khái niệm mang tính địa chiến lược qua cách gọi “châu Á

Thái Bình Dương” đã để lại một số 'di sản”: cơ chế ưu việt về kinh tế và chính

trị của châu Á, APEC, bao gồm cả Chile nhưng không có Ấn Độ, có Mexico

nhưng không có Mông Gổ

Ý tưởng về châu Á theo chiều dọc nay đã cho thấy những lợi ích của

nó, song thay vì làm sáng tỏ hơn khái niệm về châu Á, nó lại khiến khái

niệm này trở nên mù mờ hơn Robert D Kaplan đã thấy sự trở lại ý tưởng

cũ về một châu Á - một châu lục được định dạng trong một tổng thể hữu

cơ” - nhấn mạnh những kết nối đông-tây của nó Nhà bình luận chiến lược

hàng đầu của Ấn Độ, ông C Raja Mohan, cũng nhắc tới một chính sách đối

ngoại của Ấn Độ theo đó, nhìn nhận châu Á trong khái niệm một châu lục

tổng thể Tuy nhiên, dù những ý tưởng này được chấp nhận rộng rãi,

nhưng nó cũng chỉ có một nửa sự thật Có thể cách hiểu phổ biến nhất về

TN2010-62 3

chủ để tái định hướng chiến lược của châu Á là tập trung vào Ấn Độ

Dương Kaplan đã thấy trước một cuộc cạnh tranh tại đây giữa các hạm

đội hải quân của hai cường quốc mới nổi của châu Á là Trung Quốc và Ấn

Độ James Holmes và Toshi Yoshihara lập luận rằng sức mạnh hải quân

ngày càng lớn của Trung Quốc báo trước sự chấp nhận những quy tắc của Mahan nhấn mạnh tầm quan trọng của sức mạnh hải quân Sách lược

“chuỗi ngọc trai” nổi tiếng đoán trước việc Trung Quốc xây dựng một chuỗi căn cứ ở Ấn Độ Dương”

Châu Á theo chiều ngang và gắn với đất liền

Song cách hiểu tập trung vào sức mạnh hải quân lại bỏ qua tầm quan

trọng ngày càng lớn về lãnh thổ châu Á rộng lớn Nếu sự “qua mặt” Mỹ của Nhật Bản cùng các con hổ châu Á cùng tất cả các quốc gia duyên hải và hải đảo, khẳng định cách nhận dạng theo chiều dọc và duyên hải về châu á, thì

sự nổi lên của các nước lớn trong đất liền là Ấn Độ và Trung Quốc, cùng với vị thế và quyền lực của Nga chắc chắn đang định dạng lại một châu Á theo chiều ngang và mang tính lục địa hơn Điều này có ý nghĩa lớn đối với phương Tây Tâm ảnh hưởng của Trung Quốc, Ấn Độ và Nga ngày càng tăng lên trong khu vực Vịnh Ba-tư và Trung Á; và một châu Á càng ít đường bờ biển, thì đương nhiên, càng không phụ thuộc vào sức mạnh hải quân của phương Tây

Điều này có nghĩa là chúng ta nên đọc sách lược của Mahan ít đi và phải đọc của Mackinder nhiều hơn suốt quá trình học tập trong khoảng nửa thế kỷ tiếp theo Thách thức về khái niệm đối với phương Tây là phải xác định “châu Á” vượt ra ngoài những vùng duyên hải, các đảo và quần đảo quen thuộc, để nhìn thấy toàn bộ châu lục này trong một tổng thể của nó Để làm được điều này chúng ta phải nắm được các xu hướng kinh tế, năng lượng

và cơ sở hạ tầng liên quan đang nổi lên trước mắt chúng ta

? Xem Kaplan, “Center Stage for the 21st Century: Power Plays in the Indian Ocean”,

Foreign Affairs (March/April 2009); Mohan, Crossing the Rubicon: The Shaping of India’s New Foreign Policy (Viking Books, 2003); va Holmes and Yoshihara, Chinese Naval Strategy

in the 21st Century: The Turn to Mahan (Routledge, 2008)

Thương mại, năng lượng và cơ sở hạ tầng

Trong một phần lớn của thế kỷ XX, trao đổi kinh tế, hay đúng hơn là

việc thiếu trao đổi đã khiến châu Á bị tách biệt khỏi thế giới Liên bang Xô

viết, Ấn Độ và Trung Quốc tỏ ra ít quan tâm tới thương mại quốc tế Vào cuối

thập niên 1990, trao đối thương mại chính thức giữa Ấn Độ - Trung Quốc

“không đáng kể, chỉ đạt 190 triệu đô la Mỹ Năm 1978, Trung Quốc với 22,4%

dân số thế giới, chỉ chiếm 0,8% xuất khẩu thế giới (hiện nay dân số Trung

Quốc chiếm 19,7% và xuất khẩu chiếm 9%) Cho tới đầu thập niên 1990, khối

lượng hàng hóa khổng lồ của Viễn Đông Nga vẫn chỉ được trao đổi trong biên

giới nước này Nhìn chung, cả ba quốc gia đều có đủ nguồn lực cần thiết để

đáp ứng các nền kinh tế kế hoạch hóa của mình Hậu quả là đã làm tê liệt

bất cứ động thái nào hướng tới sự hội nhập kinh tế xuyên lục địa

Tất cả những điều đó thay đổi khi châu Á quay trở lại gốc rễ địa chiến

lược của mình bằng các mạng lưới kinh tế mới Các quyết định của Bắc Kinh

(những năm 1970) và của New Delhi (những năm 1990) nhằm từ bỏ chính

sách tự cấp tự túc của Mao Trạch Đông và Nehruv, đã giải phóng các thị

trường bị kìm kẹp trong thời gian dài ở châu Á Theo số liệu thống kê ở Trung

Quốc, nước này hiện giờ trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Ấn Độ, với

kim ngạch trao đổi song phương đạt 51,8 tỷ đô la Mỹ vào năm 2008 Con số

này tăng hơn 30% so với năm 2007, và nhiều hơn 40% so với trao đổi thương

mại của Ấn Độ với đối tác lớn thứ hai của mình là Hoa Kỳ

Quy mô thay đổi này vượt ra khỏi câu chuyện giữa Trung Quốc — Ấn

Độ Theo số liệu của IME, từ năm 1990 đến 2006, trao đổi nội khu vực bao

gồm cả 'châu Á mới nổi tăng gấp 5 lần; trong cùng thời kỳ, trao đổi giữa các

nước châu Á với nhau tăng 8,5 lần." Tuy nhiên, những số liệu này vẫn chưa

phản ánh đúng thực tế vì [ME không tính Nga, Trung Á hay các nước vùng

Vịnh vào thương mại nội châu Á Khoảng từ năm 1999 đến năm 2007, xuất

3 TME định nghĩa “châu Á đang trỗi dậy” bao gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Đặc khu hành chính

Hồng Kông, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan, Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan và

Việt Nam

TN2010-62 3 khẩu của Nga sang Trung Quốc tăng 6 lần và nhập khẩu của quốc gia này tăng 15 lần Trong cùng kỳ, nhập khẩu hàng năm của Trung Quốc từ Trung

Á đã tăng từ hơn 160 triệu đô la Mỹ lên gần 7 tỷ đô la Mỹ

Cũng trong khoảng 1990 đến 2007, nhập khẩu của Trung Quốc và Ấn

Độ từ vịnh Ba Tư tăng từ chưa đầy 500 triệu và 4 tỷ đô la Mỹ lên tới 44 tỷ (Trung Quốc và 33 tỷ đô la Mỹ (Ấn Ðộ) Cùng kỳ, xuất khẩu từ Trung Quốc

và Ấn Độ sang các nước vùng Vịnh tăng từ khoảng 1 tỷ đô la Mỹ mỗi nước lên

3õ tỷ (Trung Quốc) và 20 tỷ đô la Mỹ (Ấn Độ) Trung Quốc hiện nay là nhà

xuất khẩu hàng hóa lớn nhất sang Trung Đông

Các con số trao đổi song phương cũng rất ý nghĩa Israel là nguồn cung cấp vũ khí bên ngoài lớn thứ ba của Ấn Độ Ả-rập Xê-út cũng trở thành nhà cung cấp dầu và là thị trường xuất khẩu gạo basmati lớn nhất của Ấn Độ Năm 2009, khoảng 62 công ty xây dựng Trung Quốc làm việc tại Vương quốc này, thuê hơn 16.000 công nhân Trung Quốc, trong khi đó công ty đầu khí quốc doanh Ả-rập Xê-út ARAMCO, Exxon Mobil va Sinopec hoàn thành dự án nhà máy lọc dầu trị giá 5 tỷ đô la Mỹ ở tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) Năm 1990, bốn trong số năm thị trường xuất khẩu hàng đầu của Iran là các quốc gia châu Âu; đến năm 2008, bốn trong năm thị trường đó là các nước châu Á

Năng lượng là yếu tố chủ chốt thắt chặt quan hệ kinh tế các nước châu

Á đang phát triển Trung Quốc và Ấn Độ cùng với Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan phụ thuộc vào nguồn đầu mỏ của vùng Vịnh, nơi hiện cung cấp khoảng 70-80% nhu cầu nhập khẩu của châu Á Nguồn năng lượng của Trung Á và vùng Viễn Đông Nga cũng là những yếu tố ngày càng quan trọng trong mạng lưới năng lượng xuyên lục địa Đặc biệt, Nga đang hướng tới các khu vực chưa phát huy được tiềm năng này ở Siberia nhằm đảm bảo rằng thu nhập từ các nguồn năng luôn luôn được duy trì trong tương lai

Sự bấp bênh về năng lượng và tài nguyên đã trở thành nguồn cơn gây

ra cạnh tranh quyền lực ở châu Á Đặc biệt, chính sách ngoại giao năng lượng tích cực của Trung Quốc đã khiến các quốc gia châu Á khác phải noi gương Chiến lược năng lược quốc gia năm 2006 của Nhật Bản đặt mục tiêu buộc các

công ty trong nước đến năm 2030 phải khai thác được 40% lượng dầu nhập khẩu (Nguồn cung dầu được khai thác ở nước ngoài của các công ty Nhật Bản, được người Nhật gọi là “Hinomaru”, chiếm khoảng 15% nhu cầu về dầu của Nhật Bản) Do đó, Tokyo khởi động các sáng kiến ngoại giao năng lượng mới, chẳng hạn như “đối thoại Trung Á cộng Nhật Bản” Nga hài lòng với việc

cả Trung Quốc và Nhật Bản đều cạnh tranh tìm cách tiếp cận nguồn cung cấp năng lượng và nhu cầu về đường ống của quốc gia này

Những xu hướng mới về thương mại năng lượng cũng gây ra căng thẳng trong quan hệ của Nhật Bản với Hoa Kỳ Nhật Bản từ lâu đã phụ thuộc vào cường quốc này nhằm đảm bảo nguồn cung dầu, cộng với sự phân phối viện trợ hào phóng tới Trung Đông Tuy nhiên, quan hệ liên minh của Tokyo với Washington xác nhận trách nhiệm trong nỗ lực của Nhật Bản để khai thác mỏ dầu South Azedegan của Iran, một dự án có thể làm tăng mức cung dầu Hinomaru lên 60% Thận trọng trước đơn kiện của Hoa Kỳ, Nhật Bản tìm cách trì hoãn, còn Iran hủy dự án và để mặc Trung Quốc, Nga và Ấn

Độ ganh đua khai thác mỏ dầu này Và Trung Quốc đã giành chiến thắng Azadegan là một vấn đề nhỏ trong một hiện tượng lớn hơn: Năm 1990, Nhật Bản là quốc gia châu Á duy nhất trong số 5 thị trường xuất khẩu hàng đầu của Iran Đến năm 2008, Nhật Bản nằm trong top năm đó cùng với Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc

Sự cạnh tranh giữa các cường quốc châu Á về năng lượng và nguồn tài

nguyên thiên nhiên không chỉ diễn ra ở Tây Á Còn có một cuộc cạnh tranh khác ở vùng biển của châu lục này Trung Quốc đang tăng cường sức mạnh hải quân và tìm cách tiếp cận với các hạ tầng cảng biển ở Ấn Độ Dương nhằm

bù lại tính dễ bị tổn thương của các tuyến đường vận chuyển hàng hóa của mình trên biển từ vùng Vịnh Persic Điều này gây ra tình trạng bất an toàn

nhưng cũng tạo ra các dạng hợp tác an ninh mới ở Thái Bình Dương và Ấn

Độ Dương Ấn Độ gần đây đã thay thế Trung Quốc trở thành nước nhận viện trợ nhiều nhất của Nhật Bản, đồng thời là nước thứ hai (sau Australia) ký tuyên bố chung về hợp tác an ninh với Nhật Bản Chính phủ mới ở Nhật dường như, nếu không có gì thay đổi, đang thúc đẩy mục tiêu hướng tới một

chính sách ngoại giao và an ninh độc lập Ít khả năng một chính phủ Nhật

TN2010-62 7

Bản như hiện nay sẽ hoãn thương vụ mỏ dầu ở Azadegan chỉ vì Mỹ, như chính phủ tiền nhiệm từng làm

Các quan hệ kinh tế và năng lượng ngày càng thắt chặt ở châu Á đang

bị tác động và được củng cố trong một mạng lưới ngày càng mở rộng gồm đường sắt, đường bộ và các loại đường ống dẫn - được gọi là cơ sở hạ tầng vật chất của châu Á theo chiều ngang 7.000 km đường ống dẫn nối các mỏ khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn của Turkmenistan tới Trung Quốc qua Kazakhstan và Uzbekistan đã được khai trương vào tháng 12/2009 Công ty Daewoo quốc tế của Hàn Quốc đứng đầu một siêu tập đoàn liên danh với các tập đoàn của Ấn Độ và Myanmar xây dựng một dự án LNG trị giá 5,6 tỷ USD

và đường ống này sẽ cung cấp gần 600 triệu mét khối khí mỗi ngày từ miền

Tây Myanmar tới miền Tây Trung Quốc vào năm 2013 Hồi tháng 2/2009,

Nga và Trung Quốc đã nhất trí đầu tư 25 tỷ USD trong hai năm cho một đường ống dẫn dầu từ Nga sang Trung Quốc

Các đường ống từ vùng Vịnh tới các nhà tiêu dùng năng lượng của châu á cũng sắp hoàn thành Đường ống dẫn khí đốt Iran - Pakistan - Ấn Độ được bàn thảo từ lâu nay có thể không bao giờ được xây dựng, nhưng đoạn từ

Iran tới Pakistan đang được xây dựng, tạo ra một điểm khởi đầu, cho một

phần đuôi có thể ở Trung Quốc thay vì ở Ấn Độ Sự do dự của Trung Quốc trong việc tài trợ cho một đường ống đi qua tỉnh Baluchistan bất ổn của Pakistan đến cảng Gwadar trong năm 2009 có thể sẽ không kéo dài, tạo cơ

hội để dự án này rút ngắn đáng kể chiểu dài so với các đường ống qua biển

của Trung Quốc nối từ Vịnh Persic

Tác động của mạng lưới đường xá và đường ống nước trong đất liền

có thể còn lớn hơn cả các đường ống Năm 2006, thực hiện một tham vọng suốt nhiều thế kỷ qua, Trung Quốc đã hoàn thành tuyến đường sắt tới Lhasa ở Tây Tạng Như một phần kế hoạch biến Tây Tạng thành một trung tâm thương mại Trung Quốc - Nam Á, Bắc Kinh đang tìm cách mở

rộng mạng lưới tới Ấn Do, Nepal, Bhutan va Bangladesh Năm 2002, các

kỹ sư dân sự đã nối mạng lưới đường ở Myamar tới một khu phức hợp cao tốc chính ở Trung Quốc, mạng lưới này nối trực tiếp thành phố Thượng

Hải bằng đường bộ với Irrawaddy Delta của Myanmar Nhiều kế hoạch

cũng đang được thực thi nhằm nối đường cao tốc này với một cảng nước sâu mới ở Ấn Độ Dương do Trung Quốc tài trợ tại Kyaukpyu của

Myanmar, đang dần trở thành huyết mạch giao thông quan trọng trong đất

liền dẫn vào trong lòng Đông Nam Á

Trên lục địa

Các mạng lưới kết nối thương mại, năng lượng và cơ sở hạ tầng vừa kể

trên đã cho thấy rõ các thị trường châu Á, và đặc biệt là các nguồn năng

lượng quan trọng của các thị trường này, đang ngày càng được tìm thấy ở bên trong lục địa, hơn là ở ngoài khơi Các thị trường này phản ánh các lợi ích sống còn của các siêu cường châu Á - các nước ở trung tâm chuỗi kết nối này -

sẽ tiếp tục gắn bó nhiều đến mức nào với đất liền dù họ phát triển trên biển

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc chúng ta phải bỏ qua sức mạnh và các lợi ích ngày càng lớn của Trung Quốc và Ấn Độ ở ngoài khơi, hay quên cường quốc hải quân Nga Các chiến lược gia ấn Độ đã không nhầm khi lo lắng về kịch bản đối đầu hải quân Trung - ấn và chiến lược "chuỗi ngọc" giả định của Trung Quốc Các chuyên gia phân tích chiến lược của Mỹ cũng không nhầm khi ghi nhận rằng các tuyến giao thông dài trên biển của Trung Quốc, đặc biệt để phục vụ nhập khẩu năng lượng, đang ngày càng dễ

bị tổn thương, và trở thành một cái có để nước này tăng cường sức mạnh hải quân Nhưng như đã nói ở trên, đây chỉ là một nửa câu chuyện, và dường như nửa sau còn quan trọng hơn

Hải quân Trung Quốc trong một thời gian nào đó sẽ chưa được trang bị hoặc huấn luyện tốt cho các chiến dịch ngoài khơi Các hàng không mẫu hạm được lên kế hoạch từ lâu của Trung Quốc có thể sẽ ra đời, nhưng việc hiện đại hoá hải quân của họ vẫn thiên về mục đích giữ cho các hàng không mẫu hạm

TN2010-62 9

của Mỹ tránh xa Đài Loan và bờ biển phía Đông của họ Và trong khi vai trò của Trung Quốc trong việc giúp đỡ Pakistan phát triển cảng biển Gwadar được gọi

là "viên ngọc" lớn nhất trong các kế hoạch Ấn Độ Dương của nước này, thì nó

cũng được xem dưới một góc độ khác ý nghĩa hơn một cảng biển và các ứng

dụng hàng hải chiến lược là hệ thống đường sắt, đường bộ và ống dẫn mà Trung Quốc đang lên kế hoạch sử dụng để nối Gwadar với miền Đông nước này

Trung Quốc cũng tài trợ một đường sắt từ Gwadar tới Dalbadin ở trung tâm Pakistan, đường này sẽ nối với các tuyến đường đã có dẫn tới Iran

Sự kết nối trong lục địa này sẽ có thể giúp Trung Quốc ít phải dựa vào các

cảng biển và các điểm kiểm soát trên Thái Bình Dương, thậm chí mạng lưới

này mở ra nhiều lợi ích mới, cũng như kéo theo các quan hệ đồng minh và cả đối thủ mới trong đất liền

Điều này đang diễn ra trên thực tế: các hạm đội của Trung Quốc và ấn

Độ có thể một ngày nào đó chĩa súng vào nhau ở Ấn Độ Dương, nhưng New

Delhi và Bắc Kinh đã lao vào một cuộc cạnh tranh còn gay gắt hơn trên đất liền, đặc biệt là tranh giành ảnh hưởng tại các nước yếu hơn ở châu Á Tại Myanmar chẳng hạn, Trung Quốc và Ấn Độ đang chi cả núi tiền để phát triển các tuyến

đường thương mại và khai thác nguyên liệu đầu vào Tại Afghanistan, Ấn Độ đã

đầu tư rất nhiều vào cơ sở hạ tầng trong khi Trung Quốc trở thành nhà đầu tư nước ngoài đơn lẻ lớn nhất (trong việc khai thác mỏ, tất nhiên) Trong khi đó, điều mà một số người gọi là sự xích lại gần nhau giữa Trung Quốc và Nga có thể chỉ là để thêm vào chút chân thành cho cuộc cạnh tranh tất yếu của họ ở Siberia

và Trung Á, nhất là khi người Nga lo sợ trước các xu hướng dân số ngày càng bất cân bằng Nga và Trung Quốc ở Siberia

Thực vậy, chính trên đất liền là nơi sự ổn định, toàn vẹn lãnh thổ và

các tham vọng của Trung Quốc, Ấn Độ và Nga trong vai trò là các cường quốc khu vực, được thể hiện rõ nhất Từ Đại chiến thế giới II, cả ba nước đã chứng kiến các cuộc xung đột biên giới quy mô lớn với một trong hai nước còn lại ở các khu vực hiểm yếu của các quốc gia rộng lớn này (ví dụ, Trung Quốc và Ấn

Độ tại dãy Himalayas, và Trung Quốc với Nga ở Amur) Đối với Bắc Kinh, phát triển kinh tế và cơ sở hạ tầng ở miền Tây Trung Quốc, khu vực chiếm hơn một nửa diện tích đất liền của nước này, có vai trò quan trọng nhằm đảm

bảo rằng các vùng nội địa sâu hơn không bị bỏ rơi đằng sau vùng duyên hải

năng động về kinh tế của mình

Ấn Độ cũng đối mặt với một thách thức mang tính quốc gia tương tự,

trong khi phải đối phó với phong trào ly khai ở vùng Đông Bắc, họ còn phải

đương đầu với Pakistan ở Tây Bắc Đối với Nga, việc tiếp cận với các nguồn tài

nguyén 6 Siberia va Trung A là rất quan trọng để duy trì vị thế siêu cường năng

lượng của mình, nhất là khi họ không còn là siêu cường quân sự nữa Vì tất cả

các lý do này, trọng tâm chiến lược của châu Á đang chuyển vào lục địa, điều có

ý nghĩa lớn với các quốc gia biển ở Đông Nam Á và nhiều nước khác nữa

Tại các quốc gia biển Đông Nam Á, người ta lo ngại sự nổi lên về kinh

tế của Trung Quốc và Ấn Độ (và cả Việt Nam) đang gạt họ ra ngoài lề về mặt

kinh tế và chiến lược Đáp lại, các quốc gia biển Đông Nam Á đang cùng lúc

củng cố các quan hệ chiến lược và kinh tế với Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản, Trung

Quốc và cả với các quốc gia vùng Vịnh Vốn ban đầu khác nhau, song các

chiến lược ngoại giao cơ bản của Indonesia, Malaysia, Singapore, Thái Lan và

Philippines giờ đã tương đối giống nhau

Khác với các nước Đông Nam Á, Nhật Bản, trong vai trò là một cường

quốc quân sự và kinh tế số một của châu Á - biển, dường như đang bị gạt ra

ngoài lề, buộc họ phải có biện pháp đáp lại những thay đổi nền tảng chiến

lược của châu Á Hơn bất cứ quốc gia nào, Nhật Bản vừa tìm cách thắt chặt

hơn nữa quan hệ với Trung Quốc và với cả các nước khác nhằm chống lại sự

nổi lên của Trung Quốc Đặc biệt, sự tăng trưởng nhanh chóng của các quan

hệ chiến lược Nhật Bản - Ấn Độ là bằng chứng rõ nét cho thấy mối lo Trung

Quốc đang khiến Nhật Bản tìm các đối tác chiến lược mới xuyên Á, chứ

không phải là xuyên Thái Bình Dương Cùng với thời gian, điều này có thể

đẩy cuộc tranh cãi suốt một thế kỷ qua ở Nhật Bản về các bản sắc phương

Tây và á châu của họ theo hướng gắn bó với châu Á hơn

Một thách thức đối với phương Tây

Nếu các hàm ý của khái niệm một châu Á theo chiều ngang có ý nghĩa với

Đông Á, thì các hàm ý này còn có ý nghĩa lớn hơn đối với phương Tây Nếu chúng

TN2010-62 ul

ta hiểu rằng kỷ nguyên châu á nhiều khả năng là một châu lục theo chiều ngang hơn là một châu lục theo chiều dọc gắn với yếu tố biển, thì sức mạnh hải quân phương Tây, vốn vẫn rất mạnh, có thể trở thành một "phế phẩm" Ưu thế về hải

quân sẽ chỉ khiến phương Tây có ít lực đẩy hơn tại châu lục này so với họ nghĩ,

ngay cả khi nó đáp ứng được các thách thức mới trên biển

Điều này là dễ thấy khi ta nhìn vào vai trò của năng lượng trong quá trình định hình một châu Á theo chiều ngang Không có một sự sắp xếp lớn nao dang sau các liên kết hữu cơ ngày càng gia tăng giữa các nước cung cấp

và tiêu thụ năng lượng ở châu Á, nhưng nó lại đang diễn ra để ngăn chặn cả nhu cầu năng lượng cũng như tầm ảnh hưởng chiến lược của phương Tây

Khả năng của Ấn Độ và Trung Quốc trong việc đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu năng lượng của mình thông qua các đường ống trong đất liền,

đặc biệt từ Nga và Trung Á, và có thể từ vùng Vịnh Persie, có thể tạo làm

ảnh hưởng tới khả năng các nhà tiêu dùng phương Tây tiếp cận với các nguồn tài nguyên này và tầm quan trọng của lực lượng hải quân phương Tây trong việc bảo vệ họ Và ngay cả ở nơi mà sức mạnh hải quân phương Tây vẫn còn

rất quan trọng (như trong việc bảo vệ các tuyến đường biển từ Vịnh Persie tới

châu Á), tính hiệu quả của lực lượng này cũng đang bị giảm bớt

Một châu Á theo chiều ngang phản ánh không chỉ các mối liên kết tự nhiên trong lục địa giữa các nước châu Á, mà còn cho thấy các mối liên kết kinh tế và chính trị Trong quá khứ, các nhà cung cấp năng lượng đã rất hài lòng trước khả năng phương Tây bảo vệ lĩnh vực xuất khẩu vũ khí chủ lực của mình, nhưng các nhà cung cấp này cũng mong muốn các thị trường ổn định và giá cao Lần đầu tiên, các thị trường tăng trưởng nhanh nhất của họ giờ lại là ở trên chính lục địa của mình, tạo điều kiện cho việc cung cấp dễ

dàng hơn khi các đường ống được xây dựng theo kế hoạch

Chính trị có ảnh hưởng đặc biệt Đối với các nhà sản xuất ở vùng Vịnh, các nhà tiêu thụ năng lượng của châu á ít đòi hỏi về chính trị hơn là các đối tác của họ ở phương Tây Đối với Iran, việc chuyển từ các thị trường châu Âu sang châu Á tức là thay thế sự cao ngạo của phương Tây bằng quan điểm thiết thực của châu Á Ngay cả với một nước thân phương Tây như Arập

Xêút, việc mở rộng các mối quan hệ về.kinh tế, chính trị và quân sự với Ấn

Độ, Trung Quốc (những nước mà họ có thể một lần nữa mua các tên lửa đạn

đạo tầm trung), và Nga nữa, là những hàng rào rõ rệt chống lại sự phụ thuộc

vào Mỹ, đặc biệt khi Hoàng gia Arập Xêút bắt đầu cho rằng Mỹ vừa quá

khinh suất vừa quá e đè trong cách sử dụng quyền lực để bảo vệ họ

Đây chính là nơi mà yếu tố địa chính trị và vấn đề tế nhị về danh tiếng địa chính trị gặp nhau Vị trí gần ké và tính bền vững của các cường quốc

châu Á tạo ra đối trọng, những cam kết và lợi ích lâu dài hơn đến nỗi mà, ở

Trung Á và vùng Caucasus chẳng hạn, cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc

hầu như loại trừ phương Tây Nga đòi cái mà họ xem là quyền tự nhiên và

mang tính lịch sử của mình, ý nói mọi thứ từ sự đảm bảo an toàn nguồn cung

khí đốt cho châu Âu tới tương lai của các căn cứ Mỹ tại khu vực Trong một

nỗ lực nhằm chống lại gọng kìm ngạt thở này, các quốc gia châu Á đang

không hướng về phương Tây mà quay ra phía Trung Quốc, bằng chứng là

việc thành lập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) Thực vậy, việc Mỹ không

sẵn lòng cung cấp cho Gruzia vũ khí và việc NATO "đứng ngoài" cuộc chiến

Nga - Gruzia mùa hè năm 2008 được khu vực này coi là bằng chứng cho thấy

sự không đáng tin cậy của phương Tây

Sự bất lực của Washington trong việc ngăn cản Iran làm giàu urani cũng vậy Các nước trong khu vực thấy đây là một kết quả trực tiếp của các

lợi ích ngày càng lớn dần về thương mại và năng lượng của Nga và Trung

Quéc tại Iran - những lợi ích đã được tạo điều kiện bởi sự ghẻ lạnh về kinh tế

và chính trị của Washington đối với Tehran suốt ba thập kỷ qua Thực vậy,

hầu hết các quan sát viên trong khu vực hiểu rằng tuyén bé cua Moscow va

Bắc Kinh phản đối cái mà Mỹ gọi là nguy cơ một nước Iran có vũ khí hạt

nhân chỉ là một cách nói xã giao

Tại Afghanistan và Pakistan, người dân nghi vấn cam kết lâu dài của

Mỹ và các đồng minh vì nhiều lý do, nhất là khi nhìn vào kinh nghiệm và bối

cảnh của chính họ Trong khi mọi hành động của phương Tây chỉ để rút đi,

thì Ấn Độ và Trung Quốc đang âm thầm tiếp tục tạo dựng ảnh hưởng của

mình tại Afghanistan, và trong trường hợp Trung Quốc là tại ca Pakistan

nữa Họ sẽ được hưởng các lợi ích an ninh nếu các nỗ lực của phương Tây ở