Giáo trình lí luận văn học (tập 1 bản chất và đặc trưng văn học) phần 2

G.Maupassant Tiểu thuyết, trong sách Các nhà văn cổ điển Âu Mỹ bàn về chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lăng mạn.. Tác phẩm, phê bình và tưởng niệm.. Nhà văn nổi tiêng nước ngoài bàn về s

Chương IV

N G H Ệ ô i V À Q U Á T R Ì N H ( S Á N G T Ạ O VĂN H Ọ C

Mục tiêu:

- Nắm được thực chất của cá tính sáng tạo và vai trò của nó trong việc đổi mới văn học thường xuyên

n g à y t r o n g đ ò i s ố n g đ ã n h ì n t h ấ y b i ế t bao h i ệ n t ư ợ n g v à s ự k i ệ n l ớ n n h ỏ

t r o n g x ã h ộ i , song p h ầ n n h i ề u h ọ đ ã đ ể c h ú n g t r ô i q u a m ộ t c á c h v ô í c h

m à c h ẳ n g có m ộ t c ả m x ú c gì T h ế n h ư n g l ạ i m ộ t s ố í t n g ư ờ i t h ì n h ì n t h ấ y

v à n ắ m b ắ t n h ữ n g b i ê u h i ệ n đ ặ c t r ư n g c ủ a đ ò i s ố n g Đ ó l à n ă n g lực q u a n

s á t S á n g t á c có t h à n h c ô n g h a y k h ô n g đ i ề u q u y ế t đ ị n h k h ô n g p h ả i do có

đ ề t à i m ớ i l ạ , m à l à do b i ế t p h á t h i ệ n n h ữ n g đ i ề u m ớ i l ạ s â u sắc t r o n g

n h ữ n g h i ệ n t ư ợ n g r ấ t t h ô n g t h ư ờ n g N h ữ n g c h u y ệ n n h ư Lão Hạc, ơ hiền, Tư cách mõ c ủ a N a m Cao c ó g ì l à t â n k ì đ â u , t h ậ m c h í ở đ â u c ũ n g

1 Rodin bàn về nghệ thuật Nxb Mĩ thuật Bắc Kinh 1987 tiếng Trung tr.4

2 Bỉêỉỉnski tuyển tập T l Nxb Văn nghệ Thượng H ả i 1963 tr.185

3 G.Maupassant Tiểu thuyết, trong sách Các nhà văn cổ điển Âu Mỹ bàn về chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lăng mạn Nxb Khoa học Xã hội 1980 T.2 tr.237-238

tiếng Trung

Vốn kiến thức sâu rộng còn là kết quả của cuộc dấn thân tích cực vào

đời sống của nhà văn N g ư ờ i t a g ọ i T ư M ã T h i ê n l à " n h â n v ậ t v ă n hoa

1 Tô Hoài Sổ tay viết văn Nxb TPM H 1977 tr.75

2 Nhiều tác giả Nghiên cứu Hêmingway Nxb Khoa học Xã hội Trung Quốc B.1980

tr.72-73

1 Hàn Mặc Tử Tác phẩm, phê bình và tưởng niệm Nxb Giáo dục 1998 tr 119

2 Chế Lan Viên Điêu tàn, Tác phẩm và dư luận Nxb Văn học H 2001

đ o ạ n v ă n t r o n g t r u y ệ n Hát tuồng ngày rước thần c ủ a L ỗ T ấ n :

"Mùi thơm ngát của lúa, đậu hai bên bờ và mùi thơm của cỏ rong dưới đáy sông, lẫn trong hơi nước, nhẹ đưa vào mặt Trong sương đêm, mặt trăng trở thành mờ ảo Xa xa, dãy núi màu đen nhạt nhấp nhô, trông giống như lưng một con thú đúc bằng sắt đang chồm lên, cứ thế mà nhảy lùi mãi về phía lái Ây thế mà tôi vẫn cứ có cảm tưởng là thuyền đi chậm lắm Các anh bạn tôi thay tay chèo bốn lần mới trông thấy làng Triệu thấp thoáng ở đằng xa Lại như có nghe cả tiếng sáo, tiếng hát nữa Còn

có mấy đống lửa lập loe, chúng tôi đoán là đèn đám hát, nhưng có thể là đèn của thuyền đánh cá củng nên " C ả t â m h ồ n r ộ n g m ở đ ó n l ấ y n h ữ n g

t á c đ ộ n g m u ô n v ẻ c ủ a đ ò i sống V à đ â y l à đ o ạ n v ă n c ủ a V ũ B ằ n g t r o n g

Thương nhớ mười hai:

" ơ đời, thỉnh thoảng ta lại có cảm giác như thế mỗi khi sung sướng

ba, nhớ đến sầu đâu mình vẫn cảm như còn thây thoang thoảng đâu đây một mùi thơm mát mẻ, dịu dàng, mát mẻ còn hơn cả hương càu, mà dịu dàng có khi còn hơn cả mùi thơm hoa mộc! Mùi thơm huyền diệu đó hoa với mùi của đất ruộng cầy vỡ ra, mùi đậu đã già mà người nông phu đi hát đã đem về phơi nắng, mùi mạ non lên sớm xanh màu hoa lí và đẹp như những bức tranh lập thể, mùi khoai sắn, mùi rau cần ở các ruộng

xâm xấp nước đưa lên bao nhiêu thứ đó, bấy nhiêu thương yêu có phải

đã có một lúc anh cảm thấy như ngây ngất, như nhức đầu, như say một thứ men gì phải không? (Tháng ba, rét nàng Bân)

2 Biêlinsky Nhìn qua văn học Nga 1847

3 Nhiều tác giả Nhà văn nổi tiêng nước ngoài bàn về sáng tác Bắc Kinh 1980 tr 83

Vai trò khác của tưởng tượng là bổ sung So với sự tích truyện Kiều

l ú c đ ầ u , n h à v ă n T h a n h T â m t à i n h â n đ ã b ổ s u n g r ấ t n h i ề u N h à v ă n đ ã

t h ê m cho K i ề u m ộ t n g ư ờ i e m g á i l à T h ú y V â n v à n g ư ờ i e m t r a i V ư ơ n g

Q u a n , t h ê m n g ư ờ i y ê u K i m T r ọ n g , n g ư ờ i t ì n h T h ú c S i n h v à cuộc đ á n h

g h e n c ủ a v ợ a n h t a l à H o ạ n T h ư , l ạ i t h ê m đ o ạ n t ự t ử c h ế t được c ứ u đ ể sau n à y đ o à n t ụ S ự b ổ s u n g l à m cho h ì n h t ư ợ n g t o à n v ẹ n , h o à n c h ỉ n h ,

c h í n h l à m ộ t n h à v ă n c ó n ă n g l ự c lí g i ả i r ấ t sắc sảo M ộ t n g ư ờ i b ạ n củ a

ô n g l à D a r v i n v i ế t l ờ i Tựa cho b ộ Tấn trò đời đ ã n ó i : " B a l z a c m ỗ i l ầ n đ ế n

m ộ t gia đ ì n h , đ ế n b ê n m ộ t lò s ư ở i , q u a n h ữ n g s ự v i ệ c y h ệ t n h a u , n h ữ n g

1 Balzac bàn về văn học tr.95

1 Tựa Tấn trò đời Xem Tủ sách dịch lí luận văn học cổ điển Tập 10 Bắc Kinh 1965

2 V.Lênin và M.Gorki Thư từ, hồi tưởng, tư liệu M 1961 tr.316 (tiếng Nga)

1.4 Năng lực biểu hiện

N h à v ă n n ế u có đ ủ m ọ i n ă n g l ự c m à t h i ế u n ă n g l ự c b i ể u h i ệ n , v ẫ n

k h ô n g t h ể có được t á c p h ẩ m N ă n g l ự c b i ể u h i ệ n l à n ă n g l ự c v i ế t r a t á c

p h ẩ m v ă n học, bao g ồ m n h i ề u n ộ i d u n g

T r ư ớ c h ế t l à n ă n g l ự c c ấ u t ứ C á i g ọ i l à c ấ u t ứ l à n ă n g l ự c t ổ chức b ố cục, x â y d ự n g h ì n h t ư ợ n g n g h ệ t h u ậ t t h à n h m ộ t c h ỉ n h t h ể có ý n g h ĩ a

v ố n sống, k í ức v ề c á c h i ệ n t ư ợ n g đ ờ i sống, c á c b i ể u t ư ợ n g , q u a n n i ệ m đ ể

x â y d ự n g h ì n h t ư ợ n g T h i ế u n ă n g l ự c n à y t h ì c á c ấ n t ư ợ n g đ ờ i s ố n g r ờ i

có tài thê hiện mọi sắc thái tinh vi của đời sông và thế giới tâm hồn

2 QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO VĂN HỌC

2.1 Khái niệm chung vê quá trình sáng tác

1 M.Gorki Bàn về văn học T.2 Nxb Văn học 1970 tr 36

2 Xem Lòi nói đầu viết cho Tâm lí học nghệ thuật Nxb Nghệ thuật M 1981 tr 8

(tiếng Nga)

2.2 Sự rung động nghệ thuật và cảm hứng sáng tạo

t h u y ế t Tắt đèn c ủ a N g ô T ấ t T ố , h a y c â u c h u y ệ n v ề m ộ t c h à n g q u í t ộ c

p h á t h i ệ n n g ư ờ i t ì n h c ũ c ủ a m ì n h b ị x ử á n đ ã k h ở i đ ầ u t i ể u t h u y ế t Phục sinh c ủ a L T o l s t o i Đất nước đứng lên c ủ a N g u y ê n N g ọ c b ắ t đ ầ u t ừ c â u

m ộ t p h ú t b ấ t n g ờ n à o đ ó , t o à n b ộ n ă n g l ự c t i n h t h ầ n c ủ a n g ư ờ i s á n g t ạ o

đ ư ợ c k ế t t i n h , n ẩ y n ở v à cho k ế t q u ả

2.3 Cấu tứ nghê thuảt

G i a i đ o ạ n q u y ế t đ ị n h t r o n g q u á t r ì n h s á n g t á c l à c ấ u t ứ , x á c đ ị n h

c h ủ đ ề Đ â y l à g i a i đ o ạ n k h ó k h ă n , l â u d à i m ớ i g i ả i q u y ế t đ ư ợ c K ể v ề

t r ư ờ n g h ợ p v i ế t t r u y ệ n n g ắ n Chiếc lược ngà, N g u y ễ n Q u a n g S á n g cho

b i ế t ô n g đ ã g ặ p h a i t r ư ờ n g h ợ p c ó t h ậ t , co n r a c ă n c ứ t h ă m ch a n h ư n g gặp cha t h ì k h ô n g n h ậ n C ó e m c ò n k h ô n g cho cha n g ủ c h u n g , đ u ổ i đ i

N h ư n g c h i t i ế t đ ó c h ư a t h à n h c h ủ đ ề T r ư ờ n g h ợ p x ú c đ ộ n g t h ứ h a i l à ô n g gặp cô giao l i ê n Đ ồ n g T h á p M ư ờ i , m ớ i 22 t u ổ i m à đ ã g ó a h a i đ ờ i c h ồ n g ,

đ ề u l à l i ệ t sĩ Ô n g đ ị n h v i ế t v ề n ỗ i đ a u t h ư ơ n g , n h ư n g l ú c ấ y c h ư a t i ệ n Sau ô n g p h á t h i ệ n c h ủ đ ê v ề ý c h í k i ê n c ư ờ n g , d á m n h ì n t h ẳ n g v à o n ỗ i

h ế t c á c y ế u t ố p h ê p h á n n ó i t r ê n , b i ế n t i ể u t h u y ế t Chiến tranh và hòa bình t h à n h m ộ t t i ể u t h u y ế t t â m l í - s ử t h i đ ồ sộ

c á n h â n N ó c ư n g c ấ p n h ữ n g c h ủ đ ế , n h ữ n g m ẫ u h ì n h t ư d u y m à n g ư o i sau sử d ụ n g m ộ t c á c h v ô t h ứ c C h ẳ n g h ạ n c á c cuộc l ê n t r ò i , v à o đ ị a ngục,

cô b é l ọ l e m b ị h à n h h ạ , c ù n g m ộ t bọc t r ứ n g n ở r a v v M ộ t n h à p h ê b ì n h

M ĩ n g h i ê n c ứ u cho t h ấ y m ẫ u gốc N a r k i s o s , m ộ t c h à n g t r a i t r ẻ đ ẹ p t r o n g

t h ầ n t h o ạ i H y L ạ p , đ ư ợ c m ọ i n g ư ờ i y ê u , n h ư n g h ắ n c h ẳ n g y ê u a i cả, m à

chỉ y ê u c h í n h m ì n h , đ ã đ i v à o r ấ t n h i ề u s á n g t á c c ủ a C h e k h o v n h ư Bà công tước, Quyết đấu, Hải âu, t r o n g k ị c h Ba chị em có m ẫ u gốc n h â n v ậ t

t ấ m l ò n g đ ồ n g c ả m m ã n h l i ệ t N g u y ê n H ồ n g đ ã t ừ n g k h ó c k h i n h â n v ậ t

của m ì n h c h ế t F l a u b e r t k ể l ạ i : " T ừ h a i g i ờ c h i ê u t ô i n g ồ i v i ế t Bà Bôvari

T ô i m i ê u t ả cuộc đ i c h ơ i b ằ n g n g ự a t ô i đ ã s ố n g q u a m ộ t t r o n g n h ữ n g

n g à y h i ế m có n h ấ t t r o n g đ ò i t ô i , đ ấ y l à n h ữ n g n g à y s u ố t t ừ đ ầ u đ ế n c u ố i được s ố n g b ằ n g ả o ả n h H ô m n a y c ù n g m ộ t l ú c t ô i v ừ a l à đ à n ô n g , v ừ a

h o ặ c m ộ t đ o ạ n , t ô i c ũ n g k h ô n g t i ế c c ô n g ' '2, v ề c u ố n Miếng da lừa đư ợ c

1 Theo Xâytlin Lao dộng nhà văn T2 Nxb Văn học H 1967 tr 12

2 Theo Nguyễn Công Hoan Chăn dung văn học Trường viết văn Nguyễn Du H

1992 tr 113

sửa c h ữ a đ ế n b ả n i n t h ử l ầ n t h ứ m ư ờ i h a i B a l z a c n ó i : " T ô i sửa c h ữ a cuốn

C á c n h à v ă n x ư a n a y đ ề u r ấ t coi t r ọ n g c á t í n h s á n g t ạ o N h à v ă n N g a

T u r g e n o v n ó i : " T r o n g t h i ê n t à i v ă n học c á i q u a n t r ọ n g n h ấ t l à c á i m à tôi g ọ i l à t i ế n g n ó i r i ê n g Đ ú n g t h ế , đ i ề u q u a n t r ọ n g l à p h ả i có t i ê n g n ó i

r i ê n g , có g i ọ n g đ i ệ u đ ặ c t h ù c ủ a riêng m ì n h , l à c á i g i ọ n g đ i ệ u m à cổ h ọ n g

1 K.Marx Bình luận lệnh kiểm duyệt báo chí gần đây của nhà nước Phổ Toàn tập

tập 1 tiếng Trung Văn tr 7

2 M.B Khơrápchencô Cá tính sáng tạo và sự phát triển của văn học

1 Chuyển dẫn từ sách trên của Khrápchencô

2 Chuyên dẫn từ sách trên của Khrápchencô

3 Tài liệu tham khảo lí luận văn học Nxb Xuân Phong 1982 tr 892

3.2 Sự đôi mới không ngừng của văn hoe

S ự n ố i t i ế p , t h a y t h ế c ủ a c á t í n h s á n g t ạ o d ự n g l ê n t r ư ớ c n g ư ờ i đọc bức t r a n h t o à n c ả n h c ủ a v ă n học v à sự v ậ n đ ộ n g t r o n g l ị c h sử c ủ a n ó

Văn học phát triển và đổi mới không ngừng trên sự đổi mới không*ngừng của cá tính sáng tạo

T r ê n cơ sở p h á t h u y c á t í n h s á n g t ạ o , n h à v ă n đ ể l ạ i d ấ u ấ n t r o n g l ị c h

sử v ă n học b ằ n g n h ữ n g g i á t r ị t h ẩ m m ĩ độc đ á o r i ê n g b i ệ t N h ư n g mọi sáng tạo, đổi mới đều ít nhiều không tách rời truyền thống T ô Đ ô n g P h a

k h i b à n v ề v ă n c h ư ơ n g đ ã c h ú t r ọ n g đ ế n sự đ ổ i m ớ i t r ê n cơ sở t r u y ề n

t h ố n g c ủ a n h à v ă n : " T h ủ p h á p c ủ a N h a n L ỗ C ô n g k h o e đ ẹ p độc đ á o , t h a y

đ ổ i h ẳ n p h é p cổ C ò n n h ư t h ơ Đ ỗ T ử M ỹ , cốt c á c h t u n g h o à n h , t i ế p t h u được n h ữ n g c á i h a y c ủ a n h ữ n g n h à t h ơ H á n N g ụ y T ấ n T ố n g m à n h ữ n g

n h à t h ơ đ ờ i sau c ũ n g k h ô n g b ằ n g được" C ò n t á c p h ẩ m Li tao c ủ a K h u ấ t

đ ư ợ c đ á n h d ấ u b ằ n g sự x u ấ t h i ệ n c á c t r ư ờ n g p h á i , t r à o l ư u , m à t r o n g đó

c á t í n h s á n g t ạ o n h à v ă n n ằ m c h u n g t r o n g n h ữ n g đ ặ c đ i ể m l ớ n c ủ a v ă n học t h ò i đ ạ i

S o n g s o n g v ớ i n h ữ n g h ì n h t h ứ c k h á i q u á t h i ệ n t h ự c l à sự dôi mới nội dung đời sống được mô tả t h ô n g q u a h ệ t h ố n g đ ề t à i , c h ủ đ ề v ớ i c á c v ấ n

B e z u k o v b ắ t cô n ô n g n ô A c x i u s a v ề l à m t ì t h i ế p , cô b ỏ t r ố n v à b ị b ắ t l ạ i Pie b ê n h v ự c cô l i ề n b ị n g ư ờ i cha đ u ổ i t h ẳ n g c á n h H o ặ c đ ó l à c ả n h c á c

c h ạ m c ủ a c á c q u a n n i ệ m s á n g t á c v à q u a n đ i ể m t h ẩ m m ĩ N ó p h ả i t í n ! ;

đ ế n m ọ i t á c đ ộ n g c ủ a đ ò i s ố n g t ư t ư ở n g x ã h ộ i , n h ấ t l à c ủ a m ô i t r ư ờ n g

v ă n h ọ c đ ư ơ n g t h ờ i

(Trần Đình Sử Nghiên cứu lịch sử sáng

tạo tác phẩm như là một vấn đề khoa học

T r o n g t ậ p Văn học và thời gian

N x b V ă n học H à N ộ i 2000)

T À I L I Ệ U T H A M K H Ả O

1 A X â y t l i n Lao động nhà văn H o à i L a m , H o à i L i d ị c h N x b V ă n

học H à N ộ i 1968 2 t ậ p

2 M A r n a u d o v Tâm lí học sáng tạo văn học H à N ộ i 1978

3 K h â u C h ấ n T h a n h Lí luận văn học cổ điển Trung Quốc M a i

Chương V

T Ế P NHẬN, T H U Ổ N G T H Ứ C V À P H Ê BÌN H VĂ N H Ọ C

Mục tiêu:

- Hiểu các vấn đề tiếp nhận, thưởng thức, phê bình văn học Phăn biệt

ba khái niệm trên với nhau

- Có ý thức về vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của người đọc dôi với văn học

- Hiểu được vai trò của phê binh văn học trong đời sống, tiêu chuẩn phê binh văn học và phương pháp phê bình văn học nói chung

1 NGƯỜI ĐỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC

1.1 Vai trò, ý nghĩa của tiếp nhân văn hoe

Đ ể h i ể u r õ v a i t r ò , ý n g h ĩ a c ủ a t i ế p n h ậ n v ă n học, c ầ n p h ả i đ ặ t n ó

v à o h ệ t h ố n g d â y c h u y ề n s ả n x u ấ t - t i ê u d ù n g c á c s ả n p h ẩ m t i n h t h ầ n ,

c á c g i á t r ị v ă n h ó a t h ẩ m m ĩ v à t r ư ớ c h ế t p h ả i n h ì n r a đ ặ c t r ư n g r i ê n g c ủ a

t á c p h ẩ m v ă n h ọ c - đ ố i t ư ợ n g c ủ a s ự t i ế p n h ậ n T á c p h ẩ m v ă n học l à một quá trình ( h a y n ó i c á c h k h á c l à m ộ t hiện tượng dộng), k h ô n g n h ấ t t h à n h

b ấ t b i ế n , có s ự m ở r ộ n g ý n g h ĩ a h ầ u n h ư v ô t ậ n n h ò độc g i ả Đ ầ u t i ê n , t á c

p h ẩ m " t ư ợ n g h ì n h " t r o n g cõi t i n h t h ầ n c ủ a n h à v ă n N h ò h o ạ t đ ộ n g t í c h cực c ủ a c á c n ă n g l ự c t ư d u y v à c á c cơ c h ế t â m lí, b ằ n g v à o v i ệ c t ì m k i ế m

n h ậ n v ă n học đ ư ợ c x á c l ậ p t r ê n cơ sở c ủ a m ộ t s ự " t h ỏ a t h u ậ n " l â u đ ò i

g i ữ a n g ư ờ i đọc v ớ i t á c p h ẩ m c ù n g t o à n b ộ c á c d ấ u h i ệ u k h u b i ệ t c ủ a n ó

N h ư v ậ y , m ộ t s ự t i ế p n h ậ n v ă n học đ í c h t h ự c đ ồ n g n g h ĩ a v ớ i v i ệ c l à m sống d ậ y k h á c h t h ể t i n h t h ầ n c ủ a t á c p h ẩ m , b i ê n n ó t h à n h n ă n g l ự c t ư duy, c ả m n h ậ n , x ú c c ả m c ủ a c h í n h n g ư ờ i t i ế p n h ậ n , t h à n h m ộ t y ế u t ố c ủ a đòi s ố n g ý t h ứ c x ã h ộ i C h ừ n g n à o n g ư ờ i t a c h ư a n h ì n r a c á i g ì ẩ n c h ứ a

b ê n t r o n g c á i v ỏ " v ậ t c h ấ t " c ủ a h ì n h t ư ợ n g v ă n học h o ặ c c h ỉ b i ế t k h a i t h á c

ở h ì n h t ư ợ n g c á c b ằ n g c h ứ n g v ề d â n tộc học, l ị c h sử, k i n h t ê học, x ã h ộ i học t h ì c h ừ n g ấ y s ự t i ế p n h ậ n c h ư a x ả y r a h a y m ớ i chỉ đ ạ t t ớ i m ộ t t r ì n h

1.2 Tính tích cưc, sáng tao của người dóc và tính khách quan

v ề m ặ t k h o a h ọ c "1, b ở i b ả n c h ấ t c ủ a sự s á n g t ạ o ở t á c g i ả v à n g ư ờ i đọc là

k h á c n h a u S á n g t ạ o ở n g ư ờ i đ ọ c l à s á n g t ạ o t r o n g t i ế p n h ậ n , s á n g t ạ o

t r ê n n ề n c ủ a m ộ t s á n g t ạ o k h á c n h ằ m m ụ c đ í c h h i ể u , t h ư ở n g t h ứ c , lí g i ả i ,

b ì n h g i á t á c p h ẩ m , k h a i t h á c t ừ t á c p h ẩ m n h ữ n g g i á t r ị t i n h t h ầ n có ích cho m ì n h v à cho đ ò i s ố n g ý t h ứ c x ã h ộ i , v à b ằ n g c á c h đ ó , l à m cho t á c