Vận dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học lịch sử lớp 5 (chương trình giáo dục phổ thông 2018)

ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình làm khóa luận, với sự giúp đỡ của Thạc sĩ Nguyễn Thị Bằng và các thầy cô giáo trong khoa Sư Phạm, trường Đại học Thủ Đô Hà Nội, cùng với sự nỗ lực của bản

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

NGÔ QUỲNH ANH

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI HỌC TẬP

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5

(CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUY

Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học

Hà Nội, tháng 5 năm 2023

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

NGÔ QUỲNH ANH

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI HỌC TẬP

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5

(CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUY

Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học

Giảng viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Bằng

Đơn vị: Khoa Sư phạm

Hà Nội, tháng 5 năm 2023

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân, có sự góp

ý của giảng viên hướng dẫn: Thạc sĩ Nguyễn Thị Bằng, không sao chép các công trình nghiên cứu khác để làm sản phẩm của riêng mình Phần “Hướng dẫn

sử dụng trò chơi học tập trong dạy học lịch sử lớp năm ở Tiểu học” chương trình giáo dục phổ thông 2018 cần thiết kế và sưu tầm nhiều trò chơi học tập có

sự tham khảo ở nhiều nguồn nhiều công trình nghiên cứu khác nhau có xác thực trong phần tài liệu tham khảo Số liệu có nguồn gốc rõ ràng tuân thủ đúng nguyên tắc trình bày trong khóa luận, được thu thập và tổng hợp trong quá trình nghiên cứu một cách trung thực

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực vẫn nguyên bản của khóa luận này

ii

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình làm khóa luận, với sự giúp đỡ của Thạc sĩ Nguyễn Thị Bằng và các thầy cô giáo trong khoa Sư Phạm, trường Đại học Thủ Đô Hà Nội,

cùng với sự nỗ lực của bản thân, tôi đã cố gắng thực hiện đề tài: “Vận dụng

phương pháp trò chơi học tập trong dạy học phân môn lịch sử lớp 5 chương trình phổ thông 2018”

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu trường Đại học Thủ Đô Hà Nội, trường Tiểu học Thạch Bàn A, trường tiểu học Vũ Xuân Thiều đã tạo điều kiện cho tôi được thực hiện khóa luận này Đây là một cơ hội tốt để cá nhân tôi học hỏi, trau dồi thêm kiến thức cho bản thân và cho nghề nghiệp trong thời gian tương lai Đồng thời, tôi xin cảm ơn các cán bộ thư viện của trường Đại học Thủ đô Hà Nội đã hỗ trợ tận tình cho tôi trong việc tìm kiếm tư liệu nghiên cứu để hoàn thành đề tài một cách tốt nhất

Tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè Đó chính là nguồn động viên tinh thần rất lớn để tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Trong đề tài này, do kinh nghiệm và vốn kiến thức của tôi còn nhiều hạn chế, không tránh khỏi những sai sót trong quá trình thực hiện Rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô giáo và các bạn sinh viên để đề tài này được hoàn thiện hơn nữa

Tôi xin chân thành cảm ơn!

vii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của đề tài 7

7 Cấu trúc của đề tài 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Một số khái niệm 8

1.1.1.1 Phương pháp dạy học là gì? 8

1.1.1.2 Hình thức tổ chức dạy học là gì? 8

1.1.2 Khái quát về “Trò chơi học tập” 8

1.1.2.1 Khái niệm 8

1.1.2.2 Đặc điểm 9

1.1.2.3 Vai trò 11

1.1.3 Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 5 12

1.1.4 Khái quát về chương trình phổ thông 2018 lịch sử lớp 5 16

1.1.5 Định hướng đổi mới phương pháp và hình thức dạy học Lịch sử ở Tiểu học hiện nay 19

1.2 Cơ sở thực tiễn 20

1.2.1 Thực trạng dạy học Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học 20

viii

1.2.1.1 Địa bàn khảo sát 20

1.2.1.2 Đối tượng khảo sát 20

1.2.1.3 Kết quả khảo sát 20

1.2.2 Thực trạng sử dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học 24

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 27

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018 28

2.1 Nguyên tắc xây dựng trò chơi học tập 28

2.1.1 Đảm bảo tính khoa học 28

2.1.2 Đảm bảo tính phù hợp, vừa sức 28

2.1.3 Đảm bảo tính kết cấu 28

2.1.4 Đảm bảo phát huy tính tích cực của HS 29

2.1.5 Đảm bảo tính giáo dục 29

2.1.6 Đảm bảo tính thi đua 30

2.2 Quy trình xây dựng trò chơi học tập 30

2.2.1 Giai đoạn 1 Chuẩn bị 30

2.2.2 Giai đoạn 2 Lựa chọn trò chơi học tập 31

2.2.3 Giai đoạn 3 Thiết kế trò chơi học tập 31

2.3 Xây dựng một số trò chơi học tập trong giờ dạy lịch sử lớp 5 ở tiểu học 32

2.3.1 Trò chơi đóng vai 33

2.3.2 Trò chơi ô chữ 34

2.3.3 Trò chơi hái hoa dân chủ 36

2.3.4 Trò chơi đố vui 37

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 38

CHƯƠNG 3 THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 40

3.1 Nguyên tắc sử dụng trò chơi học tập 40

ix

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức đối với học sinh

40

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và liên hệ với thực tiễn 41

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục 42

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tự lực và phát triển tư duy cho học sinh 42

3.2 Quy trình tổ chức TCHT chung trong các hoạt động 42

3.3 Vận dụng trò chơi học tập trong các hoạt động dạy học 44

3.3.1 Trò chơi học tập trong hoạt động Khởi động 44

3.3.3 Trò chơi học tập trong hoạt động Khám phá 48

3.3.4 Trò chơi học tập trong hoạt động Luyện tập 55

3.3.5 Trò chơi học tập trong hoạt động Vận dụng 57

3.4 Thiết kế kế hoạch dạy học minh họa vận dụng trò chơi học tập 61

3.4.1 Kế hoạch dạy học: “Triều Lý và việc định đô ở Thăng Long” 61

3.4.2 Thiết kế kế hoạch dạy học: “Ai Cập” 70

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 78

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 79

1 Kết luận 79

2 Kiến nghị 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHỤ LỤC 84

và phát triển nước nhà Có thể nói, môn Lịch sử có tầm quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh, tạo dựng ở các em những tư tưởng, tình cảm của một người yêu nước chân chính Từ đó, ta thấy tầm quan trọng của tri thức lịch sử với cuộc sống của mỗi con người, đặc biệt là thế hệ trẻ nói chung và những học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường nói riêng

Từ năm học 2016 – 2017 cho đến nay, vấn đề đổi mới dạy học nói chung

và đổi mới dạy học môn Lịch sử nói riêng trở thành một yêu cầu bắt buộc và

cấp thiết đối với cấp học Tiểu học “Việc giáo dục lịch sử, theo nghĩa rộng, đã

xuất hiện khi con người và xã hội hình thành, nó đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm quý Song, mãi đến những thế kỉ gần đây, phương pháp dạy học Lịch

sử mới thay đổi theo hướng dần xác định được các nguyên tắc khoa học của mình” [10, tr.19] Trong quá trình đó, các nhà giáo dục, các thầy cô giáo đã

không ngừng trăn trở, tìm tòi những cách dạy mới nhằm nâng cao chất lượng dạy – học, đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới giáo dục Phương châm đổi

mới là “Lấy học sinh làm trung tâm”, “Phát huy tính tích cực, sáng tạo, chủ

động của học sinh trong việc tìm hiểu, tiếp cận và lĩnh hội tri thức”

Để thực hiện điều đó, nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo đã đưa ra những công trình khoa học, những sáng kiến kinh nghiệm về việc nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử ở trường Tiểu học, tạo niềm say mê, hứng thú cho các

em trong việc tiếp nhận các tri thức lịch sử Trong thực tế, nhiều biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử đã được áp dụng như: sử dụng lược đồ trong

kĩ năng hợp tác, kĩ năng làm việc nhóm Tuy nhiên, trò chơi học tập lại chưa được giáo viên Tiểu học sử dụng thường xuyên, chỉ sử dụng như là một cách thức để thay đổi không khí, trạng thái của tiết học, để củng cố bài học, chứ chưa nhìn nhận nó với với vai trò chính, góp phần hình thành kiến thức ở các em Đặc biệt, nhiều giáo viên còn chưa biết cách tổ chức cho học sinh tham gia vào trò chơi một cách hiệu quả để các em tự khám phá ra tri thức lịch sử cần thiết Bên cạnh đó, trò chơi học tập trong phân môn Lịch sử còn chưa mới mẻ và hấp dẫn Đặc biệt, chúng ta rất thiếu những trò chơi có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với các em, để các em được chơi thật, vui thật mà vẫn tiếp thu được tri thức

Ý thức là một người giáo viên Tiểu học trong tương lai, tôi nhận thấy rằng, mình cần phải có trách nhiệm trong việc đổi mới phương pháp dạy học

Lịch sử hiện nay Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học phân môn lịch sử lớp 5 chương trình giáo dục phổ thông 2018” Tìm hiểu về vấn đề này không những có ý nghĩa về mặt

lí luận mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn: góp phần vào công cuộc đổi mới phương pháp giáo dục; nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử; tạo được hứng thú cho học sinh Về phía bản thân mình, việc nghiên cứu vấn đề này có nhiều

ý nghĩa: giúp bản thân bám sát và nắm rõ hơn nội dung chương trình Lịch sử lớp 5; là cơ hội để bản thân tìm hiểu, nghiên cứu và sáng tạo những trò chơi học tập phục vụ giảng dạy Sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử

2.1 Học thuyết “Sức dư thừa” của hai triết gia nổi tiếng Ph.Siller và

G.Spencer Tính theo thời gian, đây là học thuyết đầu tiên về trò chơi Họ coi

trò chơi là cơ sở của các loại hình nghệ thuật và trò chơi là một hoạt động hết sức cần thiết của trẻ Trò chơi trở thành con đường tích luỹ những hiểu biết về thế giới xung quanh, khám phá ra tri thức mới Và trò chơi phải vừa sức, mang tính chất trực quan cao [20]

2.2 Các quan điểm của các nhà giáo, nhà nghiên cứu như: nhà giáo I.Akomenski (1592 – 1670) người Tiệp Khắc, ông xem trò chơi là phương tiện

phát triển năng lực, trí tuệ, và quan trọng hơn, trò chơi giúp trẻ xích lại gần nhau, tạo niềm vui chung cùng bạn bè Từ đó ông khuyên các bậc cha mẹ, các

cô giáo, thầy giáo cần có thái độ đúng mực trong việc tổ chức các trò chơi trong học tập, để phát huy tính tích cực của trò chơi với sự phát triển của trẻ [21]

2.3 Đến thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX, đã có nhiều nhà nghiên cứu như Bhreben (Đức), M.Mentori (Ý), có những ý tưởng dùng trò chơi để dạy trẻ

học, dùng trò chơi làm phương tiện dạy học Về sau, ý tưởng đó được tiếp tục phản ánh trong hàng loạt công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục Liên Xô:

A.P.Radina, A.P.Vsova, A,Navanhensova, Đặc biệt, nhà tâm lý học người Thụy Sĩ J.Piaget (1896 – 1980) rất quan tâm và ủng hộ việc sử dụng trò chơi vào dạy học Luận điểm “Thông qua hoạt động vui chơi để tiến hành hoạt động học tập” của ông được triệt để khai thác trong các nhà trường tiểu học

hiện nay, nhất là đối với các em học sinh những lớp đầu cấp

2.4 Trong Tạp chí Văn học số 24 (trang 53) của trường Matxcova, tác giả

B.C Gie-nhi-xloai-a cho rằng: “Chúng ta không phải tạo ra cho trẻ thì giờ để

chơi mà còn phải làm cho toàn bộ cuộc sống của trẻ được nuôi dưỡng bằng trò chơi” [3]

4

2.5 Năm 1999, NXB Meadowbook (Anh) đã xuất bản cuốn “Phương

pháp giúp trẻ chơi mà học” của tác giả Penny Warne (Biên dịch: Mạnh Linh -

Minh Đức, NXB Phụ nữ) Cuốn sách đã được tác giả nghiên cứu và viết về trò chơi học tập, trong đó, mỗi trò chơi có hướng dẫn từng bước, liệt kê các kĩ năng

mà trẻ học được qua mỗi trò chơi [2]

2.6 Trong quá trình đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học, có rất

nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu, tìm tòi, thiết kế các trò chơi nhằm giáo dục

toàn diện, tạo hứng thú học tập cho trẻ như cuốn: “Tổ chức hoạt động vui chơi

ở Tiểu học nhằm phát triển tâm lực, trí tuệ, thể lực cho học sinh” của Hà

Nhật Thăng (Chủ biên) [14] Cuốn sách này đã phân tích một số vấn đề chung

về tổ chức hoạt động vui chơi cho học sinh Tiểu học, gợi ý một số nội dung, hình thức hoạt động vui chơi, hoạt động xã hội, văn hóa nghệ thuật, thể dục thể

thao; cuốn “150 trò chơi thiếu nhi” của Bùi Sĩ Tụng, Trần Quang Đức (đồng

chủ biên) [18] nêu ngắn gọn về nguồn gốc, ý nghĩa, tác dụng, đặc trưng, phân loại, phương pháp tổ chức, hướng dẫn trò chơi cho thiếu nhi Giới thiệu 150 trò chơi được tổ chức trong lớp học, trong các buổi sinh hoạt, trò chơi được tổ chức

ở sân chơi, bãi tập, trò chơi dùng để “phạt” những người chơi sai Ở cuốn sách này có nhiều trò chơi có thể áp dụng được vào tiết dạy Lịch sử cho học sinh

Tiểu học, Bên cạnh đó, còn có TS Bùi Phương Nga, Trần Văn Lưu, Nguyễn Thị Thấn, cũng đề cập đến việc sử dụng trò chơi học tập trong một số giáo

trình dành cho sinh viên các trường Sư phạm

2.7 Đối với môn Lịch sử ở Tiểu học, đã có các nghiên cứu và sáng tác trò chơi học tập trong dạy học, cụ thể như cuốn: “Học mà vui, vui mà học” của tác giả Vũ Xuân Đình [8], “Trò chơi học tập môn Lịch sử và Địa lí 4, 5” – Nguyễn Tuyết Nga (Chủ biên) [12],… Các công trình nghiên cứu đã phân

tích rõ vai trò của trò chơi học tập, tuy nhiên, hệ thống cụ thể từng trò chơi học tập trong mỗi bài ở phân môn Lịch sử lớp 5 thì chưa có

Qua một số tài liệu tham khảo và công trình nghiên cứu của các tác giả, tôi nhận thấy, vẫn chưa có một sự thống nhất về việc coi trò chơi học tập là hình thức tổ chức hay phương pháp dạy học

dạy học tích cực Nhưng theo tác giả Nguyễn Thị Thấn trong cuốn giáo trình

“Phương pháp dạy học các môn học về Tự nhiên và Xã hội”, trò chơi học

tập lại được xếp vào các hình thức tổ chức dạy học

Bản thân tôi cho rằng nên nhìn nhận trò chơi học tập như một phương pháp dạy học Theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học, trò chơi được xem là phương pháp dạy học được khuyến khích sử dụng, nhằm gây hứng thú học tập, giảm sự căng thẳng cho học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả tiết học Nhìn nhận trò chơi học tập là phương pháp dạy học, chúng ta hoàn toàn có thể đánh giá đúng mức vai trò của nó, cũng như vận dụng được tối đa những hiệu quả mà trò chơi học tập mang lại Vì vậy, việc nghiên cứu và tìm

hiểu đề tài: “Vận dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học phân môn lịch sử lớp 5 chương trình giáo dục phổ thông 2018” mang ý nghĩa

khoa học và thực tiễn sâu sắc

3 Mục đích nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử lớp

5 chương trình phổ thông 2018 thông qua việc sử dụng trò chơi học tập

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận của việc vận dụng phương pháp TCHT trong quá trình dạy học nội dung Lịch sử cho HS lớp 5

- Tìm hiểu, khảo sát thực trạng việc vận dụng phương pháp TCHT trong quá trình dạy học nội dung Lịch sử cho HS lớp 5 của GV ở trường Tiểu học

- Thiết kế sáng tạo những loại TCHT trong dạy học Lịch sử và cách thức vận dụng chúng vào các hoạt động dạy học trong nội dung Lịch sử

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các loại trò chơi và cách thức sử dụng chúng trong quá trình dạy học môn lịch sử lớp 5 chương trình phổ 2018 ở trường Tiểu học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ đi sâu vào sử dụng trò chơi học tập trong dạy học lịch sử lớp

5 ở Tiểu học

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận này, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tài liệu tâm lý học, tâm sinh lý lứa tuổi Tiểu học

Nghiên cứu các công văn, văn bản và tài liệu hướng dẫn về CTTT 2018, chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn Lịch sử, chương trình Lịch sử lớp

5

Các tài liệu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực, PPDH Lịch

sử theo định hướng phát triển năng lực, Điều lệ trường Tiểu học, …

Xác định mục tiêu, nghiên cứu tài liệu, xây dựng nội dung dạy học theo CTTT môn Lịch sử, từ đó khái quát cơ sở thực hiện đề tài và đề xuất hình thức, biện pháp nhằm áp dụng trò chơi học tập trong dạy học lịch sử lớp 5 ở Tiểu học

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp điều tra khảo sát: Điều tra tình hình thực tế về việc sử

dụng trò chơi học tập trong việc dạy học môn Lịch sử bằng phiếu điều tra để

7

phân tích thực trạng, tìm ra những hạn chế trong dạy học Lịch sử để phân tích

cơ sở thực tiễn của vấn đề sử dụng trò chơi học tập môn Lịch sử lớp 5

Phương pháp khảo nghiệm sư phạm: Kiểm chứng dựa trên dạy học thực

tế bài học được thiết kế theo giáo án và đối chiếu kết quả Qua đó, tiến hành đánh giá mức độ hiệu quả của các biện pháp và đề xuất các cách điều chỉnh

Ngoài những phương pháp nghiên cứu cơ bản trên, tôi còn sử dụng một

số biện pháp nghiên cứu khác như: phương pháp quan sát, phương pháp đàm thoại, phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục,…

6 Đóng góp của đề tài

- Về mặt lý luận: Tổng quan tài liệu về trò chơi học tập, vận dụng phương pháp dạy học trò chơi trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình giáo dục phổ thông 2018

- Về mặt thực tiễn: Đề xuất được những nguyên tắc, quy trình sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 của chương trình giáo dục phổ thông 2018 với những ví dụ minh họa và kế hoạch dạy học cụ thể

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, khóa luận được bố cục gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn việc vận dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học lịch sử lớp 5 chương trình phổ thông 2018

Chương 2: Thiết kế trò chơi học tập trong dạy học lịch sử lớp 5 chương trình phổ thông 2018

Chương 3: Thiết kế kế hoạch dạy học vận dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học lịch sử 5 chương trình phổ thông 2018

8

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

LỚP 5 CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số khái niệm

1.1.1.1 Phương pháp dạy học là gì?

Thuật ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp (methodos), có nghĩa

là con đường để đạt được mục đích “Phương pháp là hệ thống những hành

động tự giác liên tiếp của con người nhằm đạt tới kết quả ứng với mục đích đã đặt ra” [4, tr.123] Phương pháp có vai trò giúp trình bày có lí lẽ vững vàng

một chân lí đã được xác định; vạch ra con đường dẫn tới một chân lí mới

Theo đó, phương pháp dạy học được định nghĩa như sau: “Phương pháp

dạy học là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên, nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, bảo đảm cho học sinh lĩnh hội nội dung trí dục” [4, tr.123] Nhờ có phương pháp dạy học, giáo viên có thể

giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, hình thành thế giới quan và phát triển năng lực nhận thức cho các em

1.1.1.2 Hình thức tổ chức dạy học là gì?

Trong lịch sử phát triển của sự nghiệp giáo dục trên thế giới, các hình thức tổ chức dạy học đã không ngừng thay đổi để phù hợp với sự phát triển của khoa học, của nền kinh tế xã hội Nó phần nào giúp ta nhận ra đặc trưng của sự nghiệp giáo dục một quốc gia, một dân tộc

“Hình thức tổ chức dạy học là hình thức tổ chức quá trình hoạt động của thầy và hoạt động học tập của trò theo một trật tự và chế độ nhất định, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học” [4, tr.161]

1.1.2 Khái quát về “Trò chơi học tập”

1.1.2.1 Khái niệm

Trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi, giải trí [13, tr.1037] Trò chơi

thường có chủ đề, có nội dung nhất định, có những quy định buộc người chơi

9

phải tuân thủ Trò chơi học tập là trò chơi có nội dung gắn với hoạt động học

tập của học sinh Trò chơi học tập có thể được tổ chức trong khuôn khổ một

tiết học, cũng có thể tổ chức qua các buổi sinh hoạt ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp

Sử dụng trò chơi học tập là phương pháp dạy học, mà trong đó, học sinh lĩnh hội được các kiến thức cần thiết nhờ tham gia tích cực vào các hoạt động của trò chơi Đặc biệt, ở phân môn Lịch sử lớp 5, trò chơi học tập là các trò

chơi trong đó có chứa các nội dung kiến thức của phân môn Lịch sử lớp 5, được thể hiện ở một khâu nào đó trong quá trình dạy học nhằm mục đích: dẫn dắt, hình thành kiến thức mới, hay củng cố, ôn luyện nội dung kiến thức đã học cho học sinh Nói cách khác tức là chuyển nội dung kiến thức của bài học Lịch sử lớp 5 thành các nhiệm vụ học tập thông qua trò chơi và cách thức chơi để lĩnh

hội tri thức của bài học

1.1.2.2 Đặc điểm

Trong thực tế đời sống, trò chơi ra đời luôn gắn với mục đích giải trí, mua vui, mang đến tiếng cười, sự sảng khoái Đối với trẻ em, bất kì em nào cũng thích hòa mình vào những trò chơi vui vẻ và sôi động Ở một số những trường hợp đặc biệt khác, trò chơi còn gắn với một tín ngưỡng dân gian nào đó, hoặc mang tính giáo dục cao cho những người tham gia chơi Nhưng khi ta nhìn nhận trò chơi dưới góc độ là một phương pháp dạy học thì trò chơi học tập vừa

có những đặc điểm giống với trò chơi thông thường, vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với quá trình giáo dục

Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề, bản thân tôi nhận thấy trò chơi học tập có những đặc điểm sau:

* Tính giáo dục

Trò chơi học tập áp dụng trong dạy học không đơn thuần chỉ mang đến tiếng cười, sự giải trí, hay thay đổi không khí của lớp học Quan trọng hơn cả, trò chơi học tập cần giáo dục cho học sinh một điều gì đó Ứng với từng bài học, từng hoạt động, sự giáo dục mà trò chơi mang lại rất cụ thể Trò chơi học tập vừa là cầu nối để giúp các em lĩnh hội kiến thức, vừa giáo dục cho các em

* Tính thi đua

Hầu hết các trò chơi được xây dựng trong mỗi bài học đều huy động sự nhanh trí, sáng tạo của các em, hoàn thành một nhiệm vụ học tập nào đó với tốc độ nhanh nhất, chất lượng tốt nhất Sự thi đua được xét cả về góc độ thời gian và kết quả của mỗi cá nhân (đội) tham gia trò chơi Tính ganh đua ấy buộc các em phải vận dụng hết những khả năng của bản thân để đạt được hiệu quả cao nhất Điều đó mang lại cho lớp học một không khí học tập sôi nổi và bản thân các em cũng tiếp nhận được tri thức một cách tự nhiên, không nhồi nhét,

gò ép

* Tính vừa sức

Một trò chơi học tập hiệu quả là một trò chơi vừa sức với các em Sự vừa sức được thể hiện ở nội dung trò chơi không quá khó, cũng không quá dễ, đòi hỏi HS phải cố gắng mới đạt được kết quả Khi thiết kế trò chơi, giáo viên cần quan tâm đến xu hướng, chú ý đến hứng thú và năng lực của học sinh Giáo viên phải thường xuyên trau dồi, bổ sung vốn trò chơi của bản thân, có thể mô phỏng lại các trò chơi hấp dẫn trên truyền hình, tham khảo một số sách viết về các hình thức trò chơi, hoặc sáng tạo ra những trò chơi mới, phù hợp với nội dung tiết học và năng lực, đặc điểm tâm lí của các em

* Tính bắt buộc

Trò chơi học tập thường có những quy tắc, luật lệ nhất định, buộc các

em phải tuân theo nếu muốn đạt được kết quả tốt Điều này làm cho trò chơi diễn ra theo đúng trật tự mà giáo viên đã quy định, đảm bảo công bằng giữa các

cá nhân (đội) tham gia trò chơi Tuy nhiên, những quy tắc và luật lệ này không

11

nên quá phức tạp hoặc xa lạ với các em, điều này có thể làm các em lúng túng khi chơi, khó nắm bắt luật chơi, mất thời gian, ảnh hưởng đến sự thành công của tiết học

* Tính hạn chế về không gian và thời gian

Khác với những trò chơi trong đời sống thường ngày, trò chơi học tập bị hạn chế về cả không gian và thời gian Trò chơi học tập, về cơ bản, được tiến hành trong không gian và thời gian hạn chế, trong khi phải huy động được tối

đa học sinh tham gia Về mặt không gian, trong phạm vi lớp học, sự di chuyển, vận động của các em cũng phần nào bị hạn chế Khi thực hiện trò chơi, cũng phải đảm bảo sự yên tĩnh và trật tự cho các lớp bên cạnh Về mặt thời gian, trò chơi học tập thông thường chỉ kéo dài từ 3 – 5, tối đa không quá 10 phút để tránh ảnh hưởng nhiều đến tiến trình của bài dạy

1.1.2.3 Vai trò

Ngay từ lứa tuổi mẫu giáo, trẻ đã được làm quen với nhiều trò chơi trong môi trường giáo dục mầm non Và trong cuộc sống thường ngày, trẻ cũng chơi một số trò chơi dân gian quen thuộc (nhảy dây, trốn tìm, bịt mắt bắt dê, ) Hoạt động chơi là hoạt động chủ đạo đối với trẻ em mẫu giáo Chơi là nhu cầu tự nhiên trong sinh hoạt hàng ngày của trẻ, hoạt động vui chơi đối với các em thiếu nhi có tác dụng giáo dục toàn diện, tác động trực tiếp đến trí tuệ, tình cảm

và thể chất ở mỗi em, góp phần làm cho tập thể thêm đoàn kết, thân ái, đồng thời góp phần cân bằng năng lượng của trẻ

Lên đến bậc Tiểu học, hoạt động học trở thành hoạt động chủ đạo Tuy nhiên, trò chơi vẫn có một vai trò quan trọng trong việc phát triển thể chất, trí tuệ, tư tưởng, tình cảm ở các em Ở lứa tuổi này, nét tâm lí nổi bật là vừa học vừa chơi Vì vậy, trong dạy học phân môn Lịch sử, trò chơi học tập là yếu tố không thể thiếu, là một cách thức nhằm khơi gợi, hình thành, củng cố hoặc kiểm tra tri thức lịch sử của học sinh

Cơ sở khoa học đã chứng minh vai trò của việc sử dụng phương pháp trò chơi học tập trong việc nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử Phương pháp dạy học này góp phần làm tăng hứng thú, tính tích cực chủ động của học sinh trong

12

quá trình học Lịch sử cũng như niềm yêu thích môn học này của các em Mỗi trò chơi học tập có một tác dụng chính, song nhìn chung, trò chơi học tập nào cũng mang lại những tác dụng sau:

Thứ nhất, trò chơi học tập giúp các em thay đổi hình thức, phương pháp

dạy và học truyền thống, làm cho giờ học bớt căng thẳng, tạo cảm giác thoải mái cho học sinh Kiến thức lịch sử vốn khô khan, phức tạp và khó nhớ Thông qua trò chơi học tập, học sinh thêm phần hứng thú với bài học hơn Từ đó, việc ghi nhớ các kiến thức lịch sử cũng diễn ra tự nhiên và dễ dàng

Thứ hai, trò chơi học tập rèn luyện thêm kĩ năng sử dụng bản đồ, lược

đồ, vẽ sơ đồ Không ít những trò chơi có liên quan đến những kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, vẽ sơ đồ Dựa vào hiểu biết của bản thân và quan sát kĩ bản đồ (dưới sự hướng dẫn của giáo viên), học sinh hoàn toàn có thể tự khám phá, chiếm lĩnh các tri thức lịch sử cần thiết

Thứ ba, trò chơi học tập còn kích thích học sinh vận dụng kiến thức, năng

động, rèn luyện trí nhớ, phát triển khả năng phán đoán, suy luận, góp phần phát triển tư duy độc lập, học tập cách xử lí thông minh các tình huống phức tạp, tăng cường khả năng vận dụng trong cuộc sống

Thứ tư, trò chơi học tập phát triển cho các em những phẩm chất đạo đức

như: tính nhanh nhẹn, tình đoàn kết, thân ái, sự phối hợp nhịp nhàng, lòng trung thực, tinh thần trách nhiệm, Qua trò chơi, ngoài nội dung kiến thức các em lĩnh hội được, đây còn là cơ hội để các em tự hoàn thiện mình

1.1.3 Đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 5

* Đặc điểm sinh lý

Hệ cơ, xương, khớp của HS lớp 5 phát triển mạnh Hệ thần kinh đã được dần được hoàn thiện vì vậy ở lứa tuổi này, HS có xu hướng thiên về các hoạt động mang tính vận động cơ, não bộ

* Đặc điểm tâm lý

Bước vào trường Tiểu học, các em học sinh có một bước ngoặt tâm lí rất quan trọng Ở đây, hoạt động vui chơi không còn là hoạt động chủ đạo, thay vào đó là hoạt động học tập với những nhiệm vụ cao hơn, đòi hỏi phải tư duy

13

và nỗ lực nhiều hơn Để hoạt động học có hiệu quả, nhu cầu học tập của học sinh có một vai trò rất quan trọng Chính nhu cầu khám phá tri thức, tìm tòi cái mới đã tạo nên động cơ học tập ở các em Động cơ học tập là cái nuôi dưỡng nhu cầu học tập, thôi thúc trẻ học tập Động cơ học tập không sẵn có, cũng không thể áp đặt từ ngoài vào mà phải hình thành dần trong quá trình học sinh ngày càng đi sâu và chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Hứng thú học tập là một biểu hiện cụ thể của động cơ học tập Ở Tiểu học, phần lớn học sinh chưa hứng thú chuyên biệt với từng môn học, các em cũng chưa chú ý đi sâu vào ý nghĩa môn học Việc các em học sinh Tiểu học thích môn nào, bài nào, phụ thuộc vào khả năng sư phạm của người giáo viên Nhưng đối với học sinh lớp 5, các em đã ở vào giai đoạn cuối của cấp học, những biểu hiện hứng thú của các em cũng trở nên rõ ràng mang tính chuyên biệt hơn

Với riêng môn Lịch sử, khi học sinh lớp 5 hứng thú học tập, các em sẽ

có những biểu hiện cụ thể sau:

- Học sinh có cảm xúc tích cực (yêu thích, say mê) đối với môn Lịch sử, yêu thích môn Lịch sử, coi việc học Lịch sử là niềm vui, niềm hạnh phúc

- Học sinh nhận thức đầy đủ, rõ ràng những nguyên nhân của sự yêu thích trên liên quan đến đối tượng của hoạt động học Lịch sử (nội dung và phương pháp học), hoặc gián tiếp liên quan đến đối tượng trên (Lịch sử được ứng dụng nhiều trong thực tiễn, giáo viên dạy hay)

- Học sinh có những hành động học tập tích cực Trên lớp, các em say

mê học tập, chăm chú nghe giảng, ghi chép bài đầy đủ, cẩn thận, tích cực suy nghĩ, hăng hái phát biểu xây dựng bài, hay nêu thắc mắc với giáo viên, tích cực làm việc nhóm để hoàn thành nhiệm vụ Về nhà, học sinh học bài, làm bài đầy

đủ, tự giác làm bài tập, đọc thêm nhiều tài liệu, sách báo có liên quan đến môn Lịch sử, tham gia các hoạt động ngoại khóa về Lịch sử,

14

* Trí nhớ

Học sinh Tiểu học nói chung có trí nhớ tốt Các em có khả năng nhớ được nhiều, thậm chí nhớ cả những điều mà các em không hiểu Trí nhớ trực quan - hình tượng phát triển, các em nhớ chính xác những sự vật, hiện tượng

cụ thể nhanh hơn và tốt hơn những định nghĩa, những lời giải thích dài dòng

Ở những lớp đầu bậc tiểu học, ghi nhớ không chỉ định chiếm ưu thế, các em chỉ ghi nhớ những gì mình thích, những gì gây được ấn tượng mạnh mẽ, gây cảm xúc thì các em dễ nhớ và nhớ lâu

Sự ghi nhớ có chủ định tăng dần theo mỗi lớp học Tuy nhiên, học sinh Tiểu học thường có khuynh hướng học thuộc một cách máy móc kiểu học vẹt Điều này lại càng khó khăn hơn trong quá trình lĩnh hội, tiếp thu và ghi nhớ các kiến thức lịch sử Khi dạy học môn Lịch sử, giáo viên cần tổ chức các hoạt động học tập sôi động, gây những ấn tượng mạnh, giúp các em ghi nhớ tốt hơn các sự kiện, nhân vật, mốc thời gian trong lịch sử Để làm được điều đó, trò chơi học tập chính là một trong những phương pháp dạy học ưu tiên hàng đầu

Trong khi tiến hành các thao tác tư duy, học sinh lớp 5 đã có thể phân tích đối tượng mà không cần đến những tác động thực tiễn với đối tượng Các

em có khả năng phân biệt những dấu hiệu, những khía cạnh khác nhau của đối tượng dưới dạng ngôn ngữ và sắp xếp chúng vào một hệ thống nhất định Ở thao tác so sánh, không như học sinh lớp 1, 2, 3, thường nhầm lẫn so sánh với việc kể lại một cách đơn giản các đối tượng cần so sánh, học sinh lớp 5 đã biết tìm sự giống nhau và khác nhau, nhưng thường chỉ tìm thấy sự giống nhau ở những đối tượng đã quen thuộc, hoặc thấy sự khác nhau ở những đối tượng mới

15

lạ, ít khi cùng một lúc vừa thấy được cái giống nhau và khác nhau giữa các đối tượng Khi trừu tượng hóa, khái quát hóa, học sinh cuối bậc Tiểu học đã bước đầu nhận ra được những đặc điểm bản chất của đối tượng thay vì chỉ kể ra các dấu hiệu bên ngoài Dựa vào những dấu hiệu bản chất đó, học sinh có thể, chứng minh, lập luận cho phán đoán của mình

Đặc điểm tư duy của học sinh Tiểu học không có ý nghĩa tuyệt đối, mà

có ý nghĩa tương đối Trong quá trình học tập, tư duy của trẻ thay đổi nhiều từ không chủ định đến chủ định Chính vì vậy, vai trò của nội dung và phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học là đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển tư duy của trẻ

Lịch sử là những sự việc đã diễn ra, có thật và tồn tại khách quan trong quá khứ Vì vậy không thể phán đoán, suy luận hay tưởng tượng để nhận thức lịch sử, mà cần phải thông qua những "dấu tích" của quá khứ, những chứng cứ

về sự tồn tại của các sự việc đã diễn ra Cho nên việc tất yếu không thể không tiến hành là cho học sinh tiếp nhận thông tin từ sử liệu bằng nhiều hình thức khác nhau Học sinh tiểu học cần có những biểu tượng về "các sự kiện đã diễn ra", cần tạo ra trong nhận thức của học sinh những hình ảnh cụ thể, sinh động

rõ nét về các nhân vật lịch sử và hoạt động của họ trong thời gian không gian, trong những điều kiện lịch sử cụ thể, những quan niệm xã hội cụ thể

Học tập Lịch sử không phải là sự học thuộc, nạp vào trí nhớ của người học theo lối thầy đọc trò chép, thầy giảng trò nghe, học sinh học thuộc lòng theo thầy, theo sách giáo khoa mà là: học sinh thông qua quá trình làm việc với

sử liệu, tự tạo cho mình các hình ảnh lịch sử, tự hình dung về lịch sử đã diễn ra trong quá khứ "Ngay ở tiểu học học sinh cũng cần phải được làm quen và học tập các thao tác trí tuệ trong hoạt động khoa học của các nhà sử học, dù mức

độ chỉ dừng ở lại ở các hình thức sơ đẳng nhất." (Nhiều tác giả Sách tra cứu về

lí luận dạy học lịch sử Duesseldorf, 1992 (tiếng Đức), tr 544)

Như vậy, cần phải thay đổi quan niệm rằng học tập lịch sử đồng nghĩa với kể chuyện lịch sử tức là không phải là sự cung cấp sẵn cho học sinh những thông tin về các sự kiện đã diễn ra mà học sinh phải được làm việc với các

1.1.4 Khái quát về chương trình phổ thông 2018 lịch sử lớp 5

Bảng 1.1 Bảng khái quát nội dung Lịch sử lớp 5 trong chương trình GDPT

- Thiết kế theo hướng mở, linh hoạt để có thể điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội

- Hình thành và phát triển các năng lực chung: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo

- Bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước; ý thức bảo vệ thiên nhiên, giữ gìn và phát triển các giá trị văn hóa Việt Nam; tôn trọng sự khác biệt về văn hóa giữa các quốc gia và dân tộc

- Hình thành và phát triển các phẩm chất: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm

Nội dung

dạy học

Những quốc gia đầu tiên trên lãnh thổ Việt Nam 10% (7 tiết)

- Văn Lang, Âu Lạc

- Khởi nghĩa Lam Sơn và triều Hậu Lê

- Vương quốc Campuchia

- Hiệp hội các quốc gia Đông Nam

Á (ASEAN) Tìm hiểu thế giới 14%

19

- Kết hợp giữa đánh giá thường xuyên và định kì

- Sử dụng các hình thức đánh giá khác nhau: đánh giá thông qua bài viết; vấn đáp, thuyết trình; quan sát;

1.1.5 Định hướng đổi mới phương pháp và hình thức dạy học Lịch sử ở Tiểu học hiện nay

Định hướng chung trong phương pháp giáo dục môn Lịch sử và Địa

lí cấp Tiểu học

GV cần điều chỉnh các PPDH, KTDH, hình thức dạy học, kết hợp chúng một cách linh hoạt để phù hợp với các tiếp thu của HS, tạo được hứng thú, kích thích lòng ham học hỏi, trí tò mò của HS từ đó rèn khả năng tự học; khả năng

tự tìm kiếm, mở rộng vốn tri thức cho bản thân

Phương pháp giáo dục chú trọng hình thành và phát triển các phẩm chất và năng lực chung

“Thông qua các hoạt động học tập, GV giúp HS hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu như: có lòng yêu quê hương đất nước, quý trọng và gìn giữ lịch sử văn hóa của dân tộc Việt Nam; tôn trọng những điều khác biệt về nền văn hóa, phong tục ở các quốc gia, dân tộc trên thế giới,…” [7, tr.25]

Phương pháp giáo dục nhằm hình thành và phát triển những năng lực đặc thù của môn học

Phương pháp giáo dục đề cao tính tự trải nghiệm: HS biết cách khai thác thông tin trong SGK, các tài liệu; biết cách tư duy và tìm kiếm thông tin từ đó tổng hợp kiến thức cho chính mình; nâng cao khả năng tự học ở HS; “đa dạng hóa các hình thức tổ chức học tập, kết hợp việc học trên lớp với các hoạt động

xã hội; tổ chức, hướng dẫn và tạo cơ hội cho HS thực hành, trải nghiệm, tiếp xúc với thực tiễn để tìm kiếm, thu thập thông tin, phát hiện và giải quyết vấn đề” [7, tr.26]

PPDH kể chuyện được chú trọng: GV giúp HS làm quen “lịch sử ở địa phương, lịch sử của dân tộc, lịch sử của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới thông qua việc sử dụng kiến thức lịch sử cơ bản kết hợp câu chuyện lịch

20

sử”; tạo nền tảng ban đầu về “khái niệm thời gian, không gian; đọc hiểu các nguồn sử liệu đơn giản về sự kiện, nhân vật lịch sử,…” [7, tr.26]

“Thiết bị dạy học môn Lịch sử và Địa lí là các nguồn tư liệu phong phú,

cụ thể, sinh động, giàu hình ảnh và giàu sức thuyết phục, không chỉ nhằm minh họa bài giảng cho GV mà còn hỗ trợ GV tổ chức các hoạt động học tập, tự tìm tòi tri thức lịch sử, địa lí của HS một cách tích cực, sáng tạo GV tạo điều kiện cho HS làm việc trực tiếp với các thiết bị dạy học theo phương châm: Hãy để cho HS tiếp xúc nhiều hơn với các thiết bị, suy nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn và trình bày ý kiến cá nhân nhiều hơn” [7, tr.31]

Chương trình phổ thông 2018 sẽ giúp HS hiểu Lịch sử, từ đó có thể phục

vụ trực tiếp cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống HS có thể trở thành nhà biên kịch phim, sáng chế trò chơi trực tuyến dựa trên những câu chuyện lịch sử,…

1.2.1.2 Đối tượng khảo sát

12 GV tiểu học khối 5 và 198 HS tại hai trường Tiểu học kể trên

Để đổi mới phương pháp dạy học, tăng hứng thú cho học sinh Tiểu học với môn Lịch sử, trò chơi học tập đã được các giáo viên sử dụng vào trong các tiết dạy

21

Trên thực tế, việc tổ chức các trò chơi học tập trong tiết dạy Lịch sử đã được chú trọng hơn trước rất nhiều Các trò chơi với nhiều hình thức, luật chơi, cách chơi, nhưng vẫn gắn với mục tiêu, yêu cầu, nội dung của bài dạy đã mang đến không khí thoải mái, sôi động cho những tiết học Tuy nhiên, số lượng trò chơi chưa nhiều, nội dung và hình thức của trò chơi chưa thật sự mới lạ và cuốn hút Với thời lượng 35 - 40 phút/tuần, hầu hết, các giáo viên chỉ chăm chú truyền đạt những sự kiện, con số lịch sử, chủ yếu yêu cầu học sinh đọc thông tin trong sách giáo khoa, và trả lời các câu hỏi mà giáo viên đặt ra, chưa chú trọng đến việc tổ chức các trò chơi để thông qua đó, học sinh chiếm lĩnh được tri thức lịch sử Các trò chơi mới dừng lại ở việc làm thay đổi không khí của tiết học, chưa phát huy được vai trò là một phương pháp dạy học dạy học để dẫn dắt các em đến với tri thức mới

Mặt khác, trong thời đại công nghệ thông tin bùng nổ, học sinh có thể học lịch sử từ nhiều nguồn thông tin khác nhau như: Internet, truyện tranh, phim ảnh, tạp chí, quảng cáo, viết về lịch sử Trung Quốc, lịch sử Hàn Quốc được bày bán ngoài thị trường và rất thịnh hành trong giới trẻ Trong khi đó, có rất ít phim ảnh hay truyện tranh viết về lịch sử Việt Nam Những phim ảnh về lịch sử hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ của dân tộc lại chưa phù hợp với tâm lí lứa tuổi và không cuốn hút được các em Chính sự tuyên truyền, giáo dục về lịch sử còn hạn chế như vậy nên đã dẫn đến thực trạng các em ít nắm được lịch sử dân tộc, ngay cả những sự kiện lịch sử tiêu biểu Những câu chuyện nhầm lẫn “dở khóc dở cười” về lịch sử có vô vàn, chúng ta cười vui trong chốc lát, nhưng cũng cảm thấy buồn vì thực trạng đáng báo động này Có

lẽ, nếu xã hội quan tâm đến việc tuyên truyền lịch sử dân tộc thì đã không có những câu chuyện “cười ra nước mắt” như thế Và nếu người thầy quan tâm, chú tâm hơn trong việc tạo cầu nối giữa tri thức và học trò bằng cách tổ chức các trò chơi học tập trong các tiết dạy thì hiểu biết về lịch sử của học sinh cũng không bi đát đến vậy

22

Sau thời gian tiến hành điều tra khảo sát, tham khảo ý kiến giáo viên Tiểu học khối lớp 5 và các em học sinh ở 02 trường Tiểu học trên, tôi thu được kết quả như sau:

a Đối với giáo viên

Bảng 1.2 Kết quả khảo sát về thái độ của giáo viên đối với việc đổi mới dạy

học Lịch sử theo hướng “Lấy học sinh làm trung tâm”

Mức độ cần thiết của việc đổi mới dạy học Lịch

sử theo hướng “Lấy học sinh làm trung tâm

Số lượng ý kiến tán thành

và thực hiện hiệu quả đổi mới lại chưa cao

Khi hỏi các giáo viên về các phương pháp dạy học dạy học thường xuyên

sử dụng và mức độ sử dụng phương pháp dạy học đó, tôi thu thập được kết quả như sau:

Bảng 1.3 Kết quả khảo sát về phương pháp dạy học được sử dụng thường

xuyên trong giờ dạy Lịch sử

Phương pháp dạy học Số lượng ý kiến tán thành Tỉ lệ (%)

23

Như vậy, phần lớn, các giáo viên chọn hình thức dạy học cả lớp, dạy học

cả nhân, dạy học theo nhóm, ngoài ra, có sử dụng đến hình thức dạy học ngoài thiên nhiên (1 – 2 lần/kì học) theo kế hoạch chung của cả khối Các giáo viên

có sử dụng trò chơi học tập, tuy nhiên chỉ có 16.67% giáo viên được hỏi sử dụng thường xuyên trò chơi học tập trong quá trình dạy học Lịch sử Vậy có đến 83.33% giáo viên ít sử dụng, thậm chí là không sử dụng phương pháp dạy học dạy học này Kết quả trên cho thấy, giáo viên vẫn còn nặng về dạy học kiến thức, chưa phát huy trí lực học sinh, chưa khơi gợi tính chủ động, sáng tạo và chưa thật sự quan tâm đến việc sử dụng trò chơi để gây hứng thú cho các em trong giờ học

b Đối với học sinh

Về phía học sinh khi được hỏi “Em có thích môn lịch sử không? ” thì kết quả thu được như sau:

Bảng 1.4 Kết quả khảo sát về hứng thú của học sinh đối với bộ môn Lịch sử

Mức độ hứng thú của HS Số lượng ý kiến tán thành Tỉ lệ (%)

và hứng thú với tiết học Với câu hỏi: “Trong các tiết Lịch sử, em có thích được chơi trò chơi không?”, 97.47% em học sinh được hỏi đã trả lời “Có”

Bảng 1.5 Kết quả khảo sát các dạng trò chơi học tập

Các dạng trò chơi học tập Mức độ sử dụng

24

1.2.2 Thực trạng sử dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học

Về thời gian tổ chức, các trò chơi hầu như được tổ chức ở cuối mỗi tiết

học để củng cố lại kiến thức của bài, rất ít khi được tổ chức ở đầu tiết hay giữa tiết, bởi các giáo viên cho rằng tổ chức trò chơi tương đối phức tạp, mất khá nhiều thời gian, nếu cách tổ chức không tốt sẽ khiến học sinh mất trật tự, mất tập trung, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng của tiết học Mặt khác, khi tổ chức trò chơi ở cuối tiết học, nếu tiết học không còn nhiều thời gian hoặc đã hết thời gian, trò chơi thường bị cắt đi để đảm bảo thời lượng của một giờ lên lớp

Về thái độ của học sinh sau khi tham gia trò chơi học tập, kết quả điều

tra phản ánh những ý kiến trái chiều của giáo viên như sau:

Bảng 1.5 Thái độ của HS sau khi tham gia trò chơi học tập trong giờ dạy

Lịch sử

Thái độ của học sinh sau khi tham gia trò

chơi học tập

Số lượng ý kiến tán thành

Tỉ lệ (%)

Học sinh chú ý, hào hứng, nhớ lâu kiến thức của

Mất trật tự, ảnh hưởng đến các lớp xung quanh 1/12 8.33

Dễ mất tập trung, khó chú ý trở lại vào bài học 2/12 16.67 Theo kết quả khảo sát, đa số các GV nhận thấy tác dụng của trò chơi học tập đối với việc hình thành và ghi nhớ kiến thức cho HS Còn một số ít GV thấy rằng trò chơi học tập không mang lại kết quả như mong muốn, khiến các em mất trật tự, ảnh hưởng đến các lớp xung quanh hoặc dễ mất tập trung, khó chú

ý trở lại bài học

Về hiệu quả của trò chơi đem lại, mức độ ghi nhớ sự kiện, nhân vật Lịch

sử trong bài học của học sinh, khi có các trò chơi trong các tiết học, học sinh

25

hào hứng học tập hơn, điều đó khiến cho việc ghi nhớ các sự kiện và nhân vật lịch sử thêm dễ dàng đối với các em

Về khó khăn khi tổ chức trò chơi học tập, bên cạnh những thuận lợi,

khi xây dựng và sử dụng TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 5 vẫn còn một số khó khăn, tồn tại cần phải giải quyết

Do số HS đông có lớp học 50,60 em HS và khu vực lớp học nhỏ hẹp nên trong việc tổ chức các TCHT cũng như tổ chức hoạt động vui chơi của HS còn khó khăn nên việc bao quát lớp học của GV là vô cùng khó khăn nên số hoạt động tổ chức TCHT là vô cùng hạn chế

Theo Bộ Giáo dục thời lượng cho phân môn Lịch sử lớp 5 rất ít (chỉ có

1 tiết/tuần) nên GV sẽ chủ yếu tập trung truyền đạt lượng kiến thức lớn trong SGK nên họ cũng rất ít tổ chức TCHT cho HS là do họ ngại tốn thời gian, ảnh hưởng đến tiến trình dạy Đôi khi có một số GV còn lạm dụng tiết Lịch sử để dạy thêm các môn chính như Toán, Tiếng Việt,

Khi tổ chức TCHT đòi hỏi phải có sự chuẩn bị kĩ lưỡng về phương tiện

và đồ dùng dạy học Một số GV vẫn chưa thật sự đầu tư nhiều vào việc thiết kế các TCHT cho HS Đa số GV còn gặp khó khăn trong việc thiết kế và sử dụng TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử Để có một TCHT có hiệu quả và chất lượng thì đòi hỏi GV phải sáng tạo và vận dụng nhiều kiến thức, kĩ năng của bản thân để thiết kế được TCHT

Một số trường có chất lượng cơ sở vật chất thấp, không trang bị đủ đồ dùng phục vụ cho môn học như lược đồ, bản đồ,

Qua dự giờ một số tiết học, tôi nhận thấy các giáo viên đã sử dụng trò chơi trong các tiết dạy Lịch sử, một số giáo viên sử dụng những trò chơi mô phỏng lại các chương trình truyền hình như “Ai là triệu phú”, “Đường lên đỉnh Olympia “Rung chuông vàng” hoặc một số trò chơi quen thuộc như “Ô chữ bí mật” Những trò chơi ấy còn chưa mới lạ, chưa thực sự trở thành công cụ giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức mà chủ yếu chỉ để thay đổi không khí lớp học và củng cố lại những kiến thức đã dạy trong bài, việc áp dụng, sáng tạo các trò

27

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Ở chương 1, tôi đã phân tích hai mặt là cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài: “Vận dụng phương pháp trò chơi học tập trong dạy học phân môn lịch sử lớp 5 chương trình phổ thông 2018”

Phần 1 - Cơ sở lí luận đã chỉ ra một số khái niệm cơ bản về phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học; đưa ra những khái quát chung nhất về đặc điểm và ý nghĩa của trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 chương trình phổ thông 2018 Bên cạnh đó, ở phần 1, tôi tiến hành phân tích rõ đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học và rút ra kết luận: điểm nổi bật trong tâm lí của học sinh Tiểu học là vừa học vừa chơi Các em vừa muốn khám phá thế giới xung quanh, chiếm lĩnh tri thức, vừa muốn tham gia vào những hoạt động chơi

bổ ích và lí thú Từ đó, nhận thấy tầm quan trọng của việc sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử để nâng cao chất lượng dạy và học của bộ môn này

ở trường Tiểu học, đồng thời khơi gợi ở các em niềm yêu thích, say mê tìm hiểu lịch sử nước nhà

Phần 2 - Cơ sở thực tiễn đã chỉ ra thực trạng dạy và học môn Lịch sử ở trường Tiểu học, đặc biệt là việc sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Lịch

sử Ở đây, tôi tiến hành khảo sát thực tế việc dạy và học môn Lịch sử ở trường Tiểu học Vũ Xuân Thiều và trường Tiểu học Thạch Bàn A (Long Biên - Hà Nội) Điều đó giúp tôi có cái nhìn khái quát và cụ thể hơn về việc sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 Trên cơ sở đó, có thể đưa ra những biện pháp thích hợp, các trò chơi học tập phù hợp để nâng cao hiệu quả dạy học môn Lịch sử lớp 5 ở Tiểu học Thêm vào đó, việc khái quát lại những phương pháp dạy học, đặc biệt là trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 ở Tiểu học cũng giúp tôi có những định hướng tốt hơn để đưa ra những đề xuất, giải pháp cho đề tài mà bản thân đang nghiên cứu

Hai mặt cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn đã giúp tôi hiểu rõ hơn về vị trí, vai trò của môn Lịch sử đối với việc dạy học ở trường Tiểu học, cũng như thực trạng dạy học phân môn này ở lớp 5 Việc phân tích cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trên chính là điều kiện cần và đủ để giúp tôi phát triển khóa luận của mình

rõ ràng và kĩ lưỡng hơn

28

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ LỚP 5 CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018

2.1 Nguyên tắc xây dựng trò chơi học tập

Để thiết kế TCHT đạt hiệu quả cao GV cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

2.1.1 Đảm bảo tính khoa học

Quy trình tổ chức TCHT phải hướng tới mục đích dạy học và để thực hiện mục đích dạy học đã đặt ra Đó là kết quả dạy học và tăng sự thích thú học

và sự say mê học tập hay sự hợp tác trong khi học Khi tổ chức TCHT đối với

HS phải tuân theo một quy trình logic và chặt chẽ phải thực hiện theo trình tự từng bước và các quy tắc đã đặt ra Ngoài ra, việc tổ chức TCHT phải phù hợp với thực tế dạy học và sát với tình hình, yêu cầu và nhiệm vụ giáo dục của từng địa bàn và trò chơi phải đem lại kết quả dạy học và phải nâng cao hiệu quả dạy học

2.1.2 Đảm bảo tính phù hợp, vừa sức

Ở từng độ tuổi lại có các đặc điểm tâm sinh lí riêng biệt Khi thiết kế TCHT cũng cần bảo đảm phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của HS Do đó, mỗi TCHT GV chọn và dùng nên có độ phức tạp và đơn giản khác nhau để hợp với khả năng của mỗi nhóm HS, TCHT vừa phải có những yếu tố đơn giản giúp

HS trung bình và kém cũng có thể chơi vừa phải có các yếu tố nâng cao yêu cầu khả năng sáng tạo, linh hoạt và khôn khéo trong xử lý vấn đề giáo dục để phát huy tối đa khả năng của từng HS trong lớp học

Ngoài ra, TCHT cũng phải phù hợp với khả năng của GV Với người GV khó bảo quát, quản lí lớp thì khi tổ chức TCHT sẽ khiến lớp học hỗn loạn, khó nắm bắt được khả năng tiếp nhận kiến thức và hành vi của từng HS.Với những trò chơi có sử dụng CNTT thì cũng cần chú ý đến khả năng sử dụng, thao tác máy tính của GV

29

dung kiến thức nhất định và phải sử dụng trong quá trình giảng dạy một phần kiến thức nào đấy trong bài học hay nói một cách khác là phải giải quyết tốt câu hỏi: Trò chơi được sử dụng cho mục đích gì? Giúp HS được gì và làm được như thế nào? phải đảm bảo rèn luyện, bồi dưỡng và rèn luyện kỹ năng khi sử dụng một đơn vị kiến thức của bài học Có như vậy, khi tổ chức trò chơi đối với HS mới có hiệu quả cao và đạt được mục đích của trò chơi

Vì nội dung bài học chính là đối tượng của TCHT nên TCHT cũng cần phải tương ứng với mục tiêu, nội dung bài học đề ra Dựa vào những kiến thức trong sách vở, GV đã biến chúng thành những nhiệm vụ sinh động trong TCHT

Từ việc tham gia, thực hiện những nhiệm vụ, hành động trong TCHT, HS có thể tự lĩnh hội được tri thức, rèn luyện được kĩ năng, phát triển được phẩm chất, năng lực của môn học

2.1.4 Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh

HS không chỉ là đối tượng của hoạt động chơi, cũng như hoạt động học

mà các em chính là chủ thể của giáo dục Vì vậy, trong việc thiết kế trò chơi, người GV cần phải chú ý thu hút sự quan tâm của HS từ thấp đến cao Tuy nhiên, với HS lớp 5, do về mặt nhận thức có sự khác biệt lớn với HS lớp dưới nên phần lớn GV sẽ là người lựa chọn trò chơi để dạy và tổ chức cho các em tham gia Vì vậy, khi thiết kế trò chơi cần phải có chất liệu gần gũi với trẻ, với nội dung phong phú và phù hợp với trẻ, nhằm phát huy được tính sáng tạo của

HS

Trong giờ học, hệ thống TCHT phải cuốn hút, sôi dộng để thu số lượng lớn HS tham gia Ở bất cứ lớp học nào cũng có sự phân hóa về trình độ nhận thức, kĩ năng, về nhiều khía cạnh khác của HS Vậy nên khi thiết kế TCHT,

GV cần lưu ý thiết kế nhiệm vụ từ dễ đến khó để phù hợp với đa dạng đối tượng

HS và tránh chỉ thiết kế nhiệm vụ cho HS khá giỏi

2.1.5 Đảm bảo tính giáo dục

TCHT mang ý nghĩa giáo dục đạo đức, hành vi Với mỗi bài học đều có những yêu cầu, nội dung riêng nên việc tổ chức trò chơi cũng cần mang tính giáo dục để dăn dạy HS có thái độ đúng đắn, nhân văn đối với cuộc sống xung

30

quanh, hướng HS tới những điều tốt, lẽ phải trở thành những người công dân tốt

2.1.6 Đảm bảo tính thi đua

Trong khi tổ chức TCHT có tinh thần đồng đội, GV cần chú ý đến tính thi đua, nên có cách đánh giá thành tích của bản thân, của đồng đội một cách công bằng nhằm thúc đẩy thi đua phấn đấu của HS Vì có như vậy, TCHT mới thật sự thu hút và gây niềm hứng thú đối với trẻ Tính thi đua được thể hiện giữa cá nhân HS với nhau và giữa các đội với nhau Ngoài ra, khi tổ chức TCHT

GV cũng cần xây dựng cho các em ý thức đồng đội, biết suy nghĩ đóng góp cho nhóm khiến tình bạn trở nên thân thiết

Những nguyên tắc này có liên quan mật thiết với nhau, có tác dụng chỉ đạo và lựa chọn việc thực hiện những TCHT trong tiết học theo một quy trình nhất định

2.2 Quy trình xây dựng trò chơi học tập

2.2.1 Giai đoạn 1 Chuẩn bị

- Nghiên cứu tài liệu: Trên cơ sở xác định mục tiêu của bài học, GV cần nghiên cứu, tham khảo các nguồn tài liệu như SGK, SGV, … liên quan đến bài học để định hướng, xác định TCHT này sẽ sử dụng như thế nào (khởi động cho tiết học, ôn tập kiến thức cũ, luyện tập kiến thức mới, ), tìm hiểu cách tổ chức TCHT như thế nào

- Nghiên cứu khả năng, trình độ của HS: Để lựa chọn TCHT phù hợp với

HS, GV cần tìm hiểu xem HS của mình có đặc điểm nhận thức ở mức độ nào, thường yếu ở đâu, cần củng cố, nâng cao phần nào GV cũng cần chú ý đến nhu cầu, sở thích của HS hướng đến vận động hay trí thức để thiết kế TCHT cho phú hợp

- Nghiên cứu thực tế đời sống: GV có thể thông qua các tiết dự giờ, chuyên đề, trao đổi hoặc tư vấn về nội dung các TCHT phục vụ cho môn học Dựa vào những thuận lợi, khó khăn khi tổ chức TCHT của những tiết học đó

để rút kinh nghiệm cho bản thân Sau đó, GV cần căn cứ vào cơ sở vật chất,

31

không gian của trường lớp, có thể tái sử dụng hoặc tự làm ra những đồ dùng học tập, vật dụng cần thiết để chuẩn bị cho TCHT (nếu cần)

2.2.2 Giai đoạn 2 Lựa chọn trò chơi học tập

- GV phải lựa chọn TCHT vừa phải phù hợp với điều kiện vừa phải đáp ứng đủ các mục tiêu và nội dung kiến thức của bài Từ đó giúp HS nắm vững kiến thức của bài và tạo hứng thú, tích cực, hăng hái trong học tập Đặc biệt TCHT khi lựa chọn cũng phải phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và tính vừa sức với HSTH

- Để xác định mục tiêu của TCHT, GV cần trả lời được các câu hỏi sau: Mục đích của TCHT này là gì? HS học tập, tiếp thu được gì? HS rèn luyện, phát triển được những kĩ năng, năng lực nào? HS có thái độ, hành vi như thế nào?

- Xác định thời điểm tổ chức TCHT: Việc tổ chức TCHT có thể được diễn ra ở đầu bài học mới hay sau bài học, hoặc giữa bài học, phụ thuộc vào mục đích, điều kiện thực tế trong tiết học

+ Ôn tập kiến thức cũ, khởi động, tạo hứng thú và kích thích HS chiếm lĩnh kiến thức mới thì nên tổ chức trước bài học

+ Khám phá, khai thác kiến thức mới, giải quyết các vấn đề thực tiễn thì nên tổ chức trong giờ học bài mới

+ Mở rộng, vận dụng kiến thức đã học thì nên tổ chức sau khi hoàn thành một nội dung bài học hoặc một chủ đề bài học

2.2.3 Giai đoạn 3 Thiết kế trò chơi học tập

Khi GV thiết kế TCHT cần đảm bảo cấu trúc gồm những phần như sau: + Tên TCHT: Phản ánh, thể hiện rõ nội dung TCHT

+ Mục đích: Cần rõ ràng, cụ thể nhằm hình thành kiến thức, kĩ năng hay

ôn luyện, củng cố kiến thức, kĩ năng nào Mục đích của TCHT sẽ quy định hành động chơi được thiết kế trong TCHT

+ Hình thức tổ chức: theo tổ, nhóm, đội với số người tham gia chơi cụ thể và phân người quản trò, trợ lí (nếu cần)

32

+ Đồ dùng, đồ chơi học tập: Mô tả được cách sử dụng đồ dùng trong TCHT

+ Luật chơi: Cần chỉ rõ những quy tắc, nhiệm vụ của TCHT (cần làm gì

và không được làm những gì) và yêu cầu người chơi phải chấp hành, tuân thủ Lưu ý luật chơi cần đơn giản, dễ hiểu, phù hợp với lứa tuổi Hơn nữa cũng cần nêu rõ cách tính điểm, cách chiến thắng để HS nắm bắt được luật và có tinh thần tham gia

+ Thời gian chơi: GV cần cân nhắc thời lượng tiết học và linh hoạt thời gian tham gia trò chơi khoảng từ 5 – 7 phút

+ Cách đánh giá và quy định thưởng – phạt: GV nên có hình thức thưởng phạt dành cho người chơi để tăng tính kích thích, hăng hái trong học tập

GV cần lưu ý chuẩn bị đầy đủ, sẵn sàng và chất lượng các phương tiện (một phần do GV, một phần do HS chuẩn bị) trước khi lên lớp

Một số lưu ý khi xây dựng trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp

5 ở Tiểu học

Khi xây dựng trò chơi học tập, giáo viên cần lưu ý một số điểm như sau:

- Các dụng cụ chơi cần đơn giản, dễ làm hoặc dễ tìm kiếm tại chỗ

- Phải thể hiện được tính thi đua giữa các cá nhân và các nhóm

- Có cách chơi cụ thể (bao gồm cả thời gian và cách thức thực hiện)

2.3 Xây dựng một số trò chơi học tập trong giờ dạy lịch sử lớp 5 ở tiểu học

Trong dạy học phân môn Lịch sử ở Tiểu học, tùy thuộc vào cấu trúc của từng bài đặc điểm tâm lí lứa tuổi và cơ sở vật chất của trường học mà các giáo viên tổ chức các loại trò chơi học tập khác nhau cho học sinh