Thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục lịch sử địa phương cho học sinh trường tiểu học hoàng hoa thám

4 L ỜI CẢM ƠN Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành GDTH với đề tài “Thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám” là kết quả của q

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

(GV kí xác nhận)

Hà N ội, tháng 07 năm 2022

3

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số

liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Họ và tên sinh viên

Tạ Hương Giang

4

L ỜI CẢM ƠN

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành GDTH với đề tài “Thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám” là kết quả của quá trình cố gắng không ngừng nghỉ của bản thân và được sự giúp đỡ tận tình, động viên khích lệ của thầy cô, bạn bè

và người thân Qua đây, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến những người

đã giúp đỡ em trong thời gian học tập - Nghiên cứu khoa học vừa qua

Em xin trân trọng gửi đến cô Trần Thị Thảo - Người đã trực tiếp tận tình hướng dẫn cũng như cung cấp tài liệu, thông tin khoa học cần thiết cho

bài luận này lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất

Xin cảm ơn lãnh đạo, ban giám hiện cùng toàn thể các thầy cô giáo trường Đại học Thủ Đô Hà Nội, khoa Sư phạm đã tạo điều kiện cho em hoàn

thành tốt công việc nghiên cứu khoa học của mình

Cuối cùng, em xin cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè đã luôn bên

cạnh, ủng hộ, động viên

Em xin chân thành cảm ơn!

5

M ỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 3

LỜI CẢM ƠN 4

DANH MỤC VIẾT TẮT 8

DANH MỤC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH ẢNH 9

PHẦN MỞ ĐẦU 10

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM GIÁO DỤC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 15

1.1 Tổng quan về nghiên cứu 15

1.1.1 Trên thế giới 15

1.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 17

1.2 Các khái niệm cơ bản 18

1.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm 18

1.2.2 Khái niệm Lịch sử địa phương 20

1.2.3 Khái niệm giáo dục Lịch sử địa phương thông qua hoạt động trải nghiệm 20

1.2.4 Khái niệm thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương

21

1.3 Thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 23

1.3.1 Mục tiêu của dạy học hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 23

1.3.2 Nội dung dạy học giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 24

1.3.3 Các phương pháp kết hợp với dạy học hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 30

6

1.3.4 Các hình thức của dạy học hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa

phương cho học sinh Tiểu học 36

1.3.5 Tầm quan trọng của dạy học hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 43

1.4 Đặc điểm tâm lý, sinh lý của học sinh Tiểu học 44

1.4.1 Đặc điểm tâm sinh lý học sinh lứa tuổi Tiểu học 44

1.4.2 Mối quan hệ giữa tâm sinh lý học sinh Tiểu học với hoạt động trải nghiệm 46

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 47

1.5.1 Yếu tố chủ quan 47

1.5.2 Yếu tố khách quan 49

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 51

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM GIÁO DỤC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CHO HỌC SINH TRƯỜNG TIỂU HỌC HOÀNG HOA THÁM 52

1.1 Khái quát về quá trình khảo sát thực trạng 52

1.1.1 Mục đích và đối tượng khảo sát 52

1.1.2 Nội dung và phương pháp khảo sát 52

1.2 Kết quả khảo sát thực trạng: 54

1.2.1 Thực trạng thực hiện mục tiêu thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám 54

1.2.2 Thực trạng mức độ phù hợp của các nội dung hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám 55

1.2.3 Thực trạng các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám 56

7

1.2.4 Thực trạng tự đánh giá năng lực giáo dục Lịch sử địa phương thông qua

hoạt động trải nghiệm của giáo viên trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám 58

1.2.5 Thực trạng phương tiện, điều kiện tổ chức hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương 59

1.2.6 Thực trạng giáo dục Lịch sử địa phương thông qua các loại hình hoạt động trải nghiệm 60

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 61

CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT QUY TRÌNH THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM GIÁO DỤC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CHO HỌC SINH TRƯỜNG TIỂU HỌC HOÀNG HOA THÁM 62

3.1 Cơ sở khoa học để thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 62

3.2 Nguyên tắc thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 63

3.2.1 Đảm bảo khung logic của các hoạt động trong một chủ đề hoạt động trải nghiệm 64

3.2.2 Đảm bảo sự trải nghiệm của học sinh 65

3.2.3 Đảm bảo môi trường để học sinh sáng tạo 66

3.3 Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học 67

3.4 Minh họa quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám 70

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 78

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

PHỤ LỤC 83

9

DANH M ỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Danh sách đối tượng khảo sát thực trạng 52

Bảng 2.2 Thực trạng thực hiện mục tiêu HĐTN GD LSĐP 54

Bảng 2.3 Thực trạng mức độ phù hợp của các nội dung HĐTN GD LSĐP 55 Bảng 2.4 Thực trạng hình thức tổ chức HĐTN với GD LSĐP 56

Bảng 2.5 Thực trạng tự đánh giá năng lực GD LSĐP thông qua HĐTN của GV 58

Bảng 2.6 Thực trạng phương tiện, điều kiện tổ chức HĐTN GD LSĐP 59

Bảng 2.7 Thực trạng GD LSĐP qua các loại hình hoạt động cho HS 60

DANH MỤC HÌNH ẢNH Hình 1.1: Mô tả phương pháp hoạt động nhóm trong dạy học LSĐP 31

Hình 1.2: Mô tả phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học LSĐP 32 Hình 1.3: Mô tả phương pháp học tập từ thực tế trong dạy học LSĐP 34

Hình 1.4: Mô tả phương pháp trò chơi đóng vai trong dạy học LSĐP 35

Hình 1.5: Ví dụ một số tài liệu LSĐP dành cho HS TH 37

Hình 1.6: Ví dụ về hình thức tham quan di tích LSĐP 39

Hình 1.7: Ví dụ về hình thức thi trải nghiệm hoạt động GD LSĐP 43

10

PH ẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sự phát triển nhanh chóng của các lĩnh vực kinh tế - xã hội và hội nhập

quốc tế đã và đang tạo ra những tác động đa chiều, phức tạp, trong đó có cả

những thuận lợi, tốt đẹp lẫn khó khăn, thử thách, ảnh hưởng đến quá trình phát triển nhân cách của thế hệ trẻ Thực tiễn này khiến các nhà giáo dục và các quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm đến vấn đề tổ chức các hoạt động

trải nghiệm trong cuộc sống nói chung và trong quá trình giáo dục, dạy học nói riêng cho những chủ nhân tương lai của đất nước Hiện nay, dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm được thể hiện ở các môn học như Tự nhiên –

Xã hội, Khoa học, Lịch sử và Địa lí Các hoạt động trải nghiệm còn được lồng ghép các kiến thức thực tiễn, cần thiết vào bài học sẵn có của một môn học

nhằm giáo dục môi trường, giáo dục dân số, giáo dục lịch sử và địa lí địa phương…

Chương trình môn Lịch sử và Địa lí ở Tiểu học được xây dựng trên quan điểm chọn nội dung trọng tâm là hoạt động của con người và những thành tựu

của hoạt động qua không gian và thời gian Nội dung môn học được “mở rộng

và nâng cao hiểu biết của học sinh về môi trường xung quanh: những sự kiện, nhân vật lịch sử, những kiến thức ban đầu về điều kiện sống, dân cư, một số

hoạt động kinh tế - văn hóa của đất nước và châu lục.” [5]

Trong chương trình Giáo dục Phổ thông môn Lịch sử và địa lí đã cho

thấy sự “liên hệ nội dung bài học với những nét đặc thù, tiêu biểu của lịch sử, địa lí ở địa phương” [5], chúng ta thấy được giáo dục Lịch sử địa phương có vai trò vô cùng quan trọng trong việc giáo dục học sinh phẩm chất đạo đức, tính cách riêng biệt của mỗi cá nhân Giá trị bản sắc nhân cách của mỗi con

11

người quyết định sự hưng thịnh của mỗi quốc gia Vì vậy, giáo dục Lịch sử địa phương là vấn đề then chốt tạo nên bản sắc, bản lĩnh nhân cách con người

Việt Nam

Giáo dục Lịch sử địa phương không đơn thuần chỉ được dạy trong môn

Lịch sử mà còn được tích hợp với các môn học khác như Địa lí, Tiếng Việt,

cụ thể hơn, là được tích hợp thông qua phương pháp hoạt động trải nghiệm Chương trình Giáo dục Phổ thông tổng thể năm 2018 đã xác định, hai

hoạt động chính trong nhà trường là: dạy học và trải nghiệm Môn Lịch sử là

một môn học bắt buộc có trong chương trình Giáo dục Phổ thông, đòi hỏi học sinh phải tham gia và vận dụng tri thức để giải quyết các vấn đề của thực tiễn

cuộc sống, góp phần phát triển năng lực cho học sinh Học tập trải nghiệm rèn luyện cho học sinh nhiều phẩm chất, năng lực cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu

của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, phù hợp với mục tiêu đối mới giáo dục: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ

chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực phẩm chất người

học” [6]

Về mặt lí luận và thực tiễn cho thấy, giáo dục Lịch sử địa phương có tầm quan trọng vô cùng lớn lao đối với học sinh Tiểu học Thực thế cho thấy, việc

daỵ học môn Lịch sử nói chung và Lịch sử địa phương nói riêng còn ít sáng

tạo Số lượng các học sinh thực sự yêu thích và có hứng thú trong các giờ học môn Lịch sử không nhiều, rất nhiều học sinh thậm chí là phụ huynh coi môn

học này là môn phụ, không quan trọng điểm số khiến hiệu quả giáo dục bị hạ

thấp, mặt khác giáo viên chưa nắm rõ các bước trong tiến trình dạy học hoạt động trải nghiệm, dẫn tới việc lúng túng và mất thời gian của tiết học

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn nghiên cứu về “Thiết

kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Trường Tiểu

học Hoàng Hoa Thám” Kết quả này sẽ là tiền đề cho các nghiên cứu khác được

12

thực hiện tại các nhà trường phổ thông trong việc đề xuất quy trình thiết kể tổ

chức hoạt động trải nghiệm có tính khoa học tại trường Tiểu học

2 M ỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn việc dạy và học Lịch sử địa phương ở trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám, đề xuất quy trình thiết kế

hoạt động trải nghiệm trong giáo dục Lịch sử địa phương tại các trường

Tiểu học nói chung và trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám nói riêng nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử và Địa lý lớp 4,5

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Khách thể: Quá trình tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm cho học sinh

Tiểu học trong dạy học Lịch sử địa phương

- Đối tượng: Quy trình thiết kế tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm cho

học sinh Tiểu học trong dạy học Lịch sử địa phương

4 GI Ả THUYẾT KHOA HỌC

Việc dạy học Lịch sử nói chung và dạy học Lịch sử địa phương nói riêng là cần thiết và phù hợp với học sinh Tiểu học Tuy nhiên, cách thức thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho

học sinh Tiểu học của nhiều giáo viên còn nhiều hạn chế Nếu đề xuất được quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm sẽ nâng cao hiệu quả giáo dục Lịch

sử địa phương cho học sinh Tiểu học

5 NHI ỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lý luận việc thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy

học Lịch sử địa phương (cụ thể là Hà Nội)

- Khảo sát, điều tra, đánh giá thực trạng việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử địa phương tại trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám

- Đề xuất quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử địa phương tại trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám

13

6 PH ẠM VI NGHIÊN CỨU

- Phạm vi nội dung: đi sâu nghiên cứu thực trạng và đề ra quy trình thiết

kế hoạt động học tập trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Lịch sử địa phương ở trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận và tài liệu

Trên cơ sở sử dụng các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, tổng hợp, chúng tôi tiến hành thu thập các tài liệu về giáo dục học, sử học, phương pháp

dạy học lịch sử, tạp chí giáo dục, sách giáo khoa và giáo trình liên quan đến môn học để rút ra những khái niệm, kiến thức lí luận về dạy học Lịch sử địa phương trong trường Tiểu học

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp quan sát

Chúng tôi quan sát hoạt động giáo dục Lịch sử địa phương tại trường

Tiểu học Hoàng Hoa Thám, quan sát các hoạt động dạy và học của giáo viên

và học sinh để nắm được tiến trình một giờ dạy lịch trong thực tế

7.2.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Chúng tôi sử dụng phiếu hỏi (bao gồm hệ thống câu hỏi đóng và mở) để

khảo sát Chúng tôi thiết kế 03 mẫu bảng hỏi dành cho CBQL, giáo viên, học sinh và phụ huynh học sinh tại trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một bài kiểm tra kiến thức dành riêng cho HS lớp 4 và

5 để khảo sát về độ hiểu biết của các em về Lịch sử địa phương

7.2.3 Phương pháp đàm thoại

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để nắm bắt thông tin dạy và học các

tiết Lịch sử địa phương thông qua hoạt động trò chuyện cùng giáo viên và học sinh lớp 4 và 5 trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám

7.2.4 Phương pháp trao đổi kinh nghiệm

14

Chúng tôi đã trao đổi với giáo viên hướng dẫn về các vấn đề liên quan đến đề tài từ đó rút ra một số kinh nghiệm khi tiến hành nghiên cứu

7.2.5 Phương pháp thống kê toán học

Chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm thống kê, sàng lọc và xác đinh cũng như lượng hóa số liệu thu thập được

9 C ẤU TRÚC ĐỀ TÀI

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Kiến nghị, đề tài gồm có 3 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học

Chương 2: Thực trạng thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch

sử địa phương cho học sinh trường Tiểu học Hoàng Hoa Thám

Chương 3: Đề xuất quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy

học Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học

15

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM GIÁO DỤC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CHO

H ỌC SINH TIỂU HỌC 1.1 Tổng quan về nghiên cứu

1.1.1 Trên th ế giới

Dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm (HĐTN) đã và đang là một xu hướng dạy học mới bên lề những phương pháp giáo dục truyền thống gồm: dạy học theo nhóm, dạy học xử lý tình huống, dạy học tương tác, Dạy học thông qua HĐTN đem tới kết quả giáo dục (GD) nhanh và rõ ràng, hướng đến

đa mục tiêu, người học được thu thập các nội dung tri thức hết sức hữu ích

Từ thế kỉ XX, những nghiên cứu xung quanh vấn đề áp dụng quan niệm

GD thông qua HĐTN của UNESCO chủ trì được nhiều tổ chức GD trên thế giới quan chú ý Một số quan niệm dạy học thông qua HĐTN được quy định

rõ ràng tại chính sách cải tiến GD của một số quốc gia Đây được xem là một điều kiện cơ bản Một số quốc gia điển hình về quá trình thực hiện là Pháp, Hoa kỳ, Australia, còn hầu hết những trường thuộc vùng Đông Nam Á đã triển khai việc dạy học thông qua HĐTN dù với mức nhất định

Trong cuốn sách “Phương pháp tiếp cận lớp học đồng ruộng” của Liên

hợp quốc năm 2010 đã đề cập đến việc dạy học người nông dân ở vùng Đông Phi trên cánh đồng Các tác giả cho rằng, việc dạy học nông nghiệp dựa trên kinh nghiệm của người nông dân và các lớp học được tổ chức tại nơi làm việc

với các hình thức thảo luận nhóm, trao đổi kinh nghiệm để giải quyết vấn đề dưới sự hỗ trợ của các chuyên gia [18]

Tại Hàn Quốc (một trong các nước có hệ thống GD tiên tiến nhất của châu Á), trong quyển "Hoạt động trải nghiệm sáng tạo" – Bộ Khoa học – Kinh tế và GD Hàn Quốc (2009) cũng đã đề cập tới một trong những nội dung mới của GD Hàn Quốc là hoạt động trải nghiệm sáng tạo Hoạt động trải

16

nghiệm sáng tạo là những hoạt động bên ngoài hệ thống giáo dục môn học có

tại nhà trường, cụ thể là các hoạt động ngoại khoá như hoạt động xã hội, hoạt động từ thiện và hoạt động hướng nghiệp Hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở Hàn

Quốc không tách khỏi hệ thống giáo dục môn học trong nhà trường mà còn có tính liên kết, hỗ trợ cao nhằm xây dựng và phát huy sự nhận thức, tư duy, thái

độ, lối sống và năng lực cần thiết có trong xã hội đương đại Hoạt động từ thiện

có giá trị thực tế vô cùng cao, gắn với cuộc sống và cộng đồng [8]

Tại nước Anh, chương trình giáo dục được thực hiện giữa trường học và các tổ chức, cá nhân trong cộng đồng đều cùng nhau vun đắp Trung tâm Widehorizon ra đời năm 2004 (Chân trời rộng mở) là sự kì vọng của GD ngoài trời trong chương trình có giảng dạy khám phá và mạo hiểm như một

phần của giáo dục trải nghiệm Tầm nhìn chiến lược của tổ chức này là:

"Chúng tôi tin tưởng rằng mỗi trẻ em sẽ có quyền tiếp cận các kiến thức về phiêu lưu mạo hiểm và là một phần được GD suốt đời trẻ" Tầm nhìn chiến lược đó xuất phát từ một thực tế: trên 50% trẻ con nước Anh không hề quan tâm về nông thôn và miền quê là như thế nào, đặc biệt ở thủ đô London tỷ lệ này là 35% Việc phần lớn trẻ em không quan tâm đến thôn quê là như thế nào, cộng với tình trạng suy giảm nghiêm trọng khả năng GD thông qua các

tổ chức giáo dục cho trẻ con tại những trường học địa phương là lý do chính

của sự quan ngại tương lai trẻ nhỏ và cả khả năng được gắn kết với tự nhiên

giảm sút và vô số những lợi ích liên quan đến “GD ngoài trời” – một hình

thức của tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Tóm lại, nghiên cứu của các nhà tâm lí học các nhà GD học, cũng như

mô hình giáo dục trải nghiệm mà nhiều quốc gia trên thế giới đang áp

dụng đã thể hiện rõ ràng ý nghĩa, sự ảnh hưởng của hoạt động trải nghiệm sáng tạo đối với quá trình xây dựng và phát huy tiềm năng của học sinh (HS)

17

Đây cũng là cách chúng ta có thể đổi mới dạy học Lịch sử địa phương (LSĐP) tại Việt Nam để hội nhập với hệ thống GD thế giới

1.1.2 Các nghiên c ứu ở Việt Nam

Thời gian trở lại đây, tại Việt Nam đã có những hội thảo lồng ghép dạy

học qua HĐTN dưới góc độ lí luận dạy học chung và lí luận dạy học lịch

sử phổ thông

Chương trình Giáo dục Phổ thông (GDPT) tổng thể về “Hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp” đã nhấn HĐTN và hoạt động hướng nghiệp là “hoạt động GD do nhà GD định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho HS tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến

thức, kĩ năng của các môn học để thực hiện những nhiệm vụ hoặc giải quyết các vấn đề trong đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lựa tuổi, thông qua đó, chuyển hóa những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới,

hiểu biết mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai.” [6]

Tác giả Nguyễn Thế Bình trong bài viết “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đã nhấn mạnh tầm quan trọng của

việc tổ chức HĐTN trong môn Lịch sử, tác giả đưa quy trình thiết kế HĐTN trong dạy học LSĐP gồm các bước: Lập kế hoạch, thiết kế HĐTN, tổ chức

HĐTN và đánh giá HĐTN, tác giả đi đến kết luận “Để HĐTN trong dạy học

L ịch sử đạt kết quả tốt, đòi hỏi GV bộ môn phải không ngừng trau dồi kiến

th ức chuyên môn sâu, rộng, có nghiệp vụ sư phạm vững vàng, biết vận dụng linh hoạt và sáng tạo các phương pháp, phương tiện, kĩ thuật dạy học” [2]

Nhóm tác giả Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải, Đào

Thị Ngọc Minh đã cho ra mắt cuốn: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông” Trong cuốn sách này, các tác giả tập trung tìm

18

hiểu ba vấn đề: thế nào về HĐTN, đặc điểm cơ bản của HĐTN; trong cuộc

trải nghiệm, con người là chủ thể tích cực, chủ động và sáng tạo; kết quả của

trải nghiệm là hình thành “kinh nghiệm mới, tri thức mới, năng lực mới, thái

độ mới” Đặc biệt, cuốn sách đã trang bị cho cán bộ, GV phổ thông những

kiến thức cơ bản về HĐTN Vận dụng thiết kế HĐTN trong một số bài học cụ

thể, đây được coi là một nội dung rất có giá trị thực tiễn cho GV khi vận dụng các thiết kế mẫu HĐTN theo các chủ đề vào quá trình tổ chức HĐTN trong các môn học cụ thể [12]

Như vậy, HĐTN đã được nhiều nhà khoa học và nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau Các tác giả đã chỉ ra tầm quan trọng

của HĐTN đồng thời đề xuất các biện pháp để quản lý tốt hoạt động này Tuy nhiên, còn rất ít công trình nghiên cứu về HĐTN trong dạy học môn Lịch sử

lớp 4,5 cho học sinh Tiểu học (HSTH) Vì vậy, chúng tôi nhận thấy cần tiếp

tục nghiên cứu vấn đề này để nâng cao chất lượng HĐTN trong dạy học môn

Lịch sử, cụ thể là LSĐP cho HSTH

1.2 Các khái ni ệm cơ bản

1.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

HĐTN là hoạt động GD trong trường phổ thông Dưới sự tổ chức, hướng

dẫn của GV, HS được chủ động khám phá, chiếm lĩnh kiến thức; qua đó, hình thành những phẩm chất tốt đẹp và phát triển năng lực chung cũng như năng

lực cụ thể của HS

John Dewey được coi là nhà lý luận GD có ảnh hưởng nhất của thế kỷ

20 Ông nói: "Việc học của trẻ phải xuất phát từ trải nghiệm Trải nghiệm vừa

là nội dung vừa là phương pháp Không có giá trị GD hay giá trị tuyệt đối, bất

biến nào được áp đặt lên trẻ từ bên ngoài" Tất cả đều phải do mỗi cá nhân tự khám phá Ý tưởng của Dewey đã được thử nghiệm và đặt nền tảng cho toàn

bộ lý thuyết về HĐTN sau này

19

Đầu thế kỷ 20, lý thuyết học tập trải nghiệm đã được nhiều tác giả nghiên cứu sâu rộng Trong số đó, tác phẩm của David Kolb nổi bật nhất Được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu của các nhà nghiên cứu như Dewey, Piaget Kolb đã xuất bản bài báo về học tập qua trải nghiệm: "Học tập trải nghiệm: kinh nghiệm là nguồn học tập và phát triển.” (Experiental Learning: Experience as the Source of Learning and Development – 2011) David Kolb chính thức giới thiệu lý thuyết học tập qua trải nghiệm và cung cấp mô hình

học tập trải nghiệm để sử dụng trong trường học.[10]

Tại nước ta, các nhà nghiên cứu và GD không đề cập đến khái niệm GD

trải nghiệm một cách rõ ràng, mà đề cập gián tiếp đến nội dung của khái niệm này thông qua việc nghiên cứu các phương pháp GD đổi mới để hỗ trợ tích cực Bên cạnh đó, tác giả Thái Duy Tuyên trong cuốn “Giáo dục học hiện đại:

Những nội dung cơ bản (NXB Quốc gia Hà Nội, 2001)” đã cho rằng nguyên

tắc thực tiễn cần được phát triển trong dạy học Ông nhận định một nguyên

tắc lớn trong nền tảng GD trên toàn thế giới là GD đi đôi với đời sống Vì

vậy, nhằm khơi gợi tính tò mò của HS, GV cần phải phối hợp các hình thức

dạy học khác nhau Trong đó, một trong những hình thức mà GV nên áp

dụng, có thể kích thích tính tích cực tìm hiểu kiến thức cho người học hơn cả

là tham quan [16]

Từ đó, chúng ta có thể rút ra được khái niệm về HĐTN như sau:

Hoạt động là “tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau, mang một

mục đích chung, thuộc lĩnh vực nhất định.”

Trải nghiệm hiểu đơn giản là “trải qua”, nâng cao hơn là “thể thống

nhất giữa kiến thức và kỹ năng; là kết quả khi con người và thế giới tương tác với nhau.”

Vậy từ những định nghĩa trên, chúng ta có thể thấy: HĐTN được coi là

một hoạt động GD, cùng với sự hướng dẫn và tổ chức của nhà GD (ở đây là

20

GV), từng cá nhân HS được trực tiếp hoạt động trong nhà trường và tổ chức

của GV, qua đó phát triển tình cảm, tính cách, phẩm chất, kỹ năng và tích lũy kinh nghiệm cho bản thân, đồng thời phát huy tiềm năng sẵn có

1.2.2 Khái niệm Lịch sử địa phương

Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong một quốc gia có

những sắc thái đặc thù riêng, là bộ phận cấu thành đất nước Khái niệm “địa phương” thể hiện theo hai khía cạnh cụ thể và trìu tượng Với nghĩa thứ nhất,

có thể gọi địa phương là những đơn vị hành chính như các xã, huyện, tỉnh, thành phố Với nghĩa thứ hai, có thể gọi “địa phương” là những vùng đất nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên để phân biệt với vùng đất khác (ví dụ: miền Bắc, miền Trung, miền Nam, ) Cũng chính vì

thế có ý kiến quan niệm theo cách đơn giản là: tất cả những gì nằm trong

“Trung ương” hay “quốc gia” đều gọi là địa phương Như vậy thủ đô của một

quốc gia hay từng khu vực của thủ đô cũng được xem là địa phương Từ nhận

thức như vậy, ta có thể hiểu được tích sự địa phương cũng chính là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh hay khu vực vùng miền

LSĐP còn bao hàm ý nghĩa lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các trường học, cơ quan, xí nghiệp Xét về yếu tố địa lý, các đơn vị đó đều

gắn với một địa phương nhất định song nội dung của nó mang tính kỹ thuật, chuyên môn, do vậy ta có thể xếp nó vào dạng lịch sử chuyên ngành

Như vậy, bản thân LSĐP rất đa dạng, phong phú về cả nội dung lẫn thể loại

1.2.3 Khái niệm giáo dục Lịch sử địa phương thông qua hoạt động trải nghi ệm

Dạy học LSĐP là quá trình GV hướng dẫn, tổ chức để phát triển ở HS

khả năng khai thác, tổng hợp kiến thức, vốn hiểu biết của HS về địa phương mình, qua đó giúp HS hiểu sâu sắc hơn không chỉ lịch sử, địa lí của tổ quốc

mà còn khắc sâu kiến thức của địa phương mình; giải quyết có hiệu quả các

21

tình huống trong học tập và đời sống; phát triển được năng lực cần thiết, nhất

là năng lực vận dụng tổng hợp các tri thức, kĩ năng và giải quyết vấn đề Tùy theo nội dung của bài học/ chủ đề LSĐP, GV có thể thiết kế các HĐTN khác nhau đảm bảo sao khai thác đúng kiến thức về LSĐP mà vẫn dễ dàng dẫn dắt

HS khám phá nội dung địa phương theo các kiến thức trong bài học đã cho

Dạy học LSĐP thông qua HĐTN cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các điều kiện như: nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học của GV Qua đó, GV tổ chức các hoạt động dạy học nhằm tạo điều kiện cho HS phát triển toàn diện từ kiến thức đến nhân cách, các năng lực cần thiết trong học

tập và trong cuộc sống để đem đến hiểu quả cao trong dạy học

1.2.4 Khái ni ệm thiết kế hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương

Thiết kế HĐTN GD LSĐP cho HS là thiết kế điển hình cách thức, kĩ thuật tổ chức trong mối quan hệ tương tác, phát huy các thành tố, các mối quan hệ đặc trưng quan trọng nhất mang bản chất của HĐTN GD LSĐP nhằm đạt những phẩm chất, năng lực LSĐP ở HS

Xét về mục tiêu của dạy học LSĐP, ta thấy đây là một biện pháp để thực

hiện mục tiêu GD “học đi đôi với hành” với việc áp dụng lý thuyết vào thực

tiễn cuộc sống góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở TH

Áp dụng tốt các biện pháp dạy học LSĐP theo hướng hoạt động trải nghiệm không những giúp HS ghi nhớ lâu các thời kỳ lịch sử mà còn ghi nhớ

những sự kiện LSĐP Vì vậy, dạy học LSĐP theo hướng HĐTN có vai trò rất quan trọng và cần thiết trong dạy học bộ môn Lịch sử ở nhà trường phổ thông LSĐP nói chung và LSĐP nói riêng là những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ, là nơi chứa đựng giá trị văn hóa, là nguồn dữ liệu để tham chiếu kinh nghiệm của cha ông vào sự phát triển ngày nay Đồng thời cũng giúp truyền tải giá trị truyền thống của dân tộc mà nếu không có lịch sử thì thế hệ

22

trẻ khó có thể hiểu hết được với ý nghĩa đó Nói cách khác thì nếu lịch sử còn thì văn hóa còn và văn hóa còn thì dân tộc còn Bác Hồ của chúng ta đã chỉ rõ: “Dân ta phải biết sử ta/ Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” Do đó,

dạy học LSĐP theo hướng tiếp cận năng lực, cụ thể là thông qua HĐTN, không những giúp HS vận dụng các năng lực của mình để tìm hiểu LSĐP mà còn hiểu sâu sắc hơn về LSĐP Thông qua LSĐP giúp các em hiểu biết về tổ tiên ông cha ta đã lập quốc, xây dựng, bảo vệ Tổ quốc như thế nào

LSĐP còn GD lòng yêu nước thông qua các tấm gương khắc phục khó khăn, không ngại gian khổ hi sinh xả thân vì nước qua đó HS ý thức được trách nhiệm của mình đối với xã hội Những phân tích nêu trên cho thấy lý do

vì sai môn Lịch sử nói chung và LSĐP nói riêng được coi trọng và được nhìn

nhận đúng với vị trí của nó trong phát triển nền GD nước nhà

Việc dạy học LSĐP theo hướng hoạt động trải nghiệm góp phần giúp HS phát triển các năng lực quan sát, tư duy như phân tích, so sánh, tổng hợp Việc

dạy học LSĐP theo hướng tiếp cận năng lực còn góp phần phát triển cho HS

kĩ năng vận dụng tri thức Từ đó, biết đánh giá chân thực sự kiện, hiện tượng LSĐP đã diễn ra và rút ra bài học, quy luật lịch sử

Bên cạnh đó, dạy học LSĐP theo hướng HĐTN còn nhằm phát triển cho

HS năng lực hoạt động thực tiễn như khả năng tham gia thiết kế, xây dựng các loại đồ dùng học tập trực quan phục vụ cho việc học LSĐP như phục chế các hiện vật, đắp sa bàn, vẽ bản đồ, Khi HS được tham gia sưu tầm và thuyết minh về LSĐP nơi em đang sinh sống cũng góp phần nâng cao năng

lực giải thích các hiện tượng LSĐP, tham gia các hoạt động công ích xã hội, tích cực tuyên truyền và có hành động thiết thực để bảo vệ các di sản văn hóa, các giá trị của địa phương

Như vậy, việc dạy học LSĐP theo hướng HĐTN lại càng có ý nghĩa vô cùng quan trong đối với HS

So với chương trình hiện hành, nội dung lịch sử lớp 4-5 của chương trình

phổ thông được xây dựng trên quan điểm tích hợp nội dung của Lịch sử và

một số nội dung văn hóa, xã hội trong các kết nối về không gian và thời gian; tích hợp vấn đề bảo vệ môi trường, GD giá trị nhân văn; gắn lí thuyết với thực hành, gắn nội dung GD với thực tiễn nhằm hình thành cho HS năng lực chung

và năng lực chuyên môn của môn Lịch sử Chương trình lựa chọn những nội dung thiết thực đối với việc hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực của HS thông qua phương pháp tổ chức các hoạt động học tập tích cực như: khám phá

vấn đề, luyện tập và thực hành (ứng dụng những điều đã học để phát hiện và

giải quyết các vấn đề có thực trong đời sống) Do vậy, việc tổ chức HĐTN sẽ mang lại một số mục tiêu như sau:

Th ứ nhất, việc tổ chức HĐTN phải giúp HS có nhận thức được biểu tượng lịch sử một cách khách quan, chân thực về quá khứ Việc tạo biểu

tượng cho HS trong dạy học Lịch sử là yêu cầu cơ bản, điều này có thể thông qua lời nói sinh động trong kể chuyện, trong tường thuật, miêu tả; sử dụng các tài liêu tham khảo hay các tài liệu trực quan và hoạt động thực tiễn Trong

đó, tổ chức HĐTN dưới nhiều hình thức khác nhau có vị trí quan trọng đối

với việc khôi phục hay tái tạo lịch sử Vì khi học lịch sử, HS không thể quan sát trực tiếp các sự kiện, hiện tượng đã xảy ra trong quá khứ Hơn nữa, kể cả

GV trình bày miệng có hay, có hấp dẫn và chi tiết đến đâu cũng không thể đem lại một hình ảnh cụ thể, đầy đủ, chi tiết về quá khứ Do vậy, tổ chức HĐTN trong dạy học lịch sử là biện pháp quan trọng để giúp HS hình thành khái niệm, hiểu được bản chất và những mối liên hệ bên trong của sự kiện

24

lịch sử từ đơn giản đến phức tạp Tổ chức HĐTN sẽ gắn kiến thức lịch sử trong sách vở với thực tiễn, làm cho kiến thức lịch sử gần gũi, dễ nhớ, dễ

hiểu; giúp HS khắc sâu, nhớ lâu kiến thức lịch sử, hình thành các mối liên hệ

của lịch sử: không gian với nhân vật, thời gian và không gian,

Th ứ hai, tổ chức HĐTN phải góp phần vào việc phát triển khả năng quan sát, tìm tòi suy nghĩ, nghiên cứu, đặc biệt là khả năng tư duy đến cao độ, Tổ chức HĐTN luôn luôn gắn liền với thực tiễn, vì vậy, giúp nâng cao

tính cộng đồng, tính tập thể, gắn kết HS lại với nhau, tạo nên sự đoàn kết, gắn

bó, giúp đỡ nhau trong học tập Qua HĐTN, HS có điều kiện tiếp xúc với

thực tế làm việc với tài liệu, tiếp xúc với các chuyên gia hoặc nhân chứng lịch

sử Điều đó góp phần phát triển năng lực cho HS như: giao tiếp, ngôn ngữ,

hợp tác, tư duy sáng tạo, công nghệ thông tin và truyền thông,

Th ứ ba, HĐTN cần góp phần GD tư tưởng, tình cảm cho HS Đó là tình

yêu quê hương, đất nước và con người, lòng biết ơn với những người có công

lớn trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc; giúp HS tăng cường sự hiểu

biết, tiếp thu những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và của nhân loại;

biết giữ gìn và phát huy những di tích lịch sử của quê hương mình; hình thành cho HS lòng tự tin, ý chí quyết tâm đạt kết quả cao trong học tập, lòng trung

thực, tinh thần tập thể, ý thức giúp đỡ nhau trong học tập, khắc phục chủ quan, tự mãn, ỷ lại tạo ra tâm thế học tập tích cực cho người học, cho HS quen với việc làm có tính hệ thống Từ đó, hình thành những phẩm chất: sống yêu thương (thể hiện ở sự tham gia các hoạt động gìn giữ, phát huy truyền

thống Việt Nam, yêu các di sản văn hóa dân tộc, tôn trọng các nền văn hóa trên thế giới ), sống tự chủ, sống trách nhiệm

1.3.2 N ội dung dạy học giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học

Trong chương trình GDPT 2018, LSĐP đóng vai trò đặc biệt trong GD

bản sắc văn hóa cộng đồng và cá nhân, bản lĩnh của thế hệ trẻ LSĐP không

25

chỉ được giảng dạy trong môn Lịch sử mà còn được tích hợp với với các môn

học khác như: Tiếng Việt, Địa lí, Đạo đức và các hoạt động ngoài giờ lên lớp

Những kiến thức GD LSĐP thuộc phân môn Lịch sử sẽ tùy theo Sở GD

và Đào tạo thành phố hoặc các cơ sở GD lựa chọn và tiến hành giảng dạy Đối

với HS Hà Nội, các kiến thức LSĐP cần liên quan đến thành phố Hà Nội Ngoài ra, chương trình Lịch sử cũng có những bài học (bắt buộc) có liên quan đến địa phương Hà Nội

Cụ thể, trong chương trình GDPT 2018, GD LSĐP cho học sinh thành

phố Hà Nội được thể hiện như sau:

phương

+ Lịch sử và văn hóa truyền thống địa phương

+ Mô tả được một số nét về văn hóa (ví

dụ: nhà ở, phong tục, trang phục, ẩm

thực, ) của địa phương

+ Lựa chọn và giới thiệu được mức độ đơn giản một món ăn, trang phục, lễ

hội tiêu biểu, ở địa phương

+ Kể lại được câu chuyện về một trong

số các danh nhân ở địa phương

+ Kể được tên một số dân tộc ở vùng đồng bằng Bắc Bộ

+ Mô tả được một số hoạt động sản

xuất truyền thống (trồng lúa nước, nghề

thủ công, ) ở đồng bằng Bắc Bộ Mô

tả được một hệ thống đê và nêu được vai trò của đề điều trong việc trị thủy + Mô tả được một số nét văn hóa ở

+ Xác định được sông Hồng trên bản

đồ và lược đồ, + Kể được một số tên gọi khác của sông Hồng

+ Sưu tầm, sử dụng tài liệu lịch sử (tranh ảnh, đoạn trích tư liệu, ), một

số thành tựu tiêu biểu của văn minh sông Hồng

+ Mô tả được một số nét cơ bản về đời

sống vật chất và tinh thần thông qua quan sát một số hình ảnh và cuộc sống

của người Việt cổ trên trống đồng Đông Sơn, kết hợp một số truyền thuyết (Sơn Tinh – Thủy Tinh, Sự tích bánh chưng – bánh dày, )

+ Đề xuất được ở mức độ đơn giản một

số biện pháp để giữ gìn và phát huy giá

trị của văn hóa sông Hồng

+ Thăng Long – Hà

27

L ớp Mạch nội

của Lý Công Uẩn

+ Nếu được một số tên gọi khác của Thăng Long – Hà Nội

+ Trình bày được một số nét chính về

lịch sử Thăng Long – Hà Nội thông qua tư liệu tranh ảnh, câu chuyện về Thăng Long tứ trấn, sự tích Hồ Gươm, Hoàng Diệu chống thực dân Pháp, chuyện Hà Nội đánh Mỹ

+ Sử dụng các nguồn tư liệu lịch sử và địa lí, nêu được Hà Nội là trung tâm kinh tế, văn hóa, GD quan trọng của

Việt Nam

+ Thể hiện được ý thức giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa của Thăng Long – Hà Nội

+ Văn Miếu –

Quốc Tử Giám

+ Xác định được một số công trình tiêu

biểu: Khuê Văn Các, nhà bia tiến sĩ, Văn Miếu, Quốc Tử Giám trên sơ đồ khu di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám + Đọc tư liệu lịch sử, mô tả được kiến trúc và chức năng của một trong các công trình nhà bia tiến sĩ, Văn Miếu,

Quốc Tử Giám

+ Bày tỏ được cảm nghĩ về truyền

28

L ớp Mạch nội

thống hiếu học của dân tộc Việt Nam + Đề xuất được ở mức độ đơn giản một

+ Lịch sử và văn hóa truyền thống địa phương

+ Mô tả được một số nét về văn hóa (ví

dụ: nhà ở, phong tục, trang phục, ẩm

thực, ) của địa phương

+ Lựa chọn và giới thiệu được mức độ đơn giản một món ăn, trang phục, lễ

hội tiêu biểu, ở địa phương

+ Kể lại được câu chuyện về một trong

số các danh nhân ở địa phương

+ Sưu tầm và giới thiệu được một số tư

liệu lịch sử liên quan đến Hoàng thành Thăng Long, chùa Một Cột, Văn Miếu

Long – Quốc Tử Giám và một số nhân vật

lịch sử: Lý Công Uẩn, Nguyên phi Ỷ Lan,

+ Đọc và nêu nhận xét về nội dung và ý nghĩa của Chiếu dời đô

Khởi nghĩa Lam Sơn và triều Hậu Lê

+ Tìm hiểu về Lê Lợi và sự tích Hồ Gươm

Cách mạng tháng Tám năm 1945

+ Sưu tầm một số tư liệu (câu chuyện, văn bản, tranh ảnh, ) kể lại trận thắng

lớn ở Hà Nội trong Cách mạng tháng Tám

+ Kể lại được câu chuyện về Hồ Chí Minh khi viết và đọc Tuyên ngôn Độc

lập tại quảng trường Ba Đình

Kiến thức LSĐP không chỉ thể hiện ở môn Lịch sử, mà nó còn được tích

hợp trong các môn học khác là Tiếng Việt và Địa lí Nội dung cụ thể như sau:

30

1.3.3 Các phương pháp kết hợp với dạy học hoạt động trải nghiệm giáo

d ục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học

Hình thức dạy học thông qua HĐTN GD LSĐP là một phương pháp khoa học, có lợi ích rất lớn trong việc giảng dạy cho HSTH Tuy nhiên, bên

cạnh sử dụng hình thức HĐTN, GV cần phải kết hợp linh hoạt các phương pháp khác, nhằm mục đích tạo hứng thú cho HS và truyền tải kiến thức đến

và suy ngẫm về bài học theo một cách mới

Trong hình thức thảo luận nhóm, người dạy và người học đóng vai trò cụ thể như sau:

Vai trò của người dạy: Mỗi GV phải nắm vững phương pháp, có kỹ năng trong tổ chức chuỗi hoạt động gồm lựa chọn vấn đề thảo luận; chia nhóm, bố trí chỗ ngồi; giao nhiệm vụ, giới hạn thời gian thảo luận; theo sát hoạt động của từng nhóm; tổng kết kiến thức sau buổi thảo luận

Vai trò của người học: Mỗi HS cần chủ động nghiên cứu kiến thức trước khi lên lớp để mở rộng nội dung thảo luận, phối hợp với cả nhóm bằng cách chia sẻ những kiến thức mình hiểu, học hỏi từ bạn những kiến thức mình thiếu Kết thúc buổi thảo luận, người học sẽ chủ động báo cáo kết quả và phản biện ý kiến của các thành viên trong lớp để khai thác vấn đề sâu hơn

31

Hình 1.1: Mô tả phương pháp hoạt động nhóm trong dạy học LSĐP

Phương pháp này đem lại rất nhiều rất nhiều lợi ích trong công tác giảng dạy của GV

Thứ nhất, phương pháp này giúp khám phá nhiều kiến thức mới: Mỗi người học sẽ bày tỏ một quan điểm, góc nhìn khác nhau về vấn đề được đưa

ra Quá trình trình bày – diễn giải ý kiến đó sẽ tạo ra một nguồn kiến thức phong phú cho HS chỉ trong một thời gian ngắn

Thứ hai, giúp hiểu rõ bản chất và ghi nhớ thông tin tốt hơn: Thảo luận nhóm yêu cầu người học phải chủ động tìm hiểu thông tin, thuyết trình và bảo

vệ quan điểm trước đám đông HS buộc phải hiểu sâu, nhớ lâu kiến thức để

“giành chiến thắng” trong buổi học

Thứ ba, phát triển các kỹ năng sống cần thiết: Việc phát biểu trên lớp và tham gia tích cực vào các cuộc thảo luận mở với bạn bè là cơ hội để người học luyện tập các kỹ năng sống Đó là kỹ năng giao tiếp, trình bày trước đám đông, lắng nghe ý kiến đa chiều, phân tích vấn đề, phản biện quan điểm, Những kỹ năng này là hành trang quan trọng cho cuộc sống và công việc tương lai của HS

32

1.3.3.2 Phương pháp nghiên cứu tình huống

Nghiên cứu tình huống hay nghiên cứu trường hợp điển hình (case study) là một trong những phương pháp học trải nghiệm dạy học chủ động, được sử dụng phổ biến ở các nước phát triển Tại Việt Nam, phương pháp này được áp dụng ở hầu hết các trường Đại học, Cao đẳng giảng dạy về kinh doanh, quản lý nhân sự, y khoa, luật, báo chí, truyền thông, …

Ở hình thức này, GV đóng vai trò định hướng, học trò có nhiệm vụ tự tìm hiểu, cụ thể như sau:

Vai trò của người dạy: Tùy vào từng mục tiêu bài học, người dạy cần phải biên soạn tình huống đảm bảo các yêu cầu như mang tính thời sự, phù hợp với trình độ của HS, sát với thực tế, có tính thách thức để buộc người học phải tư duy, đưa ra nhiều giải pháp mang tính thực tiễn

Vai trò của người học: Chủ động tìm hiểu thông tin, nghiêm túc tư duy

để đưa ra phương pháp giải quyết phù hợp nhất HS phải tự trang bị cho mình khả năng tự học, tự tìm hiểu cơ sở lý thuyết, sắp xếp thông tin một cách có hệ thống để hoàn thành vai trò này

Đặc biệt, HS phải có thói quen đặt câu hỏi với giảng viên, chủ động phản biện, đưa ra ý tưởng giải quyết tình huống để tiếp nhận kiến thức sâu sắc, đa chiều

Hình 1.2: Mô tả phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học LSĐP

33

Phương pháp nghiên cứu tình huống tạo điều kiện rèn luyện các kỹ năng mềm cho HS: không bị lúng túng khi đối diện với thực tế (càng thực hành, đối diện sớm với vấn đề thì người học càng bình tĩnh làm chủ tình huống do có sự luyện tập từ trước) và kích thích tư duy sáng tạo (khi được đặt vào một tình huống khó, người học sẽ phải tìm kiếm thông tin, đổi mới tư duy để khắc

phục vấn đề)

1.3.3.3 Phương pháp học tập từ thực tế

Học tập từ thực tế là phương pháp được nhiều trường học trải nghiệm ứng dụng Hoạt động này được triển khai mạnh ở bên ngoài khuôn khổ lớp học như tham gia talkshow, workshop, đi dã ngoại, trại hè, …

Cũng như nhiều phương pháp học trải nghiệm khác, GV vẫn sẽ giữ vai trò hướng dẫn, HS vẫn sẽ là trung tâm của hoạt động ở hình thức học tập thực tế: Vai trò của người dạy: Thầy cô giáo đóng vai trò là người xây dựng kế hoạch, sáng tạo nội dung cho các chương trình trải nghiệm dựa nhu cầu thực

tế, tâm lý người học Trong quá trình học tập từ thực tế, GV phải luôn đồng hành, sẻ chia để các hoạt động này thực sự phát huy hiệu quả

Vai trò của người học: Trong tất cả các hoạt động học tập trải nghiệm, người học chuẩn bị tâm thế chủ động để tiếp thu kiến thức, kỹ năng một cách tốt nhất Riêng với học tập từ thực tế, người học cần xác định rõ mục tiêu học tập, tìm kiếm thông tin, chủ động liên hệ với GV và các bạn trong nhóm (nếu có) để không bị mất định hướng

Ví dụ, khi tham gia workshop và talkshow, HS có thể tìm hiểu trước về chủ đề, liệt kê các câu hỏi mà mình còn đang băn khoăn để có thể trao đổi thẳng thắn trong buổi trò chuyện Còn với hoạt động dã ngoại, trại hè, người học cần chú ý về hành trình và các hoạt động diễn ra trong chuyến đi,

từ đó chuẩn bị hành lý cho phù hợp

34

Hình 1.3: Mô tả phương pháp học tập từ thực tế trong dạy học LSĐP

Lợi ích của phương pháp học tập từ thực tế thiên về kỹ năng thực hành, giảm bớt gánh nặng lý thuyết

Đầu tiên, người học được kiểm chứng kiến thức hàn lâm với thực tế: Người học thâm nhập vào cuộc sống, đem kiến thức đã được học tại trường ứng dụng vào hoàn cảnh thực tế để rút ra bài học hoặc tìm ra phương pháp giải quyết hiệu quả hơn

Thứ hai, mở rộng vốn kiến thức thực tế: Sách vở không thể cung cấp đủ kiến thức cho người học Những chuyến đi giúp người học có cơ hội quan sát

sự vật, hiện tượng và lắng nghe phản hồi từ mọi người xung quanh, từ đó rút

ra bài học mới cho riêng mình

Thứ ba, rèn luyện kỹ năng sống: Bước ra ngoài cánh cổng trường, người học phải chủ động giao tiếp với mọi người, hình thành thói quen quan sát và phân tích, lắng nghe và tư duy, Nhờ vậy, các kỹ năng sống quan trọng như phân tích vấn đề, xử lý tình huống, tư duy sáng tạo, sẽ được nâng cao từng ngày

1.3.3.4 Phương pháp học trải nghiệm trò chơi đóng vai

Bản chất của phương pháp học trải nghiệm thông qua trò chơi đóng vai

là dạy học thông qua việc tổ chức hoạt động Đây là môi trường để người học

35

chủ động tham gia vào quá trình học, kích thích tư duy sáng tạo và rèn luyện các kỹ năng lãnh đạo, quản lý đội nhóm, làm việc nhóm, kết nối với mọi người,

Các môn học thuộc nhóm Xã hội (Ngữ văn, Đạo đức, Địa lí và Lịch sử) rất phù hợp để áp dụng phương pháp trò chơi đóng vai Ở đó, GV đóng vai trò định hướng, điều phối, HS chủ động thực hiện:

Vai trò của người dạy: GV cần chia lớp học thành các nhóm nhỏ, đặt ra

đề bài để người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng mới Thầy cô chủ động xác định mục đích của hoạt động, xác định kiến thức và kỹ năng mà người học cần tiếp nhận, đồng hành với học trò trong quá trình hoạt động, nhận xét và đánh giá

Vai trò của người học: Đây là phương pháp yêu cầu người học có sự hợp tác với các thành viên trong nhóm, chủ động đưa ra các ý tưởng mới và lắng nghe tư vấn của GV hướng dẫn Ngoài ra, các bạn còn cần tự lên kế hoạch tổ chức, phối hợp để chuẩn bị và hiện thực hóa kế hoạch đó thành các vở kịch, trò chơi cụ thể

Hình 1.4: Mô tả phương pháp trò chơi đóng vai trong dạy học LSĐP

Phát triển kỹ năng xã hội: Đây là kết quả quan trọng nhất của hình thức trò chơi đóng vai Thông qua việc lắng nghe hướng dẫn của GV và phối hợp với bạn

bè để tổ chức hoạt động, người học sẽ hình thành các kỹ năng làm việc nhóm, chia

sẻ ý kiến, tư duy phản biện và đàm phán, giải quyết các mâu thuẫn

Phát triển năng khiếu cá nhân: Tham gia các trò chơi là cách để người học hiểu rõ hơn về bản thân, xác định năng khiếu (diễn xuất, âm nhạc, thể thao…) và là cơ sở để xây dựng con đường phát triển trong tương lai

1.3.4 Các hình thức của dạy học hoạt động trải nghiệm giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Tiểu học

Nói về các hình thức, kĩ thuật tổ chức HĐTN GD LSĐP thì có rất nhiều Nhưng muốn xây dựng một HĐTN thành công chúng ta cần biết sử dụng các hình thức trải nghiệm phù hợp

Chúng tôi xin đưa ra một số hình thức như sau:

1.3.4.1 Đọc sách, sử liệu địa phương

Sách là công cụ mang lại kiến thức vô cùng lớn cho con người Theo Puskin: “Đọc sách là cách học tốt nhất”, “Đọc sách để tích lũy kiến thức, để

mở rộng tầm mắt, để tăng cường tài năng”; “trở thành chủ nhân của vũ trụ” (Tiêu Vệ, 2004) Vì vậy, việc GD LSĐP cho HS tất yếu cần thực hiện thông qua đọc sách, sử liệu [18]

Hình thức này được thực hiện thông qua tổ chức các hoạt động cụ thể

như sau:

37

Tổ chức cho HS đọc sách, sử liệu địa phương: (1) Nhà trường, cán bộ

thư viện tổ chức buổi nói chuyện giới thiệu sách địa phương có ở trường hay

ở thư viện tỉnh, khu di tích lịch sử văn hóa cho HS; thư viện thực hiện cho HS mượn sách LSĐP đọc; (2) Theo các chủ điểm HĐTN, mục tiêu, nội dung LSĐP phù hợp cho từng tháng, nhà trường phát động phong trào thi đua đọc sách LSĐP CBQL chuyên môn, tổng phụ trách đội, GV triển khai thực hiện

tốt các hoạt động thi đua, hướng dẫn HS đọc sách GV thông qua hoạt động

dạy học, GD giới thiệu, kích thích nhu cầu động cơ đọc sách của HS; (3) Tổ

chức cho HS đọc sách mọi nơi (thư viện, góc sách treo tủ, tủ sách di động),

mọi lúc (thời gian đến lớp sớm, giờ ra chơi, chờ phụ huynh) trong không gian sách LSĐP đã trưng bày ở trường; (4) HS viết lại cảm nhận, giới thiệu sách LSĐP mình cho mọi người, có thể tổ chức các cuộc thi viết về sách sau khi đọc để đạt được hiệu quả tốt hơn

Hình 1.5: Ví d ụ một số tài liệu LSĐP dành cho HS TH

38

1.3.4.2 T ổ chức sinh động tham quan, giao lưu giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh

Tham quan, giao lưu có vai trò đặc biệt quan trong trong GD LSĐP cho

HS Theo Hồ Chí Minh “Lấy gương người tốt, việc tốt để hàng ngày GD lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng con người mới, cuộc sống

mới” (Huỳnh Mộng Tuyền, 2017) [17]

Hình thức này được tổ chức như sau:

T ổ chức tham quan, giao lưu gián tiếp bảo tàng, di tích lịch sử - văn hóa, danh lam th ắng cảnh, lễ hội, nhân vật lịch sử: Tổ chức cho HS gián tiếp

qua các phương tiện ghi âm, ghi hình để tham quan, giao lưu GD LSĐP Chủ

thể GD thu thập thông tin từ Internet, kí sự truyền hình, clip ghi âm, ghi hình

của các nhà khoa học, khách du lịch, GV giới thiệu các khu di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, lễ hội, nhân vật lịch sử, nhà nghiên cứu điển hình của địa phương Để có đầy đủ thông tin hơn, chủ thể GD đi đến các khu

di tích, lịch sử, danh lam thắng cảnh, lễ hội thu thập thông tin, ghi âm, ghi hình Thuyết minh của hướng dẫn viên di tích lịch sử, văn hóa; những cuộc

phỏng vấn, trò chuyện với nhân vật tiêu biểu, tấm gương điển hình cần được ghi âm, ghi hình Trên cơ sở thông tin, dữ liệu thu được, chủ thể GD thiết kế các clip giới thiệu, các hoạt động tham quan, giao lưu gián tiếp các khu di tích, lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh của địa phương Các hình ảnh, thông tư, tư liệu đã có, được thiết kế theo tiến trình HĐTN GD LSĐP cho HS Qua kênh chữ, kênh hình, âm thanh, HS nhận diễn, giải thích, thấu hiểu, thể

hiện thái độ cảm xúc, vận dụng trong học tập, rèn luyện, tôn tạo, phát huy giá

trị văn hóa, LSĐP Sử dụng phong phú các phương pháp, hình thức, phương

tiện tổ chức để đạt hiệu quả cao trong GD GV giới thiệu để HS tự học qua website của trường, qua tivi, máy tính trong giờ ra chơi, truyền tải qua các

39

HĐTN GD, qua sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp cuối tuần, tiết sinh hoạt theo

chủ điểm

T ổ chức trải nghiệm tham quan, giao lưu trực tiếp tại bảo tàng, các khu

di tích l ịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, lễ hội, nhân vật LSĐP tiêu biểu:

Từ kết quả tham quan, giao lưu gián tiếp, nhu cầu của HS, chủ thể GD chọn địa điểm, nhân vật có nhiều giá trị GD nhất để tổ chức cho HS tham quan, giao lưu trực tiếp Tính chất đặc trưng của tham quan, giao lưu này là HS trực

tiếp tiếp xúc đối tượng, hiện vật, quang cảnh, con người để kiểm chứng thông tin thực tế, củng cổ kiến thức LSĐP Mô hình tham quan này chú trọng tổ

chức phong phú HĐTN rèn luyện kĩ năng quan sát, khơi nguồn trí tuệ, sự sáng tạo trong thấu hiểu, kĩ năng tôn tạo, giữ gìn, phát huy những giá trị LSĐP Trải nghiệm hoạt động, tương tác với hiện vật, đối tương, nhân vật

lịch sử, nhà nghiên cứu lịch sử nhằm kích thích nhu cầu, hứng thú, trí tuệ, xúc

cảm, tình cảm của HS với giá trị LSĐP, tình yêu quê hương, đất nước

Hình 1.6: Ví dụ về hình thức tham quan di tích LSĐP

HS t ự tham quan, giao lưu GD LSĐP cho bản thân: Chất lượng kiến

thức, kĩ năng, nhu cầu, xúc cảm với những giá trị LSĐP tham quan gián tiếp,

trực tiếp, HS sẽ càng có nhu cầu, hứng thú muốn tìm hiểu, khám phá giá trị văn hóa, LSĐP HS sẽ tìm sách đọc, biết cách tự tham quan gián tiếp qua các

40

phương tiện thông tin đại chúng Khi xem các chương trình trên các phương

tiện thông tin, HS có ý thức tự GD cao hơn HS đề xuất nhu cầu cha mẹ trực

tiếp đưa HS đến các khu di tích, lịch sử, danh lam thắng cảnh, lễ hội tham quan, gặp gỡ, giao lưu với những nhân vật lịch sử tiêu biểu Khi đó, HS trở thành chủ thể tự giác, độc lập, sáng tạo trong thấu hiểu, có những hành động

cụ thể như đề xuất ý tưởng nhằm tôn tạo, giữ gìn, phát huy giá trị LSĐP HS

trở thành “hướng dẫn viên du lịch nhí”, chủ thể khám phá, tôn tạo, sáng tạo văn hóa, LSĐP

1.3.4.3 Thi trải nghiệm hoạt động giáo dục Lịch sử địa phương cho học sinh Ti ểu học

HĐTN có vai trò đặc biệt quan trọng trong GD LSĐP cho HS Trải nghiệm là phương thức học hiệu quả, gắn với vận động, với thao tác vật chất,

với đời sống thực Việc thông qua làm, học đi đôi với hành, học từ trải nghiệm giúp người học đạt được tri thức và kinh nghiệm có ý nghĩa GD cao

nhất Yadigar Dogan (2010) đặc biệt nhấn mạnh vai trò của việc trải nghiệm ở

bảo tàng để GD LSĐP cho HS [7]

Theo Trần Vân Anh (2011), có nhiều loại hình hoạt động khác: sưu tầm, thâm nhập thực tế, trình diễn sản phẩm, tham gia các cuộc thi, kể chuyện,

diễn thuyết, sắm vai, hóa trang và nhiều hình thức khác nhau [1]

Trên cơ sở các hoạt động đã nghiên cứu, có thể đề cập đến một số hình

thức như sau:

Thi h ỏi đáp, chất vấn về các nhân vật, sự kiện lịch sử, bảo tàng, danh lam th ắng cảnh, di tích lịch sử, văn hóa, lễ hội: Đây là cách thi thông qua hệ

thống câu hỏi, chất vấn để HS đáp, trả lời, giúp HS hệ thống kiến thức LSĐP

về sự kiện, nhân vật lịch sử, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh Hệ thống câu hỏi chất vấn cần đạt nhiều mục tiêu, phong phú nội dung LSĐP, đa dạng hình thức, qua kênh chữ, kênh hình với nhiều loại câu hỏi trắc nghiệm, tự luận