Phát triển năng lực đặc thù môn ngữ văn trong dạy học chủ đề giai điệu đất nước (sgk ngữ văn 7, tập 1, bộ sách kết nối tri thức với cuộc sống)

TRƯỜNG ĐH THỦ ĐÔ HÀ NỘI KHOA SƯ PHẠM LÊ THU PHƯƠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ MÔN NGỮ VĂN TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GIAI ĐIỆU ĐẤT NƯỚC SGK NGỮ VĂN 7, TẬP 1, BỘ SÁCH KẾT NỐI TRI THỨC VỚI

TRƯỜNG ĐH THỦ ĐÔ HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

LÊ THU PHƯƠNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ MÔN NGỮ VĂN

TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GIAI ĐIỆU ĐẤT NƯỚC

(SGK NGỮ VĂN 7, TẬP 1, BỘ SÁCH

KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn

Hà Nội, tháng 5 năm 2023

TRƯỜNG ĐH THỦ ĐÔ HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

LÊ THU PHƯƠNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ MÔN NGỮ VĂN

TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GIAI ĐIỆU ĐẤT NƯỚC

(SGK NGỮ VĂN 7, TẬP 1, BỘ SÁCH

KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: TS Nguyễn Thị Thanh Huyền

(GV kí xác nhận)

Hà Nội, tháng 5 năm 2023

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn đến TS Nguyễn Thị Thanh Huyền – người truyền cảm hứng, người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện khóa luận tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Sư phạm – Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, đặc biệt

là các thầy cô trong tổ bộ môn Sư phạm Ngữ văn đã nhiệt tình giảng dạy, tận tụy, từ tâm, giúp

đỡ và động viên tôi trong suốt khóa học Ơn trường, ơn thầy cô đã cho tôi những bài học, những kinh nghiệm đáng quý

Nhân dịp này, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô Trường THCS Dương Xá (Gia Lâm) đã tạo điều kiện cho tôi được thực nghiệm; cảm ơn tất cả bạn bè cùng những người thân yêu trong gia đình đã quan tâm, yêu quý và dành cho tôi những tình cảm tuyệt vời nhất, tạo động lực cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Hà Nội, tháng 5 năm 2023

Tác giả khoá luận

Lê Thu Phương

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU ……1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc KLTN 6

7 Đóng góp của khóa luận 6

PHẦN NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ 7

1.1 Tổng quan về năng lực 7

1.1.1 Quan điểm về năng lực 7

1.1.2 Quan điểm về phát triển năng lực 7

1.2 Dạy học phát triển năng lực 8

1.2.1.Định nghĩa về dạy học phát triển năng lực 8

1.2.2.Mục tiêu của dạy học phát triển năng lực 9

1.2.3.Đặc điểm của dạy học phát triển năng lực 9

1.2.4.Bản chất của dạy học phát triển năng lực 10

1.2.5.Ý nghĩa của dạy học phát triển năng lực 13

1.2.6.Ưu điểm của dạy học phát triển năng lực 13

1.3 Năng lực đặc thù trong dạy học phát triển năng lực đặc thù môn Ngữ văn 15

1.3.1.Tổng quan về năng lực đặc thù 15

1.3.1.1.Khái niệm về năng lực đặc thù 15

1.3.1.2.Ý nghĩa của việc dạy học phát triển năng lực đặc thù cho HS 15

1.3.2.Năng lực đặc thù trong môn Ngữ văn 16

1.3.2.1.Năng lực ngôn ngữ 16

1.3.2.2.Năng lực văn học 18

1.3.2.3.Thực trạng dạy học phát triển năng lực đặc thù trong môn Ngữ văn 19

1.3.2.4.Tiêu chí kiểm tra, đánh giá 20

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 22

CHƯƠNG 2: KẾ HOẠCH DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “GIAI ĐIỆU ĐẤT NƯỚC” (NGỮ VĂN 7, TẬP 1, “KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG”) 23

2.1 Dạy học theo chủ đề 23

2.1.1.Định nghĩa về dạy học theo chủ đề 23

2.1.2.Đặc trưng về dạy học theo chủ đề 23

2.1.3.Mục tiêu về dạy học theo chủ đề 24

2.1.4.Ý nghĩa về dạy học theo chủ đề 24

2.1.5.Ưu điểm của dạy học theo chủ đề 24

2.2 Kết cấu nội dung chủ đề “Giai điệu đất nước” 25

2.2.1.Mục tiêu 25

2.2.2.Định hướng phát triển năng lực theo thể loại 26

2.3 Thiết kế văn bản đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực 28

2.3.1.Văn bản 1: “Mùa xuân nho nhỏ” (Thanh Hải) 28

2.3.1.1.Tiến trình dạy học văn bản 1: “Mùa xuân nho nhỏ” (Thanh Hải) 28

2.3.1.2 .Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học văn bản 1: “Mùa xuân nho nhỏ” (Thanh Hải) 32

2.3.2.Văn bản 2: “Gò Me” (trích, Hoàng Tố Nguyên) 33

2.3.2.1.Tiến trình dạy học văn bản 2: “Gò Me” (trích, Hoàng Tố Nguyên) 33

2.3.2.2.Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học văn bản 2: “Gò Me” (trích, Hoàng Tố Nguyên) 36

2.3.3.Văn bản 3: “Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi” (Vũ Quần Phương)37 2.3.3.1.Tiến trình dạy học văn bản 3: “Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi (Vũ Quần Phương) 37

2.3.3.2.Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học văn bản 3: “Bài thơ “Đường núi” của Nguyễn Đình Thi (Vũ Quần Phương) 39

2.4 Thiết kế dạy học thực hành tiếng Việt theo định hướng phát triển năng lực 41

2.4.1 Thực hành tiếng Việt: Ngữ cảnh và nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh + Biện pháp tu từ 41

2.4.1.1.Tiến trình dạy học thực hành tiếng Việt: Ngữ cảnh và nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh + Biện pháp tu từ 41

2.4.1.2.Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học thực hành tiếng

Việt: Ngữ cảnh và nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh + Biện pháp tu từ 42

2.4.2.Thực hành tiếng Việt: Nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh + Dấu câu 42

2.4.2.1.Tiến trình dạy học thực hành tiếng Việt: Nghĩa của từ ngữ và Dấu câu 42

2.4.2.2.Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học thực hành tiếng Việt: Nghĩa của từ ngữ và Dấu câu 43

2.5 Thiết kế dạy học tạo lập văn bản theo định hướng phát triển năng lực 44

2.5.1.Tiến trình dạy học bài Viết 44

2.5.1.1.Tiến trình dạy học dạy học bài Viết: Viết bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc………44

2.5.1.2 Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học bài Viết: Viết bài văn biểu cảm về con người hoặc sự việc 44

2.5.2.Tiến trình dạy học bài Nói và nghe 45

2.5.2.1.Tiến trình dạy học dạy học bài Nói và nghe: Trình bày ý kiến về những hoạt động thiện nguyện vì cộng đồng 45

2.5.2.2.Đánh giá phát triển năng lực đặc thù qua tiến trình dạy học bài Nói và nghe: Trình bày ý kiến về những hoạt động thiện nguyện vì cộng đồng 45

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 46

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC VÀ THỰC NGHIỆM 47

3.1 Thiết kế kế hoạch dạy học bài đọc hiểu “Mùa xuân nho nhỏ” (Thanh Hải) 47

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU 47

3.2 Thực nghiệm 57

3.2.1.Mục đích thực nghiệm 57

3.2.2.Nội dung thực nghiệm 58

3.2.3.Đối tượng, địa điểm và thời gian thực nghiệm 58

3.2.3.1.Đối tượng thực nghiệm 58

3.2.3.2.Địa điểm thực nghiệm 58

3.2.3.3.Thời gian tiến hành thực nghiệm 58

3.2.4.Lý do chọn bài thực nghiệm 59

3.2.5.Kế hoạch triển khai thực nghiệm 59

3.2.6.Kết quả thực nghiệm 60

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 66

KẾT LUẬN 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO 68

PHỤ LỤC 70

PHỤ LỤC 1: PHIẾU HỌC TẬP 70

PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ HÌNH ẢNH TIẾT DẠY THỰC NGHIỆM 76

PHỤ LỤC 3: MA TRẬN 78

PHỤ LỤC 4: HƯỚNG DẪN CHẤM 79

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đề tài: “Phát triển năng lực đặc thù môn Ngữ văn trong dạy học chủ đề “Giai điệu đất nước” (SGK Ngữ văn 7, tập 1, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”)”

1.1 Lý luận dạy học

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Quốc hội khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá

trong điều kiện đã nhấn mạnh: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo

hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”

Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28 tháng 11 năm 2014 về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, góp phần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

đã nhấn mạnh: “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển

biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà đức, trí, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh.”

Trong những năm học vừa qua đất nước ta đã có nhiều chuyển biến và thay đổi không chỉ trong dạy học mà còn cả trong các kì thi Dạy học hiệu quả hay không thì phương pháp dạy học là một yếu tố vô cùng quan trọng Talleyrand (nhà chính trị, nhà ngoại giao có ảnh

hưởng lớn đến nền chính trị Pháp và thế giới) cho biết: “Phương pháp là thầy của thầy”

Không chỉ ở các môn học khác, mà bản thân môn Ngữ văn cũng có nhiều thay đổi Nếu như theo phương pháp truyền thống, giáo viên là “trung tâm” của bài học trong mỗi tiết học, cảm thụ văn học là mọi thứ theo định hướng của giáo viên đưa ra, trong khi học sinh chỉ là đối tượng tiếp nhận mà không trải nghiệm những gì đã học, thay vì là trọng tâm của học sinh thì giờ đây học sinh lại là người chủ động trong quá trình học tập, học sinh sẽ tự mình khám phá, khai thác tri thức, giáo viên sẽ là người định hướng, hướng dẫn, cung cấp tri thông tin để học

sinh tìm hiểu về tri thức đó R.C Sharma (1988) đã từng nói: “Trong phương pháp dạy học

lấy người học làm trung tâm, toàn bộ quá trình dạy học đều hướng vào nhu cầu, khả năng, lợi

ích của người học Mục đích là phát triển ở học sinh kĩ năng và năng lực độc lập học tập và giải quyết các vấn đề… Vai trò của giáo viên là tạo ra những tình huống để phát triển vấn

đề, giúp học sinh nhận biết vấn đề, lập giả thuyết, làm sáng tỏ và thử nghiệm các giả thuyết, rút ra kết luận” Người thầy lúc này có vai trò dẫn đường, khơi gợi, truyền cảm hứng với học

sinh Dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo, học sinh phải tự giác hơn, tích cực hơn trong việc tìm hiểu tri thức mới và từ đó học sinh cũng sẽ tự mình khám phá được bản thân, tự đưa ra các phương pháp học tập tối ưu nhất Học sinh sẽ nhân vật trung tâm còn giáo viên là nhân vật quyết định chất lượng Và từ đây chúng ta có thể thấy được mối quan hệ giữ nhà trường với người học bản chất là mối quan hệ của nhà trường với yêu cầu đặt ra của xã hội.Đối với bộ môn Ngữ văn nói riêng và tất cả các môn học khác thì đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng tiếp cận phẩm chất, năng lực người học chi phối trực tiếp việc thay đổi thiết kế tổ chức hoạt động dạy học (giáo án) triệt để Bởi giáo án là tài liệu mà giáo viên lên kế hoạch, dàn ý các đề tài, kế hoạch, hoạt động lên lớp của giáo viên Và giáo án chính là yêu tố tiên quyết, quyết định dưới sự thành bại của một giờ dạy Quá trình giáo viên thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học càng chi tiết, cụ thể thì quá trình dạy học sẽ càng mang lại hiệu quả cao Ngữ văn được coi là môn học kép vừa là nghệ thuật sử dụng ngôn từ vừa là một môn khoa học nên đây là môn học đòi hỏi GV phải có tính sáng tạo, linh động trong khâu thiết kế hoạt động dạy học để có thể phô bày năng lực của HS trong giờ học ở trường phổ thông Vì vậy việc đổi mới phương pháp lấy người học là trung tâm sẽ song song với việc thiết kế tổ chức

các hoạt động dạy học để phù hợp với xu thế thay đổi phương pháp dạy học của thời đại

Theo cách dạy học truyền thống, một trong những mục tiêu chính của giáo dục là giúp học sinh có khả năng đọc, viết, nói và nghe một cách thành thạo Tuy nhiên, khi xã hội và công nghệ liên tục thay đổi, thì khả năng đọc viết cũng vậy Theo xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay đòi hỏi người học không chỉ có kiến thức, kĩ năng, thái độ mà qua những bài học mà còn phải rèn luyện, phát triển những năng lực đặc thù cụ thể để học sinh có thể ứng dụng vào thực tế Dạy học Ngữ văn ở phổ thông cũng đang hướng đến sự đổi mới mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hòa đức, trí, thể, mỹ; chú trọng thực hành,

dưới, phân hóa dần ở các lớp học trên; thông qua các phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh

1.2 Lý luận thực tiễn

Sự phát triển không ngừng của công nghệ thông tin, siêu cạnh tranh, toàn cầu hóa đang

có sự tác động hết sức mạnh mẽ đến mọi mặt, mọi lĩnh vực trong đời sống Điều này đã làm thay đổi lối sống, cách thức làm việc, giao tiếp của con người Bên cạnh đó, sự lên ngôi của máy móc đe dọa đến nguy cơ thất nghiệp của người lao động bởi sự năng xuất và chính xác

mà chúng đem lại Sự thay đổi này cũng làm thay đổi về cơ cấu và yêu cầu chất lượng nguồn nhân lực Chất lượng nguồn nhân lực hiện nay đòi hỏi người lao động không chỉ có kiến thức,

kĩ năng, kinh nghiệm để thực hiện, giải quyết công việc mà quan trọng hơn hết là khả năng vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã có vào giải quyết được vấn đề trong cuộc sống, hay nói cách khác chính là có các năng lực cần thiết để đối mặt với thực tiễn xã hội luôn biến đổi không ngừng một cách linh hoạt và chủ động

Chính những thách thức nguồn nhận lực đã đặt ra yêu cầu đổi mới giáo dục ở nước ta nhằm thay đổi đào tạo nhân lực, đáp ứng nhu cầu thị trường hiện nay Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề này, Bộ giáo dục và đào tạo đã đưa ra đề án đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Năm 2018 Bộ giáo dục và đào tạo chính thức công bố chương trình tổng thể

và 27 chương trình môn học, hoạt động giáo dục trong chương trình giáo dục phổ thông mới Điều này cho thấy quyết tâm đổi mới giáo dục để đào tạo nguồn nhân lực cho quá trình hội nhập quốc tế

Đổi mới chương trình, đổi mới sách giáo khoa là việc làm tất yếu để đảm bảo giáo dục

có thể bắt kịp bước tiến của xã hội Đổi mới chương trình, sách giáo khoa chính là để nâng cao chất lượng giáo dục Lâu nay, Việt Nam vẫn quen với việc học một bộ sách từ lớp 1 đến lớp 12 chung cho cả nước Điều này đã bộc lộ rõ sư bất cập và ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục ở nước ta trước sự phát triển như vũ bão của trí thức nhân loại Nếu như sách giáo khoa hiện hành thiên về những kiến thức hàn lâm thì sách giáo khoa đổi mới thiên về phát triển năng lực cho người học

Trong chương trình đổi mới này, môn Ngữ văn là môn học bắt buộc thuộc lĩnh vực

Giáo dục ngôn ngữ và văn học, được học từ lớp 1 đến lớp 12 Ở cấp Tiểu học, môn học này

có tên là Tiếng Việt; ở cấp Trung học cơ sở và cấp Trung học phổ thông có tên là Ngữ Văn Thông qua các văn bản ngôn từ và những hình tượng nghệ thuật sinh động trong các tác phẩm văn học, bằng hoạt động đọc, viết, nói và nghe, môn Ngữ văn có vai trò to lớn trong việc giúp học sinh hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp cũng như các năng lực cốt lõi để sống và làm việc hiệu quả, để học suốt đời [2] Giáo dục ngôn ngữ và văn học có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng tình cảm, tư tưởng và hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh Thông qua ngôn ngữ và hình tượng nghệ thuật, nhà trường bồi

dưỡng cho học sinh những phẩm chất chủ yếu, đặc biệt là tinh thần yêu nước, lòng nhân ái, tính trung thực và ý thức trách nhiệm; hình thành, phát triển cho học sinh các năng lực chung

và hai năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học[4]

Từ thực trạng việc dạy học Ngữ văn hiện nay, tôi nhận thấy việc dạy học phải có sự kết hợp hài hòa giữa phương pháp dạy học truyền thống với các phương pháp dạy học hiện đại Công nghệ phát triển như vũ bão, việc tiếp thu các phương pháp dạy học tiên tiến trên thế giới như Mỹ, Úc… và vận dụng chúng một cách linh hoạt vào việc dạy và học Ngữ văn ở

Việt Nam là điều cần thiết Chính vì vậy, tôi lựa chọn đề tài Dạy học theo định hướng phát triển năng lực đặc thù trong dạy học chủ đề “Giai điệu đất nước” trong SGK Ngữ văn 7, tập 1, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” nhằm đưa ra những nghiên cứu, định hướng

về dạy học theo hướng thiết kế các hoạt động để học sinh phát triển năng lực đặc thù môn Ngữ văn một cách tốt nhất

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trên thế giới

Nghiên cứu phát triển năng lực cho học sinh là một trong các nghiên cứu giáo dục khá phổ biến trên thế giới Đối với năng lực đặc thù trong môn Ngữ văn (năng lực văn học, năng lực ngôn ngữ), có một số nghiên cứu đề cập đến như:

Trong nghiên cứu về năng lực văn học trong môn Văn học (Ngữ văn), Witte, T.,

Janssen, T., & Rijlaarsdam, G (2006) đã chỉ ra Môn Văn học tập trung vào việc đọc và giải

thích các văn bản Văn học Việc lựa chọn các bài đọc không bị ràng buộc hay có một quy tắc

rõ ràng [4] Nghiên cứu này cũng chỉ ra năng lực văn học của học sinh cực hạn chế Học sinh

ít có kinh nghiệm đọc và cảm thấy khó khăn trong việc đọc hiểu Bên cạnh đó, việc đầu tư cho việc học

2.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam những năm gần đây, với mục tiêu chuyển từ định hướng nội dung sang định hướng phát triển năng lực thì vấn đề này lại càng được quan tâm Các nghiên cứu về chủ đề này chủ yếu tập trung vào một số vấn đề sau:

+ Nghiên cứu cấu trúc năng lực, phương pháp đánh giá năng lực

+ Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển năng lực

+ Nghiên cứu đánh giá, dạy học phát triển năng lực cụ thể cho học sinh như năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, năng lực làm việc nhóm…