Biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ 3 4 tuổi thông qua phương pháp pecs tại trung tâm giáo dục ngày mới, quận đống đa, hà nội

27 2.3.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới .... Phương phá

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỐNG ĐA, HÀ NỘI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

(Chuyên ngành Giáo dục Đặc Biệt)

Hà Nội, tháng 05 năm 2023

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỐNG ĐA, HÀ NỘI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

(Chuyên ngành Giáo dục Đặc Biệt)

Giảng viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Hà

Hà Nội, tháng 05 năm 2023

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ cảm ơn chân thành, sâu sắc nhất đến giảng viên Th.s Nguyễn Thị

Hà người đã tạo điều kiện và hướng dẫn chúng em lựa chọn đúng đắn trong việc chọn đề tài làm khóa luận tốt nghiệp này và cô luôn là người hướng dẫn tận tình

về mặt khoa học, khích lệ, động viên chúng em về mặt tinh thần trong suốt tiến trình nghiên cứu đề tài

Tôi xin cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, cùng toàn thể các thầy, cô giáo Trường Đại học Thủ Đô Hà Nội đã tạo điều kiện cho sinh viên chúng em thực hiện đề tài nghiên cứu này

Tôi xin chân thành cảm ơn Trung tâm Giáo dục Ngày Mới đã tạo điều kiện giúp

đỡ chúng em trong đề tài nghiên cứu này

Do còn hạn chế về thời gian và kinh nghiệm nghiên cứu nên đề tài này chắc hẳn không tránh khỏi thiếu sót Với tinh thần cầu thị, chúng em rất mong sẽ nhận được sự chia sẻ, góp ý của các thầy cô, các độc giả và các bạn đồng nghiệp để

đề tài của em được hoàn thiện hơn

Tác giả

Trần Thu Hồng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản khóa luận là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu, kết quả nêu trong khóa luận là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, nội dung và kết quả nghiên cứu không trùng lặp với bất kì công trình nghiên cứu nào được công bố trước đó

Xác nhận của giảng viên hướng dẫn Tác giả khóa luận tốt nghiệp

( Ký và ghi rõ họ tên) ( Ký và ghi rõ họ tên)

Trần Thu Hồng

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

thực nghiệm 2

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Nhận thức của giáo viên về phương pháp PECS

Biểu đồ 2.2 Nhận thức của giáo viên về vai trò của việc sử dụng PECS

Biểu đồ 2.4 Các giai đoạn thực hiện phương pháp PECS

Biểu đồ 2.5 Khó khăn trong việc áp dụng PECS để dạy trẻ Rối loạn phổ tự

kỷ Biểu đồ 2.6 Thực trạng đánh giá mức độ hiệu quả phương pháp PECS của

giáo viên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Cấu trúc đề tài 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ 3-4 TUỔI THÔNG QUA PHƯƠNG PHÁP PECS 5

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 5

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới 5

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam 8

1.2 Cơ sở lý luận về trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 10

1.2.1 Khái niệm trẻ rối loạn phổ tự kỷ 10

1.2.2 Nguyên nhân gây dẫn đến Rối loạn phổ tự kỷ 11

1.2.3 Đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ rối loạn phổ tự kỷ 12

1.3 Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp 14

1.3.1 Khái niệm kỹ năng 14

1.3.2 Khái niệm giao tiếp 15

1.3.3 Khái niệm kỹ năng giao tiếp 15

1.3.4 Khái niệm phát triển 16

1.3.5 Phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 16

1.3.6 Đặc điểm kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi 16

1.3.7 Biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi17 1.4 Cơ sở lý luận về phương pháp PECS 17

1.4.1 Lịch sử ứng dụng phương pháp PECS 17

1.4.2 Khái niệm phương pháp PECS 18

1.4.3 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp PECS 18

1.4.4 Nội dung của phương pháp PECS 18

1.4.5 Hình thức tổ chức của phương pháp PECS 19

1.4.6 Cơ sở khoa học của chương trình can thiệp theo hướng tiếp cận PECS 20

1.4.7 Cách thức sử dụng chương trình can thiệp theo hướng tiếp cận PECS 20

1.4.8 Giai đoạn của phương pháp PECS 20

1.4.9 Lưu ý khi sử dụng phương pháp PECS 22

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển kĩ năng giao tiếp khi sử dụng phương pháp PECS 23

TIỂU KẾT CHƯƠNG I 24

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ 3-4 TUỔI THÔNG QUA PHƯƠNG PHÁP PECS TẠI TRUNG TÂM GIÁO DỤC NGÀY MỚI 25

2.1 Khái quát về địa bàn khảo sát 25

2.2 Khái quát quá trình khảo sát thực trạng 25

2.2.1 Mục đích khảo sát 25

2.2.2 Nội dung khảo sát 26

2.2.3 Đối tượng khảo sát 26

2.2.4 Cách thức tiến hành khảo sát 26

2.3 Kết quả khảo sát thực trạng nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ thông qua phương pháp PECS 27

2.3.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới 27

2.3.2 Thực trạng kết quả thực hiện phương pháp PECS của giáo viên tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới đối với trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3 – 4 tuổi 32

2.4 Đánh giá chung về công tác phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới40 2.5.1 Thuận lợi 40

2.5.2 Khó khăn 40

TIỂU KẾT CHƯƠNG II 42

CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ 3-4 TUỔI THÔNG QUA PHƯƠNG PHÁP PECS TẠI TRUNG TÂM GIÁO DỤC NGÀY MỚI 43

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 43

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu của giáo dục 43

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính linh hoạt, mềm dẻo phù hợp với đặc điểm của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi 43

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo sự phát triển của trẻ 43

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và phát huy 44

3.1.5 Nguyên tắc tương tác giữa giáo viên và trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi 44

3.1.6 Nguyên tắc đảm bảo tính cá biệt 44

3.2 Đề xuất các biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS 44

3.2.1 Phối hợp các lực lượng giáo dục và gia đình 44

3.2.2 Xây dựng bộ hình ảnh PECS theo chủ đề cụ thể 45

3.2.3 Tạo môi trường lớp học và môi trường sinh hoạt gia đình phù hợp 45

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 46

3.4 Thực nghiệm 46

3.4.1 Khái quát thực nghiệm 46

3.4.2 Kết quả thực nghiệm và kết luận thực nghiệm 47

TIỂU KẾT CHƯƠNG III 60

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 61

1 Kết luận 61

2 Khuyến nghị 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

PHỤ LỤC 64

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

“Rối loạn phổ tự kỷ (RLPTK) là một rối loạn về phát triển, biểu hiện đặc trưng bởi sự khiếm khuyết về tương tác xã hội, giao tiếp và hành vi như rập khuôn, định hình, thu hẹp bất thường kèm theo nhiều rối loạn về thực thể và tâm thần khác [2]” “Sự thiếu hụt rõ rệt các chức năng khiến cho người mắc Rối

loạn phổ tự kỷ trở thành người khuyết tật trong cộng đồng, suy giảm chất lượng

sống đồng thời là gánh nặng của gia đình và xã hội [11]” “Trong những thập kỷ

gần đây, do thay đổi về nhận thức và tiêu chuẩn chẩn đoán kết hợp các yếu tố sinh học và môi trường, tỷ lệ trẻ rối loạn phổ tự kỷ gia tăng nhanh Khảo sát của CDC (Mỹ) công bố năm 2014, cứ 68 trẻ thì có một trẻ bị rối loạn phổ tự kỷ tăng 30% so với năm 2012 [4]” Ở Việt Nam, rối loạn phổ tự kỷ được biết đến vào

cuối những năm 90 Từ năm 2000, những rối loạn này bắt đầu được quan tâm nhiều hơn về vấn đề can thiệp, điều trị tại các bệnh viện nhi và trung tâm giáo dục đặc biệt Ở trẻ Rối loạn phổ tự kỷ một trong những khó khăn đặc trưng đó là khả năng giao tiếp Khả năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ rất kém và hầu như là không có, trẻ luôn né tránh giao tiếp, tương tác với mọi người xung quanh nên trẻ rất cần sự hỗ trợ trong các hoạt động hằng ngày

Giao tiếp có vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi người cũng như các quan hệ cá nhân trong xã hội Thông qua giao tiếp mà con người tiếp thu, lĩnh hội các giá trị văn hóa các chuẩn mực đạo đức để hình thành phát triển các phẩm chất nhân cách, đạo đức, hành vi và thói quen Trẻ Rối loạn phổ tự kỷ là một trong những trẻ gặp khó khăn về kĩ năng giao tiếp, trẻ không biết cách để có thể giao tiếp hay duy trì sự giao tiếp với người khác Đặc biệt đối với trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thì trẻ khó khăn trong việc giao tiếp mắt, duy trì sự chú ý trong giao tiếp vì thế việc phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ là rất cần thiết và quan trọng Tuy nhiên, phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-

4 tuổi một việc không hề dễ dàng và đòi hỏi phải có những biện pháp, cách thức phù hợp

Hiện nay, đã có rất nhiều phương pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi với những ưu và nhược điểm cụ thể phù hợp với từng trẻ trong mỗi môi trường học khác nhau và tùy theo mức độ dạng tật của trẻ nữa Trong đó, phương pháp PECS cũng đã được sử dụng khá phổ biến trong việc giáo dục trẻ khuyết tật nói chung

Việc áp dụng phương pháp PECS vào phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK 3-4 tuổi là vô cùng quan trọng và cần thiết cho sự phát triển của trẻ sau này Nhằm giúp các em có thể cải thiện kĩ năng giao tiếp, phát triển ngôn ngữ Việc sử dụng PECS để phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK 3-4 tuổi là rất quan trọng Vì PECS quan tâm đến khả năng giao tiếp của trẻ từ đó giúp tăng cường khả năng giao tiếp, giúp trẻ trở nên tự tin và tăng khả năng giao tiếp của trẻ Tất cả chúng ta đều hướng tới cùng một mục tiêu: cải thiện kĩ năng giao tiếp của trẻ từ đó giúp trẻ hòa nhập với cộng đồng Một trong những khó khăn tiêu biểu của trẻ RLPTK 3-4 tuổi là kĩ năng giao tiếp Tại trung tâm cũng đã có những biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp như sử dụng tranh ảnh, câu chuyện

xã hội,… Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài: “Biện pháp phát triển kĩ

năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung Tâm Giáo dục Ngày Mới quận Đống Đa, Hà Nội.” làm đề tài khóa

luận tốt nghiệp của mình với mong muốn có thể giúp trẻ RLPTK 3-4 tuổi cải thiện khả năng giao tiếp

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS Đề xuất một số biện pháp tăng cường hiệu quả của việc sử dụng PECS trong phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS

Khảo sát và đánh giá thực trạng về sử dụng phương pháp PECS trong việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

Đề xuất biện pháp tăng cường hiệu quả của việc sử dụng phương pháp PECS trong phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa lý thuyết nhằm thu thập, xử lý và khái quát hóa những vấn đề lý luận cơ bản, những kết quả nghiên cứu liên quan đến trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, đặc điểm về kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, phương pháp PECS Sử dụng phương pháp

PECS nhằm phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

5.2.1 Phương pháp quan sát

Quan sát trẻ Rối loạn phổ tự kỷ trong hoạt động hằng ngày, quan sát đánh giá kỹ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, tìm hiểu thực trạng biện pháp phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ thông qua phương pháp PECS của giáo viên

5.2.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Sử dụng bảng hỏi với các câu hỏi nhằm tìm hiểu về thực trạng phát triển

kỹ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, đánh giá kỹ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, nhận thức của giáo viên về việc phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ và thực trạng sử dụng phương pháp PECS để phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ của giáo viên

6 Cấu trúc đề tài

Khóa luận được trình bày gồm các phần: mở đầu, nội dung, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục Khóa luận gồm 3 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận về biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS

Chương 2: Thực trạng về biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

Chương 3: Đề xuất các biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ 3-4 TUỔI THÔNG QUA

PHƯƠNG PHÁP PECS 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới

“Trẻ Rối loạn phổ tự kỷ được phát hiện từ những năm 40 của những thế kỷ trước nhưng thực ra đã có từ rất lâu trong lịch sử loài người rồi [3]” Hiện nay, trẻ Rối loạn phổ tự kỷ trở thành “Căn bệnh của thời đại” và có rất nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu về trẻ Rối loạn phổ tự kỷ Dưới đây là một số nghiên cứu về vấn đề trên

Jean Marc Itard (1774-1838) đã tiếp nhận một cậu bé hoang dã tên là

Victor “Những mô tả cho thấy, cậu bé không có khả năng hiểu và diễn đạt ngôn

ngữ, không có khả năng giao tiếp hay nhận thức, cách ứng xử xa lạ với cuộc sống của xã hội loài người Victor bị mất khả năng giao tiếp về mặt xã hội và không có khả năng nhận thức như trẻ bình thường [7]” Ngày nay thì người ta

cho rằng Victor chính là trẻ Rối loạn phổ tự kỷ Để khắc phục tình trạng này thì Itard đã nghĩ rằng việc giáo dục trẻ này phải khác hơn so với những trẻ bình thường

“Thuật ngữ Tự kỷ (Autism) được bác sĩ tâm thần người Thụy Sỹ Engen Bleuler (1857 - 1940) đưa ra vào năm 1919 để mô tả giai đoạn bắt đầu của rối loạn thần kinh ở người lớn, đây là hiện tượng mất nhận thức thực tế của người bệnh khi cách ly với đời sống thực tại hằng ngày và nhận thức của người bệnh

có xu hướng không thống nhất với kinh nghiệm thông thường của họ [3]”

Cho đến năm 1943 bác sĩ tâm thần người Mỹ là Leo Kanner mô tả trong

một bài báo với nhan đề “ Autism Disturbance of Effective Contract” “Ông cho

rằng trẻ Rối loạn phổ tự kỷ là trẻ thiếu quan hệ tiếp xúc về mặt tình cảm với người khác; cách thể hiện các thói quen hằng ngày rất giống nhau, tỉ mỉ và đặc trưng tính rập khuôn; gần như không có ngôn ngữ nói hoặc ngôn ngữ nói thể hiện sự bất thường rõ rệt như: nói nhại lời, nói lí nhí, không nhìn vào mắt khi

giao tiếp; rất thích nhìn các vật xoay tròn; có khả năng cao trong quan sát không gian và có trí nhớ “như con vẹt”; gặp khó khăn trong học tập ở các lĩnh vực khác nhau; thích độc thoại riêng trong thế giới của mình; khó khăn trong việc thực hiện các trò chơi đóng vai theo chủ đề như: cho búp bê ăn, nói chuyện điện thoại, bác sĩ tiêm bệnh nhân,…; chỉ hiểu nghĩa đen của câu nói; thích tiếng động

và vận động lặp đi lặp lại đơn điệu; giới hạn đa dạng các hoạt động tự phát, mặc

dù vẻ bề ngoài trông rất nhanh nhẹn, thông minh [10]” Kanner còn nhấn mạnh

triệu chứng rối loạn phổ tự kỷ có thể phát hiện được ngay khi trẻ ra đời hoặc trong khoảng 30 tháng đầu Công trình khoa học của Kanner đã đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử giáo dục trẻ rối loạn phổ tự kỷ ngày nay nó là cơ sở của nhiều công trình nghiên cứu tại nhiều nước trên thế giới

Trong những thập niên nửa cuối thế kỷ XX, nhiều cuộc tranh cãi đã diễn

ra xung quanh việc định nghĩa tự kỷ “Trong suốt quá trình phát hiện và nghiên cứu tự kỷ, các nhà khoa học đã đưa ra các tiêu chuẩn chẩn đoán được đầy đủ khái quát trong hai bảng phân loại bệnh quốc tế là DSN IV và ICD 10 Nhìn chung các nghiên cứu được đề cập đến ở trên đã noisleen rằng, giáo dục cho trẻ khuyết tật nói chung và trẻ tự kỷ nói riêng là cần thiết [1]” “Nghiên cứu về phát triển kỹ năng giao tiếp của tác giả Kak - Hai - Nodich người Đức cũng đã nêu rõ

về ngôn ngữ của trẻ có một vai trò quan trọng và quá trình phát triển ở từng giai đoạn, nhiệm vụ của người lớn là giúp trẻ thâm nhập vào thế giới ngôn ngữ phong phú và đa dạng, dẫn dắt trẻ từ những âm thanh ở tuổi sơ sinh đến sử dụng, nắm vững ngôn ngữ thành thạo, điều đó sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển trí tuệ Trẻ tự kỷ chưa có ngôn ngữ, chưa biết cách giao tiếp, các bậc phụ huynh cần phải bắt đầu công việc can thiệp như: luyện âm, luyện hơi, luyện giọng sau đó đến luyện nói Bằng những ví dụ cách làm cụ thể, thiết thực tác giả

đã giúp các bậc phụ huynh có con bị tự kỷ có thêm những kiến thức cơ bản trong việc giáo dục và dạy dỗ giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp Để nâng cao khả năng giao tiếp cho trẻ, tác giả Linda Maget đã giới thiệu những kỹ năng giao tiếp xã hội giúp trẻ giải quyết những trở ngại trong việc kết giao bạn bè [10].” Muốn giúp trẻ tự kỷ giao tiếp phải tạo môi trường giao tiếp cho trẻ, cho trẻ học,

chơi với bạn thì mới làm xuất hiện, nảy sinh nhu cầu giao tiếp Tác giả đã giúp cho phụ huynh trẻ tự kỷ biết cách lựa chọn môi trường can thiệp và giáo dục cho trẻ phù hợp Tác giả Steven Gutstin cho rằng để giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp cần phải hình thành và phát triển mối quan hệ xã hội, giúp trẻ hiểu được bản thân trẻ (tên gọi, bộ phận trên cơ thể,…), hiểu được mối quan hệ giữa trẻ và các

đồ vật trong gia đình (tên gọi, cách sử dụng, tính chất), mối quan hệ giữa trẻ và các sự vật, hiện tượng trong thế giới xung quanh Trong mỗi hoàn cảnh, tình huống có vấn đề trẻ biết cách giao tiếp phù hợp Tác giả đã giúp cho giáo viên, phụ huynh biết được một phương pháp mới trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ

Nghiên cứu về biện pháp phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ đã được tiến hành để cung cấp các phương pháp hiệu quả và hỗ trợ cho trẻ tự kỷ trong việc phát triển khả năng giao tiếp của họ Dưới đây là một số phương pháp nghiên cứu và áp dụng trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ: kĩ thuật học thông qua trò chơi và hoạt động, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng trò chơi và hoạt động có thể giúp trẻ RLPTK hứng thú và tham gia vào quá trình học; hướng dẫn hình thức và hình ảnh, sử dụng hình ảnh, biểu đồ, biểu đồ trực quan là một cách hiệu quả để hỗ trợ trẻ RLPTK hiểu và sử dụng các kĩ năng giao tiếp; kỹ thuật xã hội hóa, đây là quá trình giúp trẻ học cách tương tác và giao tiếp thông qua bắt chước người khác

Năm 1980 Andrew Bandy (nhà tâm lý Nhi) và Lori Frost (nhà âm ngữ trị liệu) nghiên cứu phương pháp PECS (hệ thống giao tiếp thông qua trao đổi tranh

- Picture Exchange Communication System) ứng dụng vào can thiệp kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK Tác giả sử dụng một loạt chiến lược để giúp trẻ RLPTK có được các kĩ năng giao tiếp Tuy nhiên phương pháp này mới tập trung vào giúp trẻ giao tiếp không lời, cho phép trẻ lựa chọn cách thể hiện nhu cầu của mình bằng tranh ảnh Những công trình nghiên cứu về lĩnh vực này ở trên thế giới tuy nhiều nhưng chỉ tập trung vào nghiên cứu cách phát hiện, chẩn đoán, phương pháp chứ chưa có nhiều các công trình đi sâu nghiên cứu về phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

Nghiên cứu của Ganz và Simpson (2004) nghiên cứu này tập trung vào việc áp dụng PECS để cải thiện kĩ năng giao tiếp từ cơ bản đến nâng cao cho trẻ

tự kỷ Nghiên cứu của Flippin, Reszka và Watson (2010): Nghiên cứu này xem xét hiệu quả của PECS đối với trẻ tự kỷ và những hệ quả của việc sử dụng PECS trong môi trường giáo dục Kết quả cho thấy PECS là một công cụ hữu ích để phát triển kỹ năng giao tiếp ở trẻ tự kỷ và có thể áp dụng trong nhiều ngữ cảnh giáo dục Nghiên cứu của Kagohara và đồng nghiệp (2013): Nghiên cứu này xem xét hiệu quả của PECS đối với trẻ tự kỷ không nói chuyện ở mức cơ bản Kết quả cho thấy PECS giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp và tăng cường khả năng trao đổi thông tin của trẻ tự kỷ

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam

Ở nước ta hiện nay cũng đã xuất hiện nhiều mô hình trợ giúp cho trẻ RLPTK như các trung tâm (Trung tâm Phúc Tuệ, trung tâm Hy Vọng, trung tâm Sao Mai, trường Bình Minh,…) chuyên về chăm sóc, dạy và trị liệu cho trẻ Khoa giáo dục đặc biệt thuộc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Câu lạc bộ gia đình trẻ tự kỷ, Khoa phục hồi chức năng ở Viện Nhi Quốc gia, ở Bệnh viện

Bạch Mai “Từ những năm 2000 trở lại đây, vấn đề trẻ Rối loạn phổ tự kỷ đã

được nhiều ngành quan tâm nghiên cứu hơn trước như tâm lý học, y học, giáo dục học,… một loạt các trung tâm nuôi dạy trẻ Rối loạn phổ tự kỷ ra đời, các bệnh viện mở ra các khoa để can thiệp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, các trường học mở ra lớp học chăm sóc, giáo dục trẻ Rối loạn phổ tự kỷ là những điều kiện thuận lợi cho các nghiên cứu này [8].” Năm 2008, tác giả Đào Thu Thủy với đề

tài “Xây dựng bài tập phát triển giao tiếp tổng thể cho trẻ Tự kỷ tuổi mầm non”

Đề tài đã thiết kế 20 bài tập phát triển giao tiếp cho trẻ Tự kỷ 24 – 36 tháng dành cho phụ huynh Tuy nhiên chưa tiến hành thực nghiệm để kiểm nghiệm tính khả thi của các bài tập phát triển giao tiếp tổng thể Năm 2009, tác giả Ngô Xuân Điệp trong đề tài “Nghiên cứu nhận thức trẻ Tự kỷ tại Thành Phố Hồ Chí Minh”

đã cho thấy được thực trạng mức độ nhận thức của trẻ Tự kỷ và mức độ ảnh hưởng của một số yếu tố chủ quan và khách quan đến nhận thức của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

Dưới đây là một số nghiên cứu có liên quan đến kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK:

Có nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Thanh về đề tài “Biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ 3-4 tuổi”, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam [10]

Nguyễn Phương Thảo, “Kỹ năng giao tiếp của trẻ tự kỷ”, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn [8]

Nhìn chung, các nghiên cứu được đề cập đến ở trên đã nói lên rằng, các vấn đề xung quanh trẻ Khuyết tật trí tuệ đã được quan tâm nghiên cứu và có sự thống nhất nhất định, tạo điều kiện cho trẻ phát triển giao tiếp để hòa nhập với cộng đồng Nhưng chưa có những nghiên cứu đi sâu về việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK

Nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ ở nước ta, đã

có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về vấn đề giao tiếp dưới góc độ tâm lý học, giáo dục học Bắt đầu từ những năm 80 của thế kỷ trước có nhiều bài viết

và công trình nghiên cứu của các nhà khoa học như: Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thủy, Ngô Công Hoàn, Nguyễn Văn Lê, Nguyễn Quang Uẩn đã được

in ấn, công bố, xuất bản và áp dụng trong chăm sóc, giáo dục, can thiệp cho trẻ

em, sinh viên, giáo viên, phụ huynh Nguyễn Hoàng Anh nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp sư phạm của sinh viên dưới góc độ tâm lý học Tác giả đã đề xuất quy trình rèn luyện kỹ năng sư phạm cho sinh viên các trường sư phạm Như vậy, kỹ năng giao tiếp được khai thác dưới góc độ nghề dạy học Năm 2003, tác giả Hoàng Thị Phương trong công trình “Một số biện pháp giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa cho trẻ 5 – 6 tuổi”, trong đó giao tiếp được khai thác dưới góc độ hành vi văn hóa sơ đẳng nhưng là cơ bản, phổ biến, đặc trưng cho lứa tuổi mẫu giáo lớn "Đánh giá kỹ năng giao tiếp xã hội của trẻ tự kỷ" (2017) - Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá kỹ năng giao tiếp xã hội của trẻ tự kỷ tại Việt Nam và phân tích các khía cạnh khác nhau của khả năng giao tiếp của trẻ "Xây dựng chương trình can thiệp kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ tại Việt Nam"

(2019) - Nghiên cứu này tập trung vào việc xây dựng một chương trình can thiệp đặc biệt để cải thiện kỹ năng giao tiếp của trẻ tự kỷ tại Việt Nam

Hiện tại, không có nhiều nghiên cứu về việc áp dụng PECS để phát triển giao tiếp cho trẻ tự kỷ tại Việt Nam Tuy nhiên, có một số nỗ lực và công trình nghiên cứu nhỏ đã được thực hiện trong lĩnh vực này:

Nghiên cứu của Trần Thị Mỹ Trang (2013): Nghiên cứu này tập trung vào việc áp dụng PECS để phát triển giao tiếp cho trẻ tự kỷ ở một trường trẻ tự kỷ tại thành phố Hồ Chí Minh Kết quả cho thấy việc sử dụng PECS đã giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp và tạo ra những tiến bộ đáng kể cho trẻ

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2015): Nghiên cứu này tìm hiểu về việc áp dụng PECS để phát triển giao tiếp cho trẻ tự kỷ ở một trường dạy trẻ tự

kỷ tại thành phố Hồ Chí Minh Kết quả cho thấy việc sử dụng PECS đã giúp trẻ

tự kỷ tăng khả năng giao tiếp và tương tác với người khác

Nghiên cứu của Lê Thị Thanh Bình (2020): Nghiên cứu này nghiên cứu việc áp dụng PECS để cải thiện kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ ở một trường trẻ

tự kỷ ở tỉnh Vĩnh Long Kết quả cho thấy việc sử dụng PECS đã có ảnh hưởng tích cực đến việc giao tiếp của trẻ tự kỷ

Như vậy, việc sử dụng phương pháp PECS hỗ trợ phát triển các lĩnh vực

kỹ năng, trong đó có phát triển giao tiếp thông qua phương pháp PECS đã được

đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu ở Việt Nam Tuy nhiên các nghiên cứu còn chưa đề cập sâu và rõ ràng đối với việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK thông qua phương pháp PECS

1.2 Cơ sở lý luận về trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

1.2.1 Khái niệm trẻ rối loạn phổ tự kỷ

1.2.1.1 Tự kỷ và hội chứng Rối loạn phổ tự kỷ

* Tự kỷ (còn được gọi là “Rối loạn phổ tự kỷ”)

Là một dạng khuyết tật phát triển tồn tại suốt cuộc đời, thường xuất hiện

trong 3 năm đầu đời “Tự kỷ là do rối loạn thần kinh, gây ảnh hưởng đến chức

năng hoạt động của não bộ Tự kỷ có thể xảy ra ở bất cứ cá nhân nào không phân biệt giới tính, chủng tộc hoặc điều kiện kinh tế - xã hội [ 7]” Đặc điểm của

tự kỷ là những khiếm khuyết về tương tác xã hội, giao tiếp ngôn ngữ và phi ngôn ngữ và có hành vi, sở thích, hoạt động mang tính hạn hẹn, lặp đi lặp lại (Theo chuyên trang tự kỷ của liên hợp quốc)

* Hội chứng tự kỷ

“Là một loại khuyết tật do rối loạn của hệ thần kinh gây ảnh hưởng đến não bộ, từ đó ảnh hưởng đến kĩ năng giao tiếp bằng lời nói, giao tiếp không lời, tương tác xã hội và hành vi Ở trẻ Rối loạn phổ tự kỷ, khiếm khuyết về ngôn ngữ

là chủ yếu khoảng hơn 30% trẻ không có ngôn ngữ nói hoặc ngôn ngữ nói rất ít, cũng có nhiều trẻ nói nhưng không biết cách sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp một cách thông thường Những ảnh hưởng khiếm khuyết về ngôn ngữ dẫn đến trẻ Rối loạn phổ tự kỷ gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, học tập đặc biệt là trong việc hòa nhập với cộng đồng [6]”

Trên thực tế, đến nay vẫn chưa có một loại thuốc đặc trị hay một kĩ thuật trị liệu chuyên biệt nào cho hội chứng này Thay vào đó các chuyên gia tâm lý, tâm thần sẽ tập trung cải thiện về hành vi, giao tiếp và quan hệ cộng đồng của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ qua một chương trình đặc biệt kết hợp giữa giáo dục đặc biệt, tâm lý trị liệu, sự quan tâm của phụ huynh (có kiến thức về tự kỷ, sắp xếp điều kiện môi trường thích hợp với trẻ,…)

1.2.2 Nguyên nhân gây dẫn đến Rối loạn phổ tự kỷ

Nguyên nhân của Rối loạn phổ tự kỷ là không chắc chắn, chưa xác định rõ ràng, nhiều yếu tố được cho là góp phần gây ra rối loạn này Các yếu tố rủi ro bao gồm có cha mẹ lớn tuổi, tiểu sử gia đình mắc chứng tự kỷ và một số điều kiện di truyền nhất định

- Di truyền

Những bằng chứng nghiên cứu gần đây cho thấy di truyền là nguyên nhân đóng vai trò chính trong phần lớn các trường hợp Rối loạn phổ tự kỷ Có nhiều gen bất thường kết hợp gây tự kỷ, những vùng nhiễm sắc thể 2,4,7,15,19 là những gen cơ bản gây rối loạn trên Nghiên cứu ở những trẻ sinh đôi đồng hợp

tử tỉ lệ đông nhất 70-90%; dị hợp tử 0%; gia đình anh em cùng mắc 3-5% Khoảng 1% trẻ Rối loạn phổ tự kỷ mắc hội chứng nhiễm sắc thể X dễ gãy Rối

loạn phổ tự kỷ và hội chứng Asperger: thường gặp ở nam nhiều hơn nữ, liên quan nhiễm sắc thể X

- Yếu tố môi trường

Các bệnh lý mẹ mắc phải trước và trong thời kì mang thai: Rubella, cúm, sởi, bệnh lý tuyến giáp, bệnh chuyển hóa (đái tháo đường), dùng các thuốc ảnh hưởng thai nhi như acid valproic, an thần kinh, NSAID, có nhiều stress trong thời kì mang thai, sử dụng quá nhiều acid folic, rượu, song siêu âm,… cũng góp phần gia tăng nguy cơ Rối loạn phổ tự kỷ

- Bệnh lý thần kinh

Động kinh cơn lớn, xơ cứng củ, tổn thương não trước sinh Do thay đổi cấu trúc não ở tiểu não, hồi hải mã, thùy chán trước và thùy thái dương Não của trẻ tự kỷ lớn hơn và nặng hơn so với não của trẻ bình thường do có quá nhiều chất trắng Người ta tìm thấy mối liên hệ bất thường của não giữa, tiểu não và vỏ não gây ra sự quá nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm, hành vi bất thường Bất thường sinh hóa thần kinh liên quan dopamin, catecholamin và serotorin

1.2.3 Đặc điểm phát triển tâm lý của trẻ rối loạn phổ tự kỷ

* Đặc điểm nhân cách

- Có mối quan hệ vừa độc lập vừa tác động lẫn nhau giữa yếu tố vận động và trí tuệ

- Mức độ và nhịp độ chậm của các thành phần không giống nhau

- Không có sự kết hợp giữa hai phương diện tự nhiên và văn hóa

* Đặc điểm hệ thần kinh cấp cao

- Quá trình hình thành các kiến thức mới diễn ra chậm chạp và không liên tục

- Khó khăn trong quá trình phân biệt hóa

- Tính thụ động cao

- Hệ thống tín hiệu thứ 2 (ngôn ngữ) kém phát triển

* Đặc điểm quá trình nhận thức

- Đặc điểm cảm giác tri giác

+ Hoạt động của hệ thống cảm giác tiền đình khó khăn

+ Thời gian tri giác chậm chạp

+ Khả năng phân biệt kém

+ Thiếu tính tích cực trong quá trình tri giác

+ Khó khăn trong quá trình tri giác không gian

- Đặc điểm trí nhớ

+ Không có động cơ ghi nhớ

+ Ghi nhớ máy móc tốt hơn ghi nhớ có ý nghĩa

+ Ghi nhớ trực tiếp tốt hơn ghi nhớ gián tiếp

+ Ghi nhớ có chủ định không tốt hơn ghi nhớ không chủ định

+ Khó nhớ, nhanh quên, tái hiện không chính xác

- Đặc điểm tư duy

+ Tư duy mang tính trực quan, cụ thể, yếu về khái quát

+ Thiếu tính liên tục trong tư duy

+ Yếu vai trò điều chỉnh tư duy

* Đặc điểm ngôn ngữ - giao tiếp

- Trẻ chậm nói: Biết nói muộn, một số trẻ đã nói được vài từ nhưng sau đó không nói nữa

- Phát ra những âm vô nghĩa

- Nói nhại lời, nói đi nói lại hoặc hỏi nhiều lần một cụm từ, nhắc lại lời quảng cáo, hát thuộc lòng, đếm số, đọc chữ cái, hát nối từ cuối câu, thuộc vẹt bài thơ…

- Ngôn ngữ thụ động, chỉ nói khi có nhu cầu, chỉ biết trả lời mà không biết hỏi, không biết kể chuyện, không biết khởi đầu và duy trì hội thoại, không biết bình phẩm

- Sử dụng ngôn ngữ không thích hợp

- Khả năng hiểu lời của người khác ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ cũng có nhiều mức

độ khác nhau

- Vốn từ của trẻ thường nghèo nàn

- Trẻ thiếu chủ ngữ và không mang tính giao tiếp cao

- Trẻ khó khăn khi nói chuyện luân phiên, không biết chờ đợi đến lượt mình trong khi nói

- Trẻ tránh giao tiếp mắt

- Khả năng tương tác xã hội kém

- Khó khăn trong diễn tả cảm xúc của riêng mình

* Đặc điểm tình cảm xã hội

- Chậm hơn so với độ tuổi

- Khó xây dựng quan hệ gắn bó

- Không hứng thú tham gia vào quá trình tương tác xã hội

- Phản ứng với trêu đùa

1.3 Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp

1.3.1 Khái niệm kỹ năng

Kỹ năng là một vấn đề được nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học quan tâm nghiên cứu và đưa ra nhiều cách định nghĩa khác nhau nhưng thể hiện qua hai khuynh hướng chính:

Khuynh hướng thứ nhất: xem xét kỹ năng nghiêng về mặt kĩ thuật của hành động và đại diện cho khuynh hướng này là tác giả V.A.Krutetxki với quan niệm kỹ năng là phương thức thực hiện hành động đã được con người nắm vững

và chỉ cần nắm vững phương thức hành động là con người có kỹ năng Ở Việt Nam, tác giả Bùi Văn Huệ, Lưu Xuân Mới trong cuốn “Lý luận dạy học đại học” cho rằng kỹ năng là sự biểu hiện kết quả thực hiện hành động trên cơ sở kiến thức đã có, kỹ năng là tri thức trong hành động Theo tác giả Đặng Thành Hưng “Kỹ năng là một dạng hành động được thực hiện tự giác, có kĩ thuật dựa trên tri thức về công việc, khả năng vận động và những điều kiện sinh học - tâm

lý khác của cá nhân (chủ thể có kỹ năng) như nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân để đạt được kết quả theo mục đích hay tiêu chí đã định”

Khuynh hướng thứ hai: xem kỹ năng là năng lực của con người trong quá trình hoạt động, đại diện cho khuynh hướng này là các tác giả N.Đ.Levitop, kỹ năng là sự thực hiện công việc có kết quả với một chất lượng cần thiết trong những điều kiện mới và trong những khoảng thời gian tương ứng Tác giả Ngô Công Hoàn, Nguyễn Quang Uẩn, Lê Văn Hồng cho rằng kỹ năng là năng lực của con người biết vận dụng các thao tác của một hành động theo quy trình

Như vậy, có nhiều cách hiểu khác nhau về kỹ năng, tuy nhiên các tác giả đều đồng nhất quan điểm kỹ năng là sự chuyển hóa tri thức đã có thành năng lực hành động của cá nhân và kỹ năng luôn gắn với hành động/hoạt động nhất định nhằm đạt được mục đích đã đặt ra trong thực tiễn Ở đây chúng tôi xem xét khái

niệm “Kỹ năng là khả năng thực hiện một hành động với kết quả được xác định

thường trong một khoảng thời gian cùng năng lượng nhất định hoặc cả hai Các

kỹ năng thường có thể được chia thành các kỹ năng miền chung và chuyên biệt.” [9]

1.3.2 Khái niệm giao tiếp

Khái niệm giao tiếp được nhiều tác giả đề cập đến, mỗi khái niệm đều dựa trên một quan điểm riêng Theo A.Leonchiev, giao tiếp là hệ thống quá trình có mục đích và động cơ bảo đảm sự tương tác giữa người này với người khác trong hoạt động tập thể, thực hiện các quan hệ xã hội và nhân cách, các quan hệ tâm lý

và sử dụng phương tiện đặc thù mà trước hết là ngôn ngữ

Theo Phạm Minh Hạc, giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các quan

hệ người - người để hiện thực hóa các quan hệ xã hội Tác giả Ngô Công Hoàn cho rằng: giao tiếp là quá trình tiếp xúc giữa con người với con người nhằm mục đích trao đổi tư tưởng, tình cảm, vốn sống, kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp

Chúng tôi sử dụng khái niệm: “Giao tiếp là hoạt động trao đổi thông tin nhằm

nhận biết xác lập và tác động lẫn nhau trong mối quan hệ giữa người với người

để đạt được mục đích nhất định Giao tiếp là hành động truyền tải ý đồ, ý tứ của một chủ thể (có thể là một cá thể hay một nhóm) tới một chủ thể khác thông qua việc sử dụng các dấu hiệu, biểu tượng và các quy tắc giao tiếp mà cả hai bên cùng hiểu.”[9]

1.3.3 Khái niệm kỹ năng giao tiếp

Giao tiếp được định nghĩa là những hoạt động diễn ra mọi lúc, mọi nơi Giao tiếp chính là cầu nối giữa người với người để chia sẻ suy nghĩ, tình cảm, thúc đẩy mối quan hệ Kỹ năng giao tiếp chính là khả năng sử dụng các phương tiện ngôn ngữ như lời nói, cơ thể, để diễn đạt ý kiến, quan điểm, tình cảm Trong cuộc sống, kỹ năng giao tiếp được diễn ra từ cả hai chiều, bao gồm người nói và

người nghe, bao gồm truyền đạt thông tin, lắng nghe, quan sát, cảm thông,… Sự phát triển của công nghệ đã tạo đã góp phần mang đến sự đa dạng cho giao tiếp Ngày nay, chúng ta có rất nhiều hình thức giao tiếp khác nhau từ nói chuyện trực tiếp cho đến gián tiếp, giao tiếp qua điện thoại, email, mạng xã hội, tin nhắn Khái niệm giao tiếp được sử dụng trong khóa luận là “Kỹ năng giao tiếp

là khả năng sử dụng hợp lý các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ, biết cách tổ chức, điều chỉnh quá trình giao tiếp nhằm đạt mục đích giao tiếp”[11]

1.3.4 Khái niệm phát triển

Theo từ điển Tiếng Việt “Phát triển” được hiểu là “sự biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp”

1.3.5 Phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

Phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một quá trình hỗ trợ trẻ tự kỷ nâng cao khả năng giao tiếp và tương tác xã hội Tập trung vào việc phát triển khả năng tập trung chú ý, khả năng luân phiên, khả năng bắt chước, khả năng hiểu ngôn ngữ và sử dụng ngôn ngữ

1.3.6 Đặc điểm kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi

Khả năng giao tiếp hạn chế: Trẻ tự kỷ có xu hướng có khả năng giao tiếp hạn chế so với trẻ phát triển bình thường Họ có thể gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để thể hiện ý kiến, nhu cầu và cảm xúc của mình

Khả năng sử dụng ngôn ngữ giới hạn: Trẻ tự kỷ 3-4 tuổi có thể có vốn từ hạn chế và gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để truyền đạt thông điệp

Họ có thể không phản hồi lại các câu hỏi, không thể sử dụng ngôn ngữ để kể chuyện hoặc diễn đạt suy nghĩ và ý kiến của mình

Khó khăn trong việc thể hiện cảm xúc: Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc diễn đạt và hiểu cảm xúc của mình và của người khác Họ có thể không biết cách thể hiện sự vui mừng, buồn bã, sợ hãi hoặc lo lắng một cách tự nhiên

Sự thiếu trì hoãn trong giao tiếp: Trẻ tự kỷ có thể trì hoãn trong việc phản ứng và đưa ra câu trả lời trong cuộc trò chuyện Họ có thể cần thời gian để xử lý thông tin và suy nghĩ trước khi có thể giao tiếp một cách hiệu quả

Thiếu kỹ năng xã hội: Trẻ tự kỷ có thể thiếu kỹ năng xã hội cơ bản như kỹ năng lắng nghe, chia sẻ, đợi lượt, và thể hiện sự tương tác xã hội Họ có thể có khó khăn trong việc thiết lập và duy trì mối quan hệ xã hội với người khác

1.3.7 Biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi

Biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp nói chung và kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ nói riêng gần đây đã nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà tâm lý, giáo dục Trên thực tế ở nước ta hiện nay, quá trình phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ gặp không ít khó khăn do chưa có những biện pháp giáo dục và kinh nghiệm Vì để phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ đạt hiệu quả cao thì cha mẹ và giáo viên phải tìm tòi, vận dụng các phương pháp gần gũi đối với trẻ như: Tạo môi trường không gian tương tác dựa trên hứng thú và sở thích của trẻ, thông qua các hoạt động tình huống hàng ngày khuyến khích trẻ bắt chước và giao tiếp với nhau, phát triển kĩ năng giao tiếp thông qua trò chơi, thông qua tranh, ảnh, phát triển kĩ năng giao tiếp thông qua đọc thơ, kể chuyện

1.4 Cơ sở lý luận về phương pháp PECS

hoặc thậm chí là bạn cùng chơi)[5]” Đối tác giao tiếp - chủ thể giao tiếp thứ

hai này sau đó sẽ đưa cho bé món đồ chơi mà trẻ thích Sự trao đổi này sẽ củng

cố quan hệ giao tiếp giữa hai chủ thể

PECS cũng được sử dụng để giúp trẻ có thể đưa ra nhận xét về một sự vật hiện tượng mà trẻ nghe thấy hoặc nhìn thấy từ môi trường xung quanh Ví dụ, một đứa trẻ có thể nhìn thấy một chiếc máy bay trên bầu trời và đưa cho người cùng chơi một bức tranh có vẽ hình máy bay Khi đứa trẻ bắt đầu hiểu được lợi ích của việc giao tiếp, chúng ta có quyền hy vọng về việc trẻ sẽ có nhu cầu giao tiếp một cách tự nhiên

1.4.2 Khái niệm phương pháp PECS

PECS (Tên đầy đủ Picture Exchange Communication System dịch sang tiếng việt có nghĩa là hệ thống giao tiếp trao đổi hình – hình ảnh) là một dạng của hình thức giao tiếp thay thế và thúc đẩy giao tiếp trong đó người ta sử dụng hình ảnh dưới các hình thức khác nhau thay cho ngôn ngữ để giúp trẻ có thể học cách giao tiếp PECS đặc biệt hữu hiệu đối với các trẻ em chậm phát triển ngôn ngữ, tự kỷ hoặc các trẻ em khác có triệu chứng chậm phát triển ngôn ngữ khác

1.4.3 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp PECS

* Ưu điểm

- Rõ ràng, hình ảnh mang tính trực quan sinh động kích thích tính chủ động học tập ở trẻ

- Phát triển giao tiếp chức năng nhanh

- Có thể mở rộng trình độ/ quan hệ giao tiếp cho trẻ với giáo viên, người thân, bạn bè

- Phát triển lời nói

* Hạn chế

- Cần nhiều thời gian chuẩn bị tài liệu và hình ảnh

- Tập trung vào khả năng giao tiếp không phải chương trình bao gồm các lĩnh vực xã hội, vận động

- Đòi hỏi nhiều công sức

1.4.4 Nội dung của phương pháp PECS

Hình ảnh: PECS sử dụng hình ảnh đại diện cho các khái niệm, đối tượng, hoạt động hoặc nhu cầu mà trẻ muốn diễn đạt Hình ảnh này thường được in trên thẻ hoặc giấy để trẻ có thể cầm và trao đổi

Học cách trao đổi: Trẻ tự kỷ được hướng dẫn cách trao đổi hình ảnh để yêu cầu hoặc diễn đạt điều gì đó Ban đầu, trẻ được khuyến khích cầm một hình ảnh đại diện cho điều mà trẻ muốn (ví dụ: một hình ảnh của nước) và trao đổi cho người khác để nhận được điều trẻ muốn

Giai đoạn trao đổi đơn giản: Ban đầu, trẻ được hướng dẫn trao đổi một hình ảnh đơn giản để yêu cầu một vật phẩm hoặc hoạt động Ví dụ, trẻ có thể cầm một hình ảnh của một cốc và trao đổi để nhận được cốc nước

Xây dựng câu chuyện: Khi trẻ đã thành thạo việc trao đổi đơn giản, họ được khuyến khích xây dựng các câu chuyện hoặc cụm từ bằng cách sắp xếp và trao đổi nhiều hình ảnh liên quan đến một ý kiến hoặc câu hỏi Điều này giúp trẻ

tự kỷ xây dựng khả năng giao tiếp hội thoại

Mở rộng khả năng giao tiếp: Khi trẻ tự kỷ tiến bộ, họ được khuyến khích

sử dụng ngôn ngữ miệng và các hình ảnh kết hợp để diễn đạt ý kiến và cảm xúc của mình Quá trình này thúc đẩy phát triển kỹ năng giao tiếp toàn diện

1.4.5 Hình thức tổ chức của phương pháp PECS

Hình thức đơn giản và sơ khai nhất của PECs là trẻ được dạy sử dụng các tranh, ảnh các đồ vật/ đồ chơi mà trẻ yêu thích Khi trẻ muốn một món đồ chơi nào đó, trẻ có thể chọn ra bức tranh mô tả món đồ chơi đó và đưa cho đối tác trong quan hệ giao tiếp ( có thể là cha mẹ, cô giáo, hoặc thậm chí là bạn cùng chơi ) Đối tác giao tiếp –chủ thể giao tiếp thứ 2 này sau đó sẽ đưa cho bé món

đồ chơi mà bé thích Sự trao đổi này sẽ củng cố quan hệ giao tiếp giữa 2 chủ thể PECS cũng được sử dụng để giúp trẻ có thể đưa ra nhận xét về một sự vật hiện tượng mà trẻ nhìn thấy hoặc nghe thấy từ môi trường xung quanh Ví dụ, một đứa trẻ có thể nhìn thấy một chiếc máy bay bay trên bầu trời và đưa cho người cùng chơi một bức tranh có vẽ hình chiếc máy bay Khi đứa trẻ bắt đầu hiểu được ích lợi của việc giao tiếp, chúng ta có quyền hy vọng về việc trẻ sẽ có nhu cầu giao tiếp một cách tự nhiên

1.4.6 Cơ sở khoa học của chương trình can thiệp theo hướng tiếp cận PECS

“Vấn đề mấu chốt của PECS là sự khuyến khích, động viên phần thưởng trực tiếp bằng chính những đồ vật mà trẻ yêu thích sau khi trẻ thể hiện chính xác điều mình muốn qua việc chọn lựa tranh/ảnh thể hiện đúng đồ vật hiện tượng

1.4.7 Cách thức sử dụng chương trình can thiệp theo hướng tiếp cận PECS

Khi dạy trẻ bằng PECS, phương pháp ABA cũng có thể được kết hợp sử dụng để những thông tin mà PECS truyền tải sẽ được củng cố thêm Hơn thế, trong giai đoạn đầu dạy trẻ bằng PECS, trẻ thường được dạy tìm những bức tranh mô tả các loại thực phẩm tương ứng để được đổi lấy những thực phẩm mà trẻ thích Đây chính là một hình thức khuyến khích động viên trẻ một cách trực tiếp, tích cực để trẻ sử dụng hình thức giao tiếp này

PECS có thể được dùng trong nhiều cách khác nhau để giao tiếp Điển hình PECS là các bức tranh về đồ vật (thức ăn, đồ chơi,…) khi trẻ muốn một trong những thứ đó, trẻ đưa thẻ tranh cho đối tượng giao tiếp như bố, mẹ, nhà trị liệu, người trông nom Đối tượng giao tiếp sau đó sẽ đưa cho trẻ đồ chơi hoặc thức ăn để củng cố giao tiếp Cuối cùng các bức tranh có thể được thay thế bằng các từ và câu ngắn

1.4.8 Giai đoạn của phương pháp PECS

PECS thường được ứng dụng với 6 giai đoạn khác nhau:

- Giai đoạn 1: Giao tiếp như thế nào?

- Giai đoạn 2: Khoảng cách và kiên trì

- Giai đoạn 3: Phân biệt tranh

- Giai đoạn 4: Giao tiếp câu

- Giai đoạn 5: Trả lời câu hỏi “Con muốn”

- Giai đoạn 6: Bình luận

Ở đây đề tài nghiên cứu chủ yếu tập trung vào giai đoạn 1,2 trong 6 giai đoạn của PECS để phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK 3-4 tuổi:

- Giai đoạn 1: Giao tiếp như thế nào ?

Trẻ tự kỷ học cách trao đổi các bức tranh đơn lẻ để lấy đồ vật hoặc hoạt động

mà chúng thực sự muốn

+ Mục tiêu: Khi trẻ thấy đồ vật rất thích, trẻ lấy tranh, đưa cho đối tượng giao tiếp và sẽ bỏ tranh trong tay của đối tượng giao tiếp

+ Yêu cầu:

 Cần hai người huấn luyện để dạy trẻ cách vào hoạt động

 Không có sự gợi ý bằng lời nói

 Giới thiệu một tranh mỗi lần

 Không nên luyện hết trong một buổi tập Sắp xếp khoảng 30-40 cơ hội tập giao tiếp mỗi ngày

 Sử dụng những củng cố khác (thức ăn, trò chơi,…)

 Làm cho tranh được phù hợp với khả năng sử dụng tay của trẻ

+ Phương pháp dạy:

 Phương pháp này cần hai người huấn luyện trong đó:

Người thứ nhất sẽ là đối tượng giao tiếp

Người thứ hai sẽ gợi ý thể chất

 Nhiệm vụ cụ thể:

Người thứ hai không có giao tiếp với trẻ và gợi ý từ phía bàn sau

Đối tượng giao tiếp để sẵn bức tranh trên bàn và lôi kéo sự chú ý của trẻ bằng cách đưa ra đồ vật trong tranh

Khi trẻ chú ý và tỏ ý muốn đồ vật đó, người gợi ý thể chất sẽ cầm lấy tay trẻ, gợi

ý trẻ cầm bức tranh đặt vào tay đối tượng giao tiếp

Người thứ hai dần dần giảm sự gợi ý và để trẻ tự làm một mình

- Giai đoạn 2: Khoảng cách và kiên trì

Vẫn sử dụng những hình ảnh đơn lẻ, trẻ tự kỷ học cách khái quát hóa kỹ năng mới này bằng cách sử dụng nó ở những nơi khác nhau với những người khác nhau và ở những khoảng cách khác nhau Họ cũng được dạy để trở thành những người giao tiếp bền bỉ hơn

+ Mục tiêu: trẻ tìm cuốn tập, lấy tranh ra, đến gần đối tượng giao tiếp, gây sự chú ý, bỏ tranh trong tay của đối tượng

+ Phương pháp dạy: tương tư như giai đoạn 1 nhưng thay đổi về khoảng cách với đối tác giao tiếp, thay đổi đối tác (bạn bè, cha mẹ, người thân,…), môi trường, phạm vi giao tiếp và vị trí để tranh…

1.4.9 Lưu ý khi sử dụng phương pháp PECS

- Bắt đầu từ những hình ảnh đơn giản: Khi bắt đầu sử dụng PECS, hãy bắt đầu với những hình ảnh đơn giản và dễ nhận biết, như các đồ vật hàng ngày hoặc hoạt động cơ bản Điều này giúp người sử dụng dễ dàng hiểu và sử dụng hình ảnh để truyền đạt thông điệp

- Tạo một môi trường PECS rõ ràng: Hãy đảm bảo rằng các hình ảnh trong PECS được tổ chức và sắp xếp một cách rõ ràng và dễ dàng truy cập Sử dụng các bảng hoặc hệ thống treo để các hình ảnh được tổ chức theo một cách hợp lý

- Khuyến khích sự tham gia tích cực: Hãy khuyến khích người sử dụng PECS tham gia tích cực vào quá trình giao tiếp bằng cách sử dụng hình ảnh Đồng thời, hãy tạo điều kiện để họ có thể yêu cầu và nhận được những gì họ cần thông qua PECS

- Tạo lời chỉ dẫn rõ ràng: Khi sử dụng PECS, hãy cung cấp những lời chỉ dẫn rõ ràng và đơn giản để người sử dụng hiểu và sử dụng hình ảnh một cách chính xác

- Tạo cơ hội cho sự phát triển ngôn ngữ: PECS không chỉ giúp người sử dụng truyền đạt thông điệp, mà còn có thể giúp phát triển ngôn ngữ của họ Hãy

khuyến khích việc sử dụng các từ ngữ và câu chuyện kèm theo hình ảnh để nâng cao khả năng giao tiếp của họ

- Lắng nghe và đáp ứng: Khi người sử dụng PECS sử dụng hình ảnh để giao tiếp, hãy lắng nghe và đáp ứng một cách tích cực Điều này giúp tạo ra một môi trường hỗ trợ và khuyến khích giao tiếp thông qua PECS

- Đào tạo và hỗ trợ liên tục: Đảm bảo rằng người sử dụng PECS được đào tạo và

hỗ trợ liên tục để sử dụng hình ảnh một cách hiệu quả Cung cấp sự hướng dẫn

và phản hồi thường xuyên để giúp người sử dụng phát triển kỹ năng giao tiếp

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển kĩ năng giao tiếp khi sử dụng phương pháp PECS

Yếu tố khách quan:

- Thời gian sử dụng PECS: thời gian quá nhiều hay quá ít và chưa phù hợp với mức độ và mục tiêu đã đề ra cho đối tượng sẽ làm ảnh hưởng đến việc sử dụng phương pháp PECS

- Nhận thức của cán bộ, giáo viên, phụ huynh về PECS chưa tốt còn hoang mang thì sẽ là ảnh hưởng đến việc sử dụng PECS để phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK 3-4 tuổi

Yếu tố chủ quan: Với trẻ RLPTK 3-4 tuổi đều có các mức độ khuyết tật khác nhau Điều này ảnh hưởng đến quá trình học tập và phát triển của trẻ Bên cạnh

đó, mức độ khuyết tật khác nhau thì sự phát triển tâm sinh lí của trẻ cũng khác nhau Thái độ thờ ơ của gia đình, giáo viên và mọi người xung quanh không quan tâm đến trẻ sẽ làm tâm lí trẻ buồn, tủi thân từ đó làm trẻ xa lánh mọi người, trẻ sẽ thu mình lại Điều này gây nên một số ảnh hưởng đến việc sử dụng PECS làm giảm hiệu quả của phương pháp Bên cạnh đó nhận thức của trẻ còn gặp nhiều hạn chế: tập trung chú ý còn hạn chế, khả năng bắt chước còn yếu, vận động chưa tốt,… cũng làm ảnh hưởng đến việc sử dụng PECS

TIỂU KẾT CHƯƠNG I

Qua việc nghiên cứu cơ sở lý luận tác giả rút ra một số kết luận sau:

Việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi là rất cần thiết Mỗi trẻ là một cá thể độc lập, mỗi trẻ có một khả năng và nhu cầu khác nhau, tuy nhiên trẻ Rối loạn phổ tự kỷ thường gặp khó khăn về giao tiếp Qua các công trình nghiên cứu, các nhà tâm lý kết luận rằng kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ chậm phát triển hơn trẻ cùng lứa tuổi Hạn chế về khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và việc sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp cũng gặp khó khăn Một số trẻ còn hầu như không có ngôn ngữ dẫn đến khó khăn trong giao tiếp Ngoài ra cũng có trẻ có thể giao tiếp đơn giản nhưng vẫn khá yếu về tương tác giao tiếp

Sự phát triển kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ có sự khác biệt

so với trẻ bình thường ở nhiều khía cạnh khác nhau Việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ là rất cần thiết và phải dựa vào điểm mạnh của trẻ để dạy trẻ Trong quá trình tìm hiểu khó khăn của trẻ, nhận thấy điểm mạnh của trẻ đó là việc học thông qua thẻ tranh giúp trẻ hứng thú và khiến trẻ dễ nhớ hơn Do đó mà chúng tôi đã lựa chọn phương pháp PECS để phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ Qua một số nghiên cứu về việc sử dụng phương pháp PECS đã thấy rõ hiệu quả là cũng đã có sự tiến triển trong phát triển giao tiếp cho trẻ Một số nghiên cứu cũng đã đề ra một số phương pháp tác động đến trẻ từ đó giúp cải thiện kĩ năng giao tiếp của trẻ

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ 3-4 TUỔI THÔNG QUA PHƯƠNG PHÁP PECS TẠI TRUNG TÂM GIÁO DỤC NGÀY MỚI 2.1 Khái quát về địa bàn khảo sát

Trung Tâm Giáo Dục Trẻ em Ngày Mới thành lập ngày 05/01/2011 Trung tâm là đơn vị trực thuộc hội khoa học tâm lý – Giáo Dục Việt Nam, được thành lập theo quyết đinh số 05/QĐ - TWH ngày 05/01/2011 của chủ tịch Hội khoa học tâm lý - Giáo dục Việt Nam Trung tâm hoạt động theo luật khoa học và công nghệ, Nghị định 81/2002/NĐ-CP ngày 17/10/2002 của chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của luật khoa học và công nghệ và các văn bản có liên quan, tuân thủ các quy định của hội khoa học tâm lý- giáo dục việt nam và các điều khoản của điều lệ này Trung tâm có tư cách pháp nhân, có con dấu riêng, có tài khoản riêng để hoạt động và giao dịch theo quy định của pháp luật Trung tâm hiện có 25 cán bộ nhân viên

Trung tâm phát triển với định hướng tiên phong nghiên cứu chuyên sâu về các phương pháp đánh giá tâm lý, can thiệp tâm lý - giáo dục toàn diện cho các trẻ chậm nói, chậm phát triển Tạo cho trẻ một không gian ứng dụng hiệu quả thông qua các mô hình cá nhân, mô hình nhóm, mô hình gia đình mới, mô hình

hỗ trợ trường mầm non cho trẻ thực hành các kỹ năng được hỗ trợ và can thiệp, qua đó phát triển đầy đủ các năng lực tương tác, năng lực ngôn ngữ, năng lực tư duy nhận thức, năng lực vận động phù hợp với trẻ

2.2 Khái quát quá trình khảo sát thực trạng

2.2.1 Mục đích khảo sát

Khảo sát thái độ, nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên trong việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS

Khảo sát thực trạng thực hiện biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS

+ Khảo sát thực trạng sử dụng PECS trong các giờ học, hoạt động thực hành

+ Khảo sát về các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sử dụng phương pháp PECS trong phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ

2.2.2 Nội dung khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát nhiều nội dung liên quan đến đề tài nghiên cứu, trong đó, các nội dung khảo sát chính bao gồm:

- Thực trạng nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

- Thực trạng kết quả thực hiện phương pháp PECS của giáo viên tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

- Thực trạng về mức độ sử dụng phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

- Thực trạng khó khăn của việc áp dụng PECS để phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

2.2.3 Đối tượng khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát trên 60 giáo viên, 2 trẻ rối loạn phổ tự kỷ, 5 phụ huynh có con là trẻ Rối loạn phổ tự kỷ tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

2.2.4 Cách thức tiến hành khảo sát

* Phương pháp quan sát

Chúng tôi sử dụng phương pháp khảo sát bằng phiếu trưng cầu ý kiến kết hợp với phỏng vấn cán bộ quản lý (bảng quan sát kỹ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ)

* Phương pháp điều tra, khảo sát

Phiếu khảo sát dành cho giáo viên gồm 13 câu hỏi nhằm thu thập thông tin về sự hiểu biết của họ về sử dụng phương pháp PECS để phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

* Phương pháp xử lý thông tin

Sử dụng công thức toán học để xử lý các kết quả nghiên cứu

* Thời gian khảo sát

Khảo sát được thực hiện từ 02/2023 đến tháng 04/2023

* Cách đánh giá kết quả khảo sát

Dựa trên kết quả của bảng quan sát; phiếu trưng cầu ý kiến; phiếu phỏng vấn giáo viên; phụ huynh và cán bộ quản lý để đánh giá khách quan thực trạng phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ RLPTK 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS

2.3 Kết quả khảo sát thực trạng nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ thông qua phương pháp PECS

Để khảo sát ý kiến trên giáo viên về vấn đề phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ thông qua phương pháp PECS, sử dụng phiếu hỏi bao gồm 13 câu hỏi với các câu hỏi đóng và mở Trong đó phiếu hỏi được chia làm hai mảng cơ bản như sau: phần một là nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới Phần 2 là thực trạng kết quả thực hiện phương pháp PECS của giáo viên tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới đối với trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3 – 4 tuổi

2.3.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về phát triển kỹ năng giao tiếp cho trẻ Rối loạn phổ tự kỷ 3-4 tuổi thông qua phương pháp PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới

2.3.1.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về phương pháp PECS

Qua khảo sát chúng ta có thể thấy được thực trạng nhận thức của giáo viên

về phương pháp PECS như sau:

Biểu đồ 2.1: Nhận thức của giáo viên về phương pháp PECS

Biểu đồ cho chúng ta thấy có đến 80% (tương đương 48 giáo viên) chọn

“PECS là một dạng của hình thức giao tiếp thay thế và thúc đẩy giao tiếp thay thế và thúc đẩy giao tiếp trong đó người ta sử dụng hình ảnh dưới các hình thức khác nhau thay cho ngôn ngữ để giúp trẻ có thể học cách giao tiếp” Ngoài ra thì

có khoảng 15% (9 giáo viên) chọn “PECS là phương pháp sẽ được tiến hành theo cách thức tổ chức các hoạt động giảng dạy theo đúng trình tự, khuôn khổ và duy trì ổn định”; có 5% (3 giáo viên) chọn “PECS là một phương pháp giúp quản lý hành vi ở trẻ Rối loạn phát triển”

Chúng ta thấy rằng nhận thức của giáo viên ở Trung tâm Giáo dục Ngày Mới về phương pháp PECS tương đối tốt và có nhận thức đúng đắn về PECS Ngoài ra vẫn có một số giáo viên vẫn chưa hiểu rõ về phương pháp này, họ vẫn

bị nhầm lẫn giữa khái niệm về phương pháp PECS với một số phương pháp khác

Vì vậy vẫn cần nâng cao nhận thức của một số giáo viên về phương pháp PECS để họ hiểu rõ hơn về phương pháp này

Pecs là một dạng của hình thức giao tiếp thay thế và thúc đẩy giao tiếp trong đó người ta sử dụng hình ảnh dưới các hình thức khác nhau thay cho ngôn ngữ để giúp trẻ có thể học cách giao tiếp.

Pecs là phương pháp sẽ được tiến hành theo cách thức tổ chức các hoạt động giảng dạy theo đúng trình tự, khuôn khổ và duy trì ổn định.

“Cô N tại trung tâm cho rằng ở trung tâm các thầy cô đã hiểu về PECS và thực hiện về PEC Trung tâm cũng có tổ chức các đợt tập huấn và hướng dẫn trực tiếp về PECS Tuy nhiên có một số giáo viên mới ra trường chưa có nhiều kinh nghiệm, kiến thức về một số phương pháp dạy trẻ nên khi được hỏi về PECS thì họ còn chưa hiểu lắm về khái niệm nên vẫn có những lựa chọn khác”

2.3.1.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên về biểu hiện kĩ năng giao tiếp ở trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

Để tìm hiểu về nhận thức của giáo viên về biểu hiện kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới thì chúng tôi sử dụng bảng hỏi của câu hỏi liên quan đến việc theo thầy cô đánh giá về biểu hiện kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ

Biểu đồ 2.1: Nhận thức của giáo viên về biểu hiện kĩ năng giao tiếp của trẻ

Rối loạn phổ tự kỷ

Trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp, ngôn ngữ

lặp đi lặp lại hoặc cứng nhắc

Trẻ nói nhại lời, nói đi nói lại hoặc hỏi nhiều lần

một cụm từ

Trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp, ngôn ngữ

lặp đi lặp lại hoặc cứng nhắc; khó khăn trong việc

biểu đạt ý tưởng, nói nhại lời, nói đi nói lại hoặc

hỏi nhiều lần một cụm từ; ngôn ngữ thụ động, chỉ

nói khi có nhu cầu

Theo kết quả khảo sát thì có 80% (tương đương 48 giáo viên) cho rằng việc kém biểu hiện giao tiếp thể hiện ở “Trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp,

ngôn ngữ lặp đi lặp lại hoặc cứng nhắc; khó khăn trong việc biểu đạt ý tưởng, nói nhại lời, nói đi nói lại hoặc hỏi nhiều lần một cụm từ; ngôn ngữ thụ động, chỉ nói khi có nhu cầu.” đây là một đáp án đúng và đầy đủ nhất với số lượng giáo viên chọn nhiều nhất Ngoài ra thì có 5% (tương đương 3 giáo viên) chọn đáp án “Trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp, ngôn ngữ lặp đi lặp lại hoặc cứng nhắc”; có 3,4% (tương đương 2 giáo viên) chọn “Trẻ khó biểu đạt được ý tưởng”; có 5% (tương đương 3 giáo viên) chọn “Trẻ nói nhại lời, nói đi nói lại hoặc hỏi nhiều lần một cụm từ”; cũng có 6,6% (tương đương 4 giáo viên) lựa chọn “Ngôn ngữ của trẻ thụ động, chỉ nói khi có nhu cầu”

Nhìn chung đa số giáo viên có biết về biểu hiện kĩ năng giao tiếp của trẻ Rối loạn phổ tự kỷ tại trung tâm là những biểu hiện như thế nào Đa số các giáo viên có biết về biểu hiện kĩ năng giao tiếp của trẻ thì đều đã có kinh nghiệm nhiều năm trong can thiệp cho trẻ thì họ đều lựa chọn được phương án chính xác

và phù hợp Tuy nhiên có khoảng 6 giáo viên lựa chọn các đáp án chưa chính xác, ở đây chủ yếu là các giáo viên mới bước vào nghề nên còn chưa rõ những

biểu hiện đó

2.3.1.3 Thực trạng nhận thức của giáo viên về vai trò của việc sử dụng PECS

Để tìm hiểu về nhận thức của giáo viên về vai trò của việc sử dụng PECS tại Trung tâm Giáo dục Ngày Mới thì chúng tôi sử dụng bảng hỏi ở phụ lục 1 để khảo sát, thu được kết quả như sau: