Biện pháp nâng cao chất lượng giờ dạy môn địa lý nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh lớp 4 (ctst)

Lý do chọn đề tài Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng, mục tiêu và yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục được chỉ rõ trong điều 2, Luật Giáo dục năm 2005: “Mục tiêu giáo dục là đào tạ

1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO …

TRƯỜNG THCS …

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

“MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIỜ DẠY MÔN ĐỊA LÝ NHẰM GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC

SINH LỚP 4”

(Bộ sách CHÂN TRỜI SÁNG TẠO)

Tác giả:

Trình độ chuyên môn:

Chức vụ:

Đơn vị công tác:

Năm học 2022-2023

2

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2 Thực trạng việc dạy học Địa Lý lớp 4 ở Trường tiểu học 4

3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

3.1 Biện pháp 1: Nghiên cứu nội dung, chương trình, xác định mục tiêu bài học môn Địa lý lớp 4 6

3.2 Biện pháp 2: Nâng cao chất lượng giờ học địa lí thông qua hoạt động thao tác trên bản đồ, lược đồ 7

3.3 Biện pháp 3: Hình thành khái niệm, biểu tượng địa lí thông qua khai thác tranh ảnh, video 11

3.4 Biện pháp 4: Hướng dẫn học sinh giải thích hiện tượng Địa lí và nắm vững mối quan hệ của chúng 14

3.5 Biện pháp 5: Sử dụng ca dao, tục ngữ trong giờ học Địa lý 16

3.6 Biện pháp 6: Tổ chức hoạt động trò chơi học tập trong tiết học Địa lý 17 4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 23

III KẾT LUẬN 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

1

I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng, mục tiêu và yêu cầu về nội dung, phương

pháp giáo dục được chỉ rõ trong điều 2, Luật Giáo dục năm 2005: “Mục tiêu giáo

dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI)

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

và hội nhập quốc tế nêu rõ mục tiêu tổng quát của giáo dục và đào tạo là giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả

Cùng với môn Tiếng việt và Toán, môn Địa lý là môn học quan trọng trong chương trình tiểu học góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh Mục tiêu dạy học Địa lý lớp 4 là hình thành cho học sinh một số biểu tượng, khái niệm, mối quan

hệ địa lý đơn giản và bước đầu hình thành, rèn luyện một số kĩ năng địa lý Chương trình Địa lý lớp 4 giúp học sinh lĩnh hội được một số tri thức ban đầu về địa lý Việt Nam, về một số nét tiêu biểu của từng vùng, miền, biển, đảo và các dãy núi, giúp học sinh hiểu biết về môi trường xung quanh từ đó tạo điều kiện cho học sinh

dễ dàng hoà nhập, thích ứng với cuộc sống xã hội, với môi trường xung quanh Chương trình GDPT 2018 đã nêu rõ mục tiêu của Địa lí ở cấp tiểu học là hình thành, phát triển ở học sinh năng lực lịch sử và địa lí với các thành phần: nhận thức khoa học lịch sử và địa lí; tìm hiểu lịch sử và địa lí; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học; đồng thời góp phần hình thành và phát triển các năng lực chung: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo Kéo theo đó, bộ sách Chân trời sáng tạo đã có sự thay đổi sách giáo khoa môn Địa lí 4 Chính vì vậy, bản thân là giáo viên giảng dạy trực tiếp môn Địa lí 4, tôi cần phải nghiên

2

cứu các phương pháp mới để giảng dạy cho học sinh phù hợp hơn

Thực tế trong trường Tiểu học hiện nay đa số các em học sinh ít quan tâm đến môn địa lí vì các em nghĩ đây là môn học phụ, thuộc lĩnh vực khoa học xã hội

mà chủ yếu các em tập trung vào môn học Toán và Tiếng việt Còn đối với giáo viên cũng chưa coi trọng môn học này Mới chỉ là điểm qua cho xong bài Chưa tập trung đầu tư nghiên cứu để tìm tòi những phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phong phú nhằm thu hút hứng thú học tập của học sinh trong môn học Vì thế dẫn đến học sinh ngại học, không có hứng thú trong học tập, ngại trau dồi kiến thức về địa lí, ít tìm hiểu các hiện tượng địa lý trong thực tế Việc học chỉ là đối phó, miễn cưỡng học sinh chỉ tiếp thu được lượng kiến thức rất ít, không bản chất,

vì thế dễ quên Kết quả là hiệu quả học tập chưa cao

Vậy làm thế nào để lựa chọn được những phương pháp dạy học hay, đặc trưng thực hiện để các tiết dạy mang lại hiệu quả cao là một vấn đề mà mỗi giáo viên chúng ta cần phải quan tâm, trăn trở Đó không chỉ là vấn đề của riêng bản thân tôi quan tâm mà là vấn đề quan tâm của hầu hết các giáo viên Tiểu học Xuất phát từ thực tế và yêu cầu cần thiết của xã hội hiện nay, là giáo viên đang trực tiếp giảng dạy lớp 4, tôi muốn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường, tìm lại sự yêu thích môn học, đáp ứng được mục của tiêu Giáo

dục & Đào tạo bản thân tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Một số biện pháp nâng cao chất lượng giờ dạy môn Địa lý nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh lớp 4” qua bộ sách Chân trời sáng tạo với mong muốn mỗi tiết học địa lý đều vui vẻ,

thoải mái và có chất lượng

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng giờ học Địa lý lớp 4 nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh

3 Đối tượng nghiên cứu

- Lý luận về dạy học phân môn địa lý

- Thực tiễn áp dụng các biện pháp nâng cao chất lượng giờ học nói chung và dạy học phân môn Địa lý nói riêng ở trường Tiểu học …

- Học sinh lớp 4 trường Tiểu học …

3

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này tôi đã tiến hành các phương pháp sau :

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Đọc và nghiên cứu một số tài liệu về phương pháp dạy học phân môn Địa Lý

- Phương pháp khảo sát thực tiễn Khảo sát bằng bài kiểm tra và thông qua các tiết học Địa Lý

- Phương pháp thống kê: Thống kê, phân loại học sinh theo mức đạt được

- Phương pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp: Phân tích lý luận và thực tiễn ứng dụng các biện pháp nâng cao chất lượng giờ học Địa Lý

- Phương pháp thực nghiệm: Thực nghiệm một số biện pháp nâng cao chất lượng giờ học Địa Lý để đúc rút kinh nghiệm

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Luật giáo dục năm 2005, điều 28.2 đã ghi ‘‘Phương pháp giáo dục phổ thông

phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS’’

Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học nên GV cần vận dụng các phương pháp soạn giảng cho phù hợp để đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho

HS, từ đó có thể phát huy tính tự giác tích cực của học sinh

Việc dạy học Địa lí nói chung cần đảm bảo các nguyên tắc giáo dục, đây là các luận điểm có tính chất chỉ đạo, những quy định, yêu cầu cơ bản mà người giáo viên cần phải tuân thủ để mang lại hiệu quả cao nhất trong quá trình dạy học Việc

sử dụng tranh ảnh, băng hình, áp dụng các câu ca dao tục ngữ phù hợp với từng phần nội dung kiến thức, tổ chức các trò chơi học tập trong môn học Địa lý đã căn

cứ vào các nguyên tắc giáo dục (môn Địa lí)

Trong quá trình dạy học các yếu tố chủ yếu có tác động trực tiếp đến việc nâng cao chất lượng dạy- học môn Địa lý trong nhà trường như:

- Năng lực giảng dạy của giáo viên:

7

câu ca dao tục ngữ vào bài học một cách hợp lý để khai thác thông tin kiến thức, khắc sâu kiến thức cho học sinh, rèn luyện kỹ năng hoặc bồi dưỡng nhận thức cho các em

Vì thế để dạy tốt được phân môn Địa lý lớp 4 giáo viên cần nắm vững nội dung chương trình, mục tiêu bài học từ đó làm chủ kiến thức trong quá trình dạy

và có những phương pháp và hình thức tổ chức phù hợp tạo được hứng thú cho học sinh

3.2 Biện pháp 2: Nâng cao chất lượng giờ học địa lí thông qua hoạt động thao tác trên bản đồ, lược đồ

3.2.1 Làm sống động các bản đồ, lược đồ trong SGK bằng giáo án điện tử:

Trong chương trình Địa lý lớp 4 có các bản đồ, lược đồ này đều có màu sắc đẹp, phong phú về chủng loại Tuy nhiên các bản đồ và lược đồ đó đều là các tranh tĩnh Nếu để học sinh khai thác một cách bình thường trong SGK thì các em đều thấy rất khó và trừu tượng, không cụ thể và tiếp thu kiến thức không sâu, hời hợt Đặc biệt không tạo được hứng thú cho học sinh trong quá trình khai thác kiến thức Nhưng nếu các bản đồ và lược đồ này được thiết kế bằng giáo án điện tử, lập các hiệu ứng phù hợp với trình tự tìm hiểu nội dung kiến thức sẽ trở thành các bản đồ, lược đồ sống động Điều đó sẽ tạo được sự hứng thú, hấp dẫn cho học sinh, khi đó học sinh sẽ tiếp thu kiến thức nhẹ nhàng, tự nhiên và nhớ kiến thức lâu hơn

Ví dụ 1: Bài 2: Thiên nhiên và con người địa phương – trang 11 SGK Lịch

sử và địa lý 4 - bộ sách Chân trời sáng tạo - tập 1

- Khi học sinh thực hiện yêu cầu: Quan sát hình 1: Bản đồ hành chính Việt Nam Giáo viên yêu cầu học sinh thảo luận nhóm 4: Quan sát lược đồ trên máy chiếu và lược đồ trong SGK

+ Vị trí địa lý: Xác định vị trí của tỉnh, thành phố em đang sinh sống

+ Địa hình: Có những dạng địa hình nào?

+ Khí hậu: Có những mùa nào

+ Sông hồ: Có những sông, hồ nào?

- Học sinh báo cáo kết quả bằng cách chỉ lược đồ trên máy chiếu

8

- Giáo viên cho chạy các hiệu ứng và chốt kiến thức

Ví dụ 2: Bài 26: Thành phố Hồ Chí Minh – trang 104 SGK Lịch sử và địa lí

4 - tập 1

Khi học sinh tìm hiểu vị trí giới hạn của thành phố Hồ Chí Minh và thực hiện yêu cầu:

- Quan sát hình 2 và hãy cho biết:

+ Chỉ vị trí của thành phố Hồ Chí Minh trên lược đồ và cho biết thành phố tiếp giáp những tỉnh nào?

+ Từ thành phố có thể đi tới các tỉnh khác bằng những loại đường giao thông nào?

- Giáo viên yêu cầu học sinh thảo luận nhóm 4: Quan sát lược đồ trên máy chiếu và lược đồ trong SGK

- Học sinh báo cáo kết quả bằng cách chỉ lược đồ trên máy chiếu

9

- Giáo viên cho chạy các hiệu ứng và chốt: Thành phố Hồ Chí Minh nằm bên sông Sài Gòn, có lịch sử trên 300 năm Trải qua nhiều tên gọi khác nhau, từ năm 1976, thành phố được mang tên Thành phố Hồ Chí Minh

- Từ thành phố có thể đi tới các tỉnh khác bằng những loại phương tiện như: Máy bay, tàu hoả, ô tô, …

Như vậy, khi giáo viên thao tác kết hợp chạy hiệu ứng với kiến thức cần chốt cho học sinh trên giáo án điện tử sẽ là biện pháp vô cùng hiệu quả Bởi vì ở đây hình ảnh sống động, cụ thể hóa Ngoài ra học sinh được tìm hiểu kiến thức qua những hình ảnh sống động này không những các em sẽ nhớ rất lâu kiến thức mà còn nâng cao kỹ năng sử dụng bản đồ, giúp các em tự tin hơn, kích thích hứng thú học tập cho học sinh và trong lớp ai ai cũng muốn thể hiện khả năng học tập của mình

3.2.2 Rèn kỹ năng đọc và chỉ bản đồ, lược đồ

Trong mỗi tiết học của môn Địa Lý các em đều phải sử dụng bản đồ, lược

đồ Bản đồ, lược đồ được sử dụng như là nguồn cung cấp kiến thức, là đối tượng

để học sinh chủ động, tự lực khai thác kiến thức Địa Lý Vì thế học sinh phải biết đọc các ký hiệu trên bản đồ, lược đồ, hiểu được ý nghĩa màu sắc được biểu thị trên bản đồ, lược đồ, xác định được các yếu tố Địa Lý trên bản đồ

14

Như vậy, trong tất cả các bài học học giáo viên có thể sử dụng tranh ảnh, băng đĩa sưu tầm để cung cấp nhiều thông tin bổ ích cho học sinh, đồng thời cũng làm sáng tỏ các nội dung kiến thức trong bài học Tăng sự hiểu biết thực tế cho học sinh Ngoài ra còn nhằm giúp các em củng cố sâu hơn với những kiến thức vừa học

3.4 Biện pháp 4: Hướng dẫn học sinh giải thích hiện tượng Địa lí và nắm vững mối quan hệ của chúng

Trong quá trình dạy học Địa lý phân tích mối quan hệ giữa yếu tố Địa Lý là một bước rất quan trọng Nó không thể thiếu được trong quá trình giảng dạy Vì thế giáo viên phải hướng dẫn học sinh biết xác lập mối quan hệ giữa các hiện

15

tượng Địa Lý tự nhiên với tự nhiên, tự nhiên với kinh tế - xã hội, để các em thấy được sự tương quan, hỗ trợ giữa các yếu tố Địa Lý Mặt khác, các em sẽ làm quen với cách tìm nguyên nhân khi biết kết quả

Ví dụ: Khi dạy bài 15: Dân cư và hoạt động sản xuất ở vùng duyên hải miền trung - trang 62 - SGK Lịch sử và Địa lý 4 - Bộ sách Chân trời sáng tạo - tập 1

- Sau khi tìm hiểu bài xong, giáo viên yêu cầu hoạt động nhóm đôi hoàn thiện bảng kiến thức tổng hợp dưới đây

- Khi đã hoàn thành sơ đồ trên yêu cầu các nhóm trình bày nội dung kiến thức vừa học như sau: Vùng biển nước ta rất giàu hải sản, có hàng nghìn loài cá, có hàng trăm loài tôm, những loài cá, loài tôm ngon, nổi tiếng có giá trị như cá chim,

cá thu, cá nhụ, tôm hùm, tôm he… Hoạt động đánh bắt và khai thác hải sản nước

ta diễn ra khắp vùng biển kể từ Bắc vào Nam, nhiều nhất là ở các tỉnh ven biển từ Quảng Ngãi đến Kiên Giang

- Sau khi hoạt động nhóm đôi, từ những ý trên, giáo viên yêu cầu mỗi cá nhân học sinh điền vào sơ đồ để các em thấy được nguồn hải sản không phải là vô tận,

vì thế ta phải có biện pháp bảo vệ nguồn hải sản của nước ta

- Như vậy, với cách nắm vững các hiện tượng Địa lý học sinh sẽ dễ dàng nhận biết được rằng từ vùng biển Việt Nam chúng ta có thể khai thác được nhiều khoáng sản quý như dầu khí, cát trắng … và cũng là nơi đánh bắt và nuôi trồng thủy hải sản Từ đó các em hiểu được tầm quan trọng của biển đảo Biết một số