Biện pháp nâng cao hiệu quả khi dạy học chủ đề “vật chất” và “năng lượng” môn khoa học lớp 4 (ctst)

Giáo viên cần có phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp đảm bảo tính cá thể hóa học tập của học sinh về 2 chủ đề “Chất và năng lượng"nhằm nâng cao hiệu quả tiếp thu bài học của

1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO …

TRƯỜNG THCS …

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

“BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ KHI DẠY HỌC 2 CHỦ

ĐỀ "CHẤT" VÀ "NĂNG LƯỢNG" MÔN KHOA HỌC LỚP 4”

(Bộ sách CHÂN TRỜI SÁNG TẠO)

Tác giả:

Trình độ chuyên môn:

Chức vụ:

Đơn vị công tác:

Năm học 2022-2023

2

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

I Lí do chọn đề tài 1

II Mục đích nghiên cứu 2

III Đối tượng nghiên cứu 2

IV Phương pháp nghiên cứu 2

V Điểm mới của sáng kiến 2

B NỘI DUNG 3

I Cơ sở lý luận 3

II Thực trạng của vấn đề 4

1 Những thuận lợi cho việc dạy và học môn Khoa học 4

2 Những khó khăn khi dạy và học môn Khoa học 4

2.1 Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học của giáo viên chưa đảm bảo tính cá thể hóa hoạt động học tập của học sinh khi dạy về 2 chủ đề “Chất” và “Năng lượng” 4

2.2 Giáo viên chưa giúp học sinh hình thành khả năng tự học và học có sáng tạo 5

2.3 Tổ chức đánh giá kết quả học tập của học sinh về 2 chủ đề Chất và năng lượng chưa đúng theo tinh thần, quy định của thông tư 22 5

III Giải pháp và cách tổ chức thực hiện: 6

1 Các giải pháp chính 6

2 Các biện pháp thực hiện 7

2.1 Giáo viên cần có phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp đảm bảo tính cá thể hóa học tập của học sinh về 2 chủ đề “Chất và năng lượng"nhằm nâng cao hiệu quả tiếp thu bài học của học sinh 7

a Biện pháp 1: Phân hóa từng đối tượng học sinh từ đó đưa ra hệ thống câu hỏi phù hợp để khai thác nội dung kiến thức bài học 7

b Biện pháp 2: Sử dụng phối hợp các phương pháp hình thức dạy học một cách linh động, sáng tạo và phù hợp với từng đối tượng học sinh và điều kiện thực tế của nhà trường 13

c Biện pháp 3: Tổ chức có hiệu quả hoạt động theo nhóm 13

2.2 Giáo viên giúp học sinh hình thành khả năng tự học và học có sáng tạo 14

3

a Biện pháp 1: Rèn kĩ năng tự học cho học sinh 14

b Biện pháp 2: Sử dụng hiệu quả các phương tiện trực quan, đồ dùng dạy học kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin giúp học sinh học tập có sáng tạo hơn 15

c Biện pháp 3: Hướng dẫn học sinh sử dụng vở ghi chép khoa học một cách hiệu quả 17

2.3 Tổ chức đánh giá kết quả học tập của học sinh về 2 chủ đề “Chất” và “Năng lượng” theo đúng quy định của thông tư 22 18

a Biện pháp 1: Tổ chức cho học sinh tự đánh giá lẫn nhau 18

b Biện pháp 2: Tổ chức cho phụ huynh tham gia vào quá trình đánh giá học sinh 19

c Biện pháp 3: Giáo viên đánh giá kết quả học tập của học sinh 20

IV Hiệu quả của việc áp dụng sáng kiến vào thực tiễn 21

1 Về tinh thần, thái độ học tập của học sinh 21

2 Về chất lượng môn học 21

C KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 23

I Kết luận 23

II Đề xuất 24

1

A MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Ở lớp 4 môn Khoa học có ý nghĩa vô cùng đặc biệt Vì đây là lớp học đầu tiên ở bậc tiểu học các em được làm quen với môn học với phương pháp học môn Khoa học nên trong chương trình GDPT 2018, Bộ đã đặt ra yêu cầu rèn luyện cho học sinh hiểu biết về các hiện tượng có trong tự nhiên từ đó ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống Nếu các em có phương pháp học đúng đắn thì sẽ là nền tảng để học tốt môn học này ở lớp 5 và các cấp học cao hơn Môn Khoa học ở lớp 4 nhằm giúp học sinh có một số kiến thức cơ bản, ban đầu và thiết thực về chủ đề: Chất

và chủ đề Năng lượng có tác dụng to lớn đóng vai trò là hạt nhân của môn khoa học ở lớp 4 Những kiến thức của 2 chủ đề này rất gần gũi với học sinh vì ở lứa tuổi học sinh tiểu học, thế giới tự nhiên đối với các em chứa đựng bao điều bí ẩn

Sự tác động của nó hàng ngày qua mắt các em làm cho các em lạ lẫm, khiến các

em tò mò, muốn khám phá để hiểu biết về chúng

Không chỉ là mạch kiến thức quan trọng của môn Khoa học lớp 4 mà thông qua 2 chủ đề: Chất và năng lượng sẽ cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản ban đầu về các hiện tượng có trong tự nhiên có ở ngay bên cạnh các em mà hàng ngày các em nhìn thấy, sờ thấy và cảm nhận thấy Qua việc khám phá tìm hiểu, trinh phục kiến thức của 2 chủ đề này sẽ giúp các em có cách ứng xử thích hợp với thiên nhiên biết yêu quý, trân trọng và bảo vệ thiên nhiên Đồng thời giúp các hiểu biết và khát khao muốn khám phá về thế giới tự nhiên xung quanh mình

để thỏa chí tò mò các em phải quan sát và làm thí nghiệm, nêu câu hỏi thắc mắc trong quá trình học tập, diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói, hình vẽ, sơ đồ, phân tích rồi so sánh những dấu hiệu chung và riêng của sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên Qua đó đã giáo dục các em ham hiểu biết khoa học, có ý thức vận dụng những kiến thức đã học vào đời sống

Tuy nhiên, thực tiễn dạy học môn Khoa học lớp 4 nói chung và dạy học 2 chủ đề về “Chất” và “Năng lượng” nói riêng cho thấy, giáo viên còn chưa nhận thức hết vai trò và tầm quan trọng của môn học này, chưa có sự đầu tư, quan tâm đúng mức cho môn học vì vậy chưa bỏ nhiều thời gian, tâm huyết nghiên cứu, tìm

2

tòi ra những phương pháp dạy học phù hợp nhằm nâng cao chất lượng môn học nên còn gặp nhiều khó khăn trong việc sử dụng phương pháp dạy học Vì vậy các giờ học còn mang tính áp đặt, các em ít được bộc lộ tính chủ động, sáng tạo vì vậy mà hiệu quả dạy môn Khoa học chưa cao Việc tìm ra những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả khi dạy học các môn học ở tiểu học nói chung và môn Khoa học nói riêng là vấn đề quan trọng nhằm hình thành cho học sinh phương pháp học tập độc lập, sáng tạo, qua đó để nâng cao chất lượng dạy học Xuất phát từ yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học và qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy lớp 4, bản thân tôi luôn băn khoăn, trăn trở, trăn trở trong từng tiết dạy, từng bài học, từng chủ đề của môn học, từng bài thi môn Khoa học của học sinh Vì

vậy tôi cố gắng tìm tòi, nghiên cứu và mạnh dạn xin trình bày Sáng kiến: Biện pháp nâng cao hiệu quả khi dạy học 2 chủ đề "Chất" và "Năng lượng" môn

Khoa học lớp 4 (CHÂN TRỜI SÁNG TẠO) với mong muốn sẽ phát huy tính

tích cực chủ động học tập của học sinh, giúp các em yêu thích môn học và học tập tiến bộ hơn, tạo cơ sở vững chắc cho các em tiếp tục học tốt môn học này ở những lớp học, bậc học cao hơn

II Mục đích nghiên cứu

Tìm ra một số biện pháp để nâng cao hiệu quả khi dạy 2 chủ đề “Chất” và

“Năng lượng” môn Khoa học lớp 4 bộ sách Chân trời sáng tạo

III Đối tượng nghiên cứu

Học sinh khối 4- Trường Tiểu học

IV Phương pháp nghiên cứu

1 Phương pháp thu thập thông tin

2 Phương pháp lí thuyết

3 Phương pháp điều tra, phỏng vấn

4 Phương pháp trao đổi kinh nghiệm

5 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

6 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

7 Phương pháp khảo sát, thống kê, xử lí số liệu

V Điểm mới của sáng kiến

3

Đề tài sáng kiến kinh nghiệm của tôi tập chung vào việc tìm ra: Một số biện

pháp nhằm nâng cao hiệu quả khi dạy học 2 chủ đề “Chất” và “Năng lượng” môn

Khoa học lớp 4” bộ sách Chân trời sáng tạo với nội dung cơ bản như sau:

1 Có phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp đảm bảo tính cá thể hóa học tập của học sinh về 2 chủ đề Chất và Năng lượng nhằm nâng cao hiệu quả tiếp thu bài học của học sinh

2 Giáo viên giúp học sinh hình thành khả năng tự học và học có sáng tạo

3 Tổ chức đánh giá kết quả học tập của học sinh về 2 chủ đề “Chất” và “Năng lượng” theo đúng quy định của thông tư 22

4 Giáo viên cần trau dồi vốn kiến thức phong phú và đa dạng có liên quan đến môn học

B NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

Chúng ta đang sống trong thời đại nền văn minh công nghiệp, cách mạng khoa học công nghệ phát triển như vũ bão đòi hỏi người lao động phải có năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề Sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với hệ thống giáo dục học

đi đôi với hành, lí thuyết gắn liền với thực tiễn của đời sống và sản xuất Học là

để lao động để áp dụng vào cuộc sống Với sản phẩm đặc biệt là con người, giáo dục là động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước Để hoàn thành sứ mệnh

to lớn của mình, giáo dục phải đổi mới một cách toàn diện từ mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức

Trong chương trình môn khoa học lớp 4 thì 2 chủ đề “Chất” và “Năng lượng”

là mạch kiến thức quan trọng, then chốt Kiến thức của 2 chủ đề này vô cùng gần gũi, thiết thực với học sinh nó góp phần cung cấp cho học sinh hiểu biết những đặc điểm, tính chất, hiện tượng của nước, âm thanh, ánh sáng trong đời sống hàng ngày Bước đầu hình thành cho học sinh kĩ năng quan sát và có khả năng làm thí nghiệm một cách đơn giản từ đó học sinh hiểu vận dụng và so sánh rút ra được dấu hiệu đơn giản trong thế giới tự nhiên và rèn cho học sinh có ý thức quan tâm, ham hiểu biết tìm hiểu học tập môn Khoa học đồng thời cũng phải hình thành

7

2 Các biện pháp thực hiện

2.1 Giáo viên cần có phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp đảm bảo tính cá thể hóa học tập của học sinh về 2 chủ đề “Chất và năng lượng"nhằm nâng cao hiệu quả tiếp thu bài học của học sinh

Trước hết để có phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp đảm bảo tính cá thể hóa học tập của học sinh thì người giáo viên phải hiểu được vai trò, tác

dụng của việc dạy học“cá thể hóa” đó là dạy học phải phát huy hết năng lực sở trường của từng cá thể học sinh nhằm tạo cho học sinh luôn chủ động tích cực tìm tòi, khám phá và tự chiếm lĩnh kiến thức Cho nên để dạy học đảm bảo tính cá thể hóa người thầy cần quan tâm đến từng cá nhân không nên khuôn mẫu đưa ra một giáo án chuẩn mà tùy vào tình hình, tùy vào đối tượng học sinh của trường mình

để từ đó đưa ra được những biện pháp phù hợp Đối với học sinh trường trường tôi đang công tác, tôi đưa ra những biện pháp sau:

a Biện pháp 1: Phân hóa từng đối tượng học sinh từ đó đưa ra hệ thống câu hỏi phù hợp để khai thác nội dung kiến thức bài học

- Mục đích của việc phân hóa đối tượng học sinh đó là giúp giáo viên nắm chắc năng lực tiếp thu của từng em Ngay từ đầu năm học tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng học tập của từng em, phỏng vấn từng cá nhân để đánh giá mức độ yêu thích môn học của các em từ đó có sự điều chỉnh về phương pháp và hình thức dạy học phù hợp ở 2 chủ đề Chất và năng lượng

- Dựa vào năng lực, trình độ nhận thức của từng em cũng như đặc điểm tâm sinh lí của học sinh trong mỗi tiết dạy tôi đã đưa ra phương pháp dạy học phù hợp

đó chính là sắp xếp hệ thống câu hỏi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp phù hợp với nhận thức của từng em Chính vì vậy đã phát triển khả năng của học sinh giỏi và khích lệ được học sinh còn chậm và nhút nhát và khơi gợi được niềm đam

mê học môn học này của học sinh khi đã đam mê học thì chắc chắn các em sẽ học tập tiến bộ

- Để làm được điều này đòi hỏi giáo viên phải có năng lực khai thác, chắt lọc tìm tòi, nghiên cứu kĩ nội dung từng bài học dựa vào mục tiêu của từng tiết học

để đưa ra hệ thống câu hỏi dạy học theo hướng “ Cá thể hóa hoạt động học tập

8

của học sinh” là rất quan trọng, nó giúp cho chúng ta vận dụng các bước dạy học vào từng bài dạy dễ dàng và hiệu quả Hệ thống câu hỏi sẽ được sắp xếp theo các bước

* Bước 1: Đưa ra tình huống xuất phát và câu hỏi nêu vấn đề:

- Tình huống xuất phát hay tình huống nêu vấn đề là một tình huống do giáo viên chủ động đưa ra như là một cách dẫn nhập vào bài học Chính vì vậy mà tình huống xuất phát phải ngắn gọn, gần gũi, dễ hiểu đối với học sinh Tình huống càng rõ thì việc đưa ra câu hỏi nêu vấn đề càng dễ dàng

- Câu hỏi nêu vấn đề là câu hỏi lớn của bài học Câu hỏi phải phù hợp với

trình độ nhận thức của học sinh, phải gây được mâu thuẫn nhận thức và kích thích trí tò mò, thích khám phá, lĩnh hội kiến thức của học sinh Giáo viên phải dùng câu hỏi mở, tuyệt đối không được dùng câu hỏi đóng để nêu vấn đề

Ví dụ: Bài 1 “Một số tính chất và vai trò của nước” (trang 6, Khoa học

4, bộ sách Chân trời sáng tạo)

Giáo viên hỏi học sinh:

+ Trong sinh hoạt hàng ngày, gia đình các con sử dụng nước vào những việc gì? (nấu cơm, uống, tắm giặt, tưới cây, )

+ Các thấy nước có cần thiết cho cuộc sống của mỗi chúng ta không?

Vậy theo em, nước có những tính chất gì? Các em hãy ghi lại hiểu biết ban đầu của mình vào vở ghi chép khoa học

*Bước 2: Làm bộc lộ (hình thành) biểu tượng ban đầu

- Làm bộc lộ quan niệm ban đầu là bước quan trọng, đặc trưng của phương pháp dạy học “Cá thể hóa hoạt động học tập của học sinh” Bước này khuyến khích học sinh nêu những suy nghĩ, nhận thức ban đầu của mình về vấn đề vừa được đưa ra trước khi được tìm hiểu về bản chất sự vật, hiện tượng Đó là những quan niệm được hình thành trong vốn sống của học sinh, là các ý tưởng giải thích

sự vật, hiện tượng theo suy nghĩ của các em Trong bước này, tôi khuyến khích học sinh nêu những suy nghĩ, nhận thức ban đầu của mình về sự vật hiện tượng mới bằng nhiều cách khác nhau như bằng cách nói, viết hay vẽ Tôi luôn tôn trọng những suy nghĩ, nhận thức ban đầu của các em, lắng nghe và tôn trọng những

9

quan niệm của các em dù đó là quan niệm sai hoặc chưa thực sự chính xác để giúp các em mạnh dạn và tự tin hơn khi bộc lộ những quan điểm của mình Tuyệt đối không biểu lộ thái độ không đồng tình với những biểu tượng (quan niệm) chưa đúng của học sinh Vì vậy, học sinh trong lớp tôi không còn e ngại, các em dần mạnh dạn, tự tin khi trình bày những suy nghĩ của mình, không khí lớp học thực

sự sôi nổi

- Sau đó giáo viên khéo léo gợi ý cho học sinh so sánh các điểm giống nhau

và khác nhau (không nhất trí giữa các ý kiến) của biểu tượng ban đầu Từ những

sự khác nhau cơ bản đó giúp học sinh đề xuất câu hỏi thắc mắc của bước tiếp theo

*Bước 3: Đề xuất câu hỏi và giải pháp tìm tòi nghiên cứu

* Đề xuất câu hỏi:

- Từ những khác biệt và phong phú về biểu tượng ban đầu của học sinh, giáo viên giúp học sinh đề xuất các câu hỏi từ những khác biệt đó Chú ý xoáy sâu vào những sự khác biệt liên quan đến kiến thức trọng tâm của bài học

- Ở bước này, giáo viên cần khéo léo chọn lựa một số biểu tượng ban đầu tiêu biểu của học sinh theo mục tiêu bài học đồng thời linh hoạt điều khiển thảo luận của học sinh đề xuất các câu hỏi từ những sự khác biệt đó theo ý đồ dạy học Khi học sinh đưa ra các câu hỏi thắc mắc, giáo viên cần tôn trọng tất cả các ý kiến của các em dù câu hỏi đó không liên quan đến kiến thức trọng tâm của bài để khích lệ các em mạnh dạn hơn, sau đó đi giải quyết một số câu hỏi đề xuất phù hợp với nội dung bài học

15

liệu hướng dẫn để trả lời các câu hỏi mà giáo viên đưa ra vì như vậy sẽ làm cho học sinh ỷ lại không chịu suy nghĩ, tìm tòi trong học tập Sách giáo khoa có thể chỉ được sử dụng làm tài liệu quy chiếu với các kết quả nghiên cứu của học sinh

ở cuối tiết học

- Trong quá trình học sinh thực hành, giáo viên cần khéo léo quan sát học sinh xem các em đang nghĩ gì về vấn đề mà mình đặt ra để nắm được tình hình Nếu có điều gì không khớp với dự định ban đầu thì cần có sự điều chỉnh cho phù hợp

- Các biểu tượng học sinh đưa ra có thể đúng, có thể sai nhưng giáo viên không đánh giá và cũng không đưa ra câu trả lời Giáo viên chỉ gợi ý hay đặt thêm những câu hỏi dẫn dắt học sinh đi tìm câu trả lời cho câu hỏi của chính các em chứ không làm thay Trong trường hợp thí nghiệm cần có những điều kiện, giáo viên cần giúp học sinh xác định được những điều kiện đó Điều này bước đầu các

em có thể gặp nhiều khó khăn nhưng nếu giáo viên kiên trì thực hiện nhiều lần các em sẽ thành thao tác quen thuộc với việc đặt điều kiện cho các thí nghiệm để đảm bảo độ chính xác cao

- Giáo viên cũng cần tạo lập môi trường thân thiện, hỗ trợ trong giờ học, trong đó học sinh được tương tác với thế giới Chất, hợp tác tranh luận với bạn dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên, học sinh được khuyến khích đưa ra các câu hỏi, ý kiến của riêng mình Giáo viên cần đưa ra các ý kiến hỗ trợ thích hợp giúp học sinh tích cực, nỗ lực xây dựng được kiến thức mới Trong trường hợp học sinh bế tắc, giáo viên có thể đưa ra các vấn đề đơn giản và thích hợp giúp các

em từng bước xây dựng được kiến thức mới

b Biện pháp 2: Sử dụng hiệu quả các phương tiện trực quan, đồ dùng dạy học kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin giúp học sinh học tập có sáng tạo hơn

- Học tập khoa học là quá trình học sinh tiếp thu kiến thức thông qua quá trình quan sát, làm thí nghiệm để từ đó học sinh tìm tòi ra kiến thức từ đó vận dụng vào thực tiễn 2 Chủ đề Chất và năng lượng xoay quanh kiến thức có sẵn trong tự nhiên như các hiện tượng gió, bão, sự tồn tại của nước….Vì vậy nếu như