Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên qua một số tác phẩm của lê văn nghĩa

Ông được bạn đọc hoan nghênh và biết đến nhiều hơn với vai trò nhà văn khi liên tiếp cho ra đời những truyện dài thiếu nhi về lứa tuổi học trò thập niên 60-70 thế kỷ trước của Sài Gòn nh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS HUỲNH NHƯ PHƯƠNG

HỒ CHÍ MINH - 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong luận văn là kết quả quá

trình nghiên cứu của bản thân tôi

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoa học

của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhưng nội dung tôi nghiên cứu

không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2023 Học viên

Nguyễn Thị Thu Hà

LỜI CẢM ƠN

Bằng tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo GS.TS

Huỳnh Như Phương – người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm luận

văn với tinh thần khoa học, nghiêm túc

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Khoa Văn học, Phòng sau đại học

– Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia thành phố Hồ

Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

Xin cảm ơn thầy cô, bạn bè và những người thân trong gia đình đã động

viên, giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này

Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2023 Học viên

Nguyễn Thị Thu Hà

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3 Lịch sử nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Đóng góp của đề tài 12

6 Kết cấu luận văn 12

Chương 1: VĂN HỌC VIẾT VỀ TUỔI THIẾU NIÊN VÀ TÁC PHẨM CỦA LÊ VĂN NGHĨA 14

1.1 Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên 14

1.1.1 Lứa tuổi thiếu niên – đối tượng thẩm mỹ đặc biệt 14

1.1.2 Quan niệm văn học viết về tuổi thiếu niên 18

1.1.3 Sự phát triển của văn học viết về tuổi thiếu niên 22

1.2 Lê Văn Nghĩa và tác phẩm viết về thiếu niên 26

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội Sài Gòn những năm 60 thế kỉ XX 26

1.2.2 Cuộc đời và sự nghiệp Lê Văn Nghĩa 28

1.2.3 Những tác phẩm viết về thiếu niên của Lê Văn Nghĩa 36

Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT THIẾU NIÊN TRONG TÁC PHẨM CỦA LÊ VĂN NGHĨA 45

2.1 Không gian sinh hoạt của nhân vật 46

2.1.1 Không gian học đường 49

2.1.2 Không gian gia đình 59

2.1.3 Không gian đường phố Sài Gòn 64

2.2 Hình ảnh nhân vật thiếu niên 73

2.2.1 Nhân vật thiếu niên tự hoàn thiện 73

2.2.2 Nhân vật thiếu niên chính diện 95

2.2.3 Nhân vật thiếu niên phản diện 100 Chương 3: ĐẶC TRƯNG NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM CỦA LÊ VĂN

NGHĨA 109

3.1 Người kể chuyện nhập vai 109

3.2 Kết cấu truyện theo dòng ý thức và kết cấu lắp ghép 115

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu kể chuyện 120

3.3.1 Ngôn ngữ đậm chất Nam Bộ 121

3.3.2 Ngôn ngữ tuổi teen 125

3.3.3 Giọng điệu dí dỏm, hài hước 128

KẾT LUẬN 135

PHỤ LỤC 138

TÀI LIỆU THAM KHẢO 139

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Những khái niệm văn học thiếu niên, văn học tuổi mới lớn hiện nay vẫn còn

xa lạ và chưa có sự thống nhất trong cách định nghĩa của các nhà nghiên cứu văn học Bởi lẽ đã từ rất lâu, dòng văn học này vẫn được xem là một phần của văn học thiếu nhi Chính vì vậy, văn học Việt Nam đang có một khoảng trống rất lớn về cả tác phẩm lẫn công trình nghiên cứu liên quan đến đối tượng thiếu niên Muốn lấp đầy khoảng trống đó, đồng thời thúc đẩy quá trình sáng tác của những người cầm bút chuyên nghiệp, việc nhìn nhận và đánh giá dòng văn học viết về thiếu niên là một mảng song song với văn học thiếu nhi là hoàn toàn cần thiết Bởi lứa tuổi thiếu niên vốn là một đối tượng hết sức đặc biệt Đặc điểm tâm lý của lứa tuổi này khá phức tạp với sự đan xen giữa những nét tính cách của trẻ con và người lớn Các em thích khám phá, mở rộng hiểu biết nhưng vẫn còn ngô nghê, vụng về và chưa thực

sự chín chắn trong suy nghĩ Đây là giai đoạn vàng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của một con người Chính vì vậy, việc quan tâm bồi dưỡng về tâm hồn cho thiếu niên là điều đáng quan tâm Và văn học hoàn toàn có thể phát huy chức năng của mình trong việc định hướng, bồi đắp tình cảm, tâm hồn của lứa tuổi thiếu niên

Trong thời kì đổi mới của đất nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Việt Nam có nhiều thành tựu trên mọi lĩnh vực từ kinh tế đến văn hóa xã hội Trong đó, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên cũng có cơ hội tiếp nối những thành công của các thế hệ

đi trước, tạo nên một không khí sáng tác sôi động trong làng văn Nhiều nhà văn đã

và đang phát huy hết bút lực của mình để mang đến cho đông đảo bạn đọc trẻ những sản phẩm có chất lượng tốt như: Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần, Phan Hồn Nhiên,… Các tờ báo dành cho thanh thiếu niên cũng được ra mắt và đến

với bạn đọc như: Mực Tím, Áo Trắng, Hoa Học Trò Bên cạnh đó còn có sự góp mặt

của nhiều nhà xuất bản uy tín rất quen thuộc với bạn đọc nhỏ tuổi Theo thống kê từ đại diện các công ty chuyên sản xuất và phát hành sách dành cho thiếu nhi cũng như thanh thiếu niên, từ năm 2010, thị trường sách có sự “bùng nổ” đáng ghi nhận Đơn

cử như công ty sách Nhã Nam, giai đoạn 2005-2010 chỉ có khoảng hơn 100 tựa sách thiếu niên nhưng từ 2010-2020, con số đó lên đến 900, chiếm khoảng 36% tổng số đầu sách hiện có trên thị trường của đơn vị này Hay với nhà xuất bản Trẻ, hiện nay tỷ trọng của mảng sách thiếu nhi và thanh thiếu niên vẫn đang chiếm khoảng 40% doanh số của công ty Tuy nhiên, điều đáng ngại là tác phẩm dịch vẫn chiếm ưu thế Đặc biệt hơn, thị trường hiện đang thiếu nhiều tác phẩm mang đậm bản sắc Việt Nam

Sự xuất hiện của nhà văn Lê Văn Nghĩa cùng những sáng tác viết về lứa tuổi thiếu niên thực sự có ý nghĩa trong việc lấp đầy dần khoảng trống văn học thiếu niên Việt Nam hiện tại Lê Văn Nghĩa đến với bạn đọc trước hết ở mảng báo chí và văn học trào phúng Ông là một cây bút đắc lực, miệt mài suốt 40 năm của tờ báo

Tuổi Trẻ Cười với những bút danh nổi tiếng như Hai Cù Nèo, Điệp Viên Không Không Thấy, Đại Văn Mỗ Từ năm 2010, nhà văn trào phúng Lê Văn Nghĩa mang

sự hài hước, dí dỏm của mình sang chinh phục vùng đất văn học thiếu niên Những tác phẩm của ông đều được bạn đọc đón nhận và liên tục được tái bản Quá trình lao động miệt mài cống hiến cho văn chương nghệ thuật của Lê Văn Nghĩa đã được ghi nhận, trong những năm gần đây, ông đã đạt giải Cống hiến năm 2021 do Hội Nhà

văn TP Hồ Chí Minh trao tặng với 3 tác phẩm (Mùa tiểu học cuối cùng, NXB Kim Đồng; Sài Gòn những mảnh ghép rời ký ức, NXB Trẻ và Văn Học Sài Gòn 1954-

1975 - Những Chuyện Bên Lề, NXB Tổng hợp TP.HCM); tác phẩm Mùa tiểu học cuối cùng đoạt giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021, hạng mục văn học

thiếu nhi

Các tác phẩm của Lê Văn Nghĩa không chỉ quan tâm đến đối tượng đặc biệt

là lứa tuổi thiếu niên mà còn lưu lại những nét đẹp lịch sử văn hóa của người Sài Gòn những năm 60 của thế kỉ XX Có thể nói, Lê Văn Nghĩa đã đặt thêm những viên gạch chắc chắn vào khoảng trống văn học thiếu niên mang đậm bản sắc Việt Nam hiện nay Song, thực tế nghiên cứu cho thấy, chưa có nhiều công trình đi sâu vào khai thác những đặc trưng về nội dung và nghệ thuật trong sáng tác viết về

thiếu niên của Lê Văn Nghĩa Chính vì vậy, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: Văn học

viết về lứa tuổi thiếu niên qua một số tác phẩm của Lê Văn Nghĩa Thông qua đề tài

này, chúng tôi muốn tìm hiểu những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong các truyện dài viết về thiếu niên của Lê Văn Nghĩa; từ đó góp phần định hướng văn hóa đọc cho lứa tuổi thiếu niên

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Văn học dành cho thanh thiếu niên hiện nay đang nhận được sự quan tâm hơn trước trong thị trường văn học lẫn trong lĩnh vực nghiên cứu Trong giới hạn của đề tài, chúng tôi tập trung làm rõ đặc trưng về nội dung và nghệ thuật trong truyện viết về lứa tuổi thiếu niên của nhà văn Lê Văn Nghĩa

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu các truyện dài viết về thiếu niên đã được xuất bản của nhà văn Lê Văn Nghĩa:

Mùa hè năm Petrus (NXB Trẻ, 2012);

Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy (NXB Trẻ, 2014);

Tụi lớp nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ (NXB Trẻ, 2017); Mùa tiểu học cuối cùng (NXB Kim Đồng, 2021)

3 Lịch sử nghiên cứu

Tính tới thời điểm hiện tại, chúng tôi ghi nhận hai công trình nghiên cứu khoa học viết về nhà văn Lê Văn Nghĩa cùng những sáng tác viết cho lứa tuổi thiếu niên của ông Ngoài ra, trong nhiều bài báo, giới thiệu sách từ khi ông cho ra đời tác

phẩm gây ấn tượng Mùa hè năm Petrus đã bước đầu có những đánh giá, nhìn nhận

về giá trị cùng những đóng góp của tác phẩm Lê Văn Nghĩa trong dòng chảy văn học Việt Nam

Công trình nghiên cứu, bài báo viết về tác giả, tác phẩm Lê Văn Nghĩa

Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Ngọc Diễm: Con người Sài Gòn trong

truyện dài của Lê Văn Nghĩa (bảo vệ tại trường Đại học Sài Gòn, TP.HCM, 2021)

Công trình này tập trung vào hướng đọc truyện dài của Lê Văn Nghĩa từ góc độ văn

hóa – lịch sử với giới hạn phạm vi nghiên cứu trong hai tác phẩm: Chú chiếu bóng,

nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy (NXB Trẻ, 2014); Tụi lớp nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ (NXB Trẻ, 2017) Ngoài

việc cung cấp lí thuyết về văn hóa của vùng đất Sài Gòn nói chung, luận văn đã phần nào chỉ ra được đặc điểm tính cách và lối sống của con người Sài Gòn thông qua các nhân vật trong truyện dài của Lê Văn Nghĩa Một số nét đặc sắc về nghệ thuật như nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ, nghệ thuật thể hiện không gian đô thị cũng được người viết khai thác Tuy nhiên, công trình nghiên cứu này chưa khai thác về không gian học đường (chủ yếu được thể hiện

trong hai truyện dài còn lại của Lê Văn Nghĩa là: Mùa hè năm Petrus và Mùa tiểu

học cuối cùng) Chính vì vậy, nhân vật người lớn trong tác phẩm cũng được tập

trung phân tích nhiều hơn so với đối tượng nhân vật thiếu niên

Luận văn thạc sĩ của Đào Thị Hoa: Tuổi trẻ và học đường trong tiểu thuyết

của Lê Văn Nghĩa (bảo vệ tại trường Đại học Sài Gòn, TP.HCM, 2022) Công trình

tập trung làm rõ đặc điểm của “tuổi trẻ” – người học sinh và “học đường” – môi

trường giáo dục Việt Nam Cộng Hòa trước năm 1975 qua bốn tác phẩm: Mùa hè

năm Petrus (NXB Trẻ, 2012); Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy (NXB Trẻ, 2014); Tụi lớp nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ (NXB Trẻ, 2017); Mùa tiểu học cuối cùng (NXB Kim

Đồng, 2021); đồng thời chỉ ra được nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong các tác phẩm Tuy nhiên, công trình này vẫn chưa có cái nhìn khái quát về đối tượng trung tâm là nhân vật thiếu niên với sự đa dạng trong môi trường sinh hoạt và khuynh hướng xã hội, khuynh hướng phát triển nhân cách

Năm 2014, khi tác phẩm Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi

con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy ra mắt, bài viết Nhà văn Lê Văn Nghĩa: Viết sách thiếu nhi để người già bồi hồi (Tuấn Thịnh, Báo Pháp Luật TP.HCM) đã có những

bàn luận xoay quanh tác phẩm Bài viết này đề cập đến vấn đề phong cách sáng tác đậm chất trào phúng của Lê Văn Nghĩa; đồng thời nhấn mạnh nội dung của sáng

tác: “Sài Gòn trong cuốn sách mới của Lê Văn Nghĩa là Sài Gòn của những năm

1960 xa hoa, rực rỡ như ánh đèn màu trong mắt một cậu nhóc sống giữa những người dân lao động bình dân, hằng ngày bươn chải vì miếng cơm manh áo và đám con nít trong những xóm nghèo ven Sài Gòn” (Tuấn Thịnh, Báo Pháp Luật

TP.HCM, 2014)

Năm 2021, có nhiều bài viết nhớ về Lê Văn Nghĩa khi nhà văn qua đời

Trong số đó có bài viết Lê Văn Nghĩa trong cõi nhớ Sài Gòn (Huỳnh Như Phương, báo Tuổi Trẻ) của nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương Ngoài những kỷ niệm và

thông tin cuộc đời - “một tuổi trẻ can trường” của Lê Văn Nghĩa, người viết còn đưa

ra nhận định: “Mối quan hệ giữa văn chương và giáo dục đạo đức thật là hài hòa

dưới ngòi bút của Lê Văn Nghĩa” (Huỳnh Như Phương, 2021)

Nhà báo Nguyễn Đông Thức đã cho người đọc thấy tấm gương lao động và

cống hiến hết mình của Lê Văn Nghĩa trong bài báo Nhà văn Lê Văn Nghĩa: cuộc

chạy đua quyết liệt đã dừng lại (Báo Tuổi Trẻ) Theo bài viết, trước khi bước vào

làng văn, Lê Văn Nghĩa đã có những thành công nhất định khi phụ trách tòa soạn

báo Tuổi Trẻ Cười Ông cũng có viết mười mấy truyện ngắn nhưng theo Nguyễn

Đông Thức, có lẽ anh Hai Cù Nèo hợp với kiểu phiếm luận hơn Song Lê Văn

Nghĩa đã tạo bất ngờ khi cho ra đời “một loạt những cuốn truyện thiên nhiều về ký

ức, được nhiều bạn đọc yêu thích (Mùa hè năm Petrus; Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy; Tụi lớp Nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ )” (Nguyễn Đông Thức, 2021) trong thời

gian phải chạy đua với bạo bệnh Người viết đã bày tỏ sự mến mộ, kính phục trước những đóng góp của Lê Văn Nghĩa, đồng thời cũng thể hiện niềm tiếc thương trước

sự ra đi của ông

Nhà báo Dương Thành Truyền cũng có những nhận định về đời văn của Lê

Văn Nghĩa qua bài viết Bái vọng tiễn biệt nhà báo Lê Văn Nghĩa – Một người Sài

Gòn rất Sài Gòn (Dương Thành Truyền, Báo Tuổi Trẻ) Bên cạnh sự ái mộ về cuộc

đời can trường gắn với những thành công trong nghề báo, Dương Thành Truyền còn

đưa ra những góc nhìn về truyện viết cho thiếu niên của anh Hai Cù Nèo: “một

người kể chuyện độc đáo về Sài Gòn bằng câu chuyện chính cuộc đời mình - những truyện dài gắn liền hồi ức về một thời niên thiếu”; “Lê Văn Nghĩa kể chuyện Sài Gòn như những trang biên bản trong kho lưu trữ bụi bặm được lôi ra để nhắc lại nhiều chuyện mà bây giờ còn mấy ai biết, mấy ai nhớ”; “Anh nhìn ngắm mọi thứ từ mỗi vật dụng hằng ngày đến từng công trình xưa cũ, và đâu đâu anh cũng thấy kỷ niệm, cũng có ký ức, cũng bật ra nỗi niềm…” (Dương Thành Truyền, 2021) Theo

người viết, Lê Văn Nghĩa là một người Sài Gòn rất Sài Gòn - là người chép sử bằng cả trái tim nơi anh sinh ra, lớn lên, thành danh

Lê Thiếu Nhơn trong bài biết Lê Văn Nghĩa giữa biết cười và dám cười (Văn

chương thành phố Hồ Chí Minh, diễn đàn của Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh) đã có những đánh giá về sự nghiệp văn chương của Lê Văn Nghĩa Những tác phẩm trào phúng đã góp phần làm nên tiếng tăm của Lê Văn Nghĩa trong làng báo nhưng xét về vai trò nhà văn thì vẫn rất mờ nhạt Ông được bạn đọc hoan nghênh và biết đến nhiều hơn với vai trò nhà văn khi liên tiếp cho ra đời những truyện dài thiếu nhi về lứa tuổi học trò thập niên 60-70 thế kỷ trước của Sài Gòn

như Mùa hè năm Petrus, Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít

xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy, Tụi lớp nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ, Mùa tiểu học cuối cùng Lê Thiếu Nhơn nhận xét: “Viết về Sài Gòn, nhà văn

Lê Văn Nghĩa như đứa con phiêu dạt bơ vơ được chạm vào tường cũ mái rêu của ngôi nhà thơ ấu, tất cả chi tiết cứ trào dâng” (Lê Thiếu Nhơn, 2021)

Nhà báo Lam Điền trong bài viết Vĩnh biệt nhà văn - nhà báo - anh Hai Cù

Nèo Lê Văn Nghĩa (Lam Điền, báo Tuổi Trẻ Online) cũng đã tái hiện lại tiểu sử của

Lê Văn Nghĩa, đặc biệt là quá trình cống hiến cho nghề viết báo cùng khối lượng tác phẩm đồ sộ thuộc nhiều thể loại khác nhau như tiểu phẩm, truyện ngắn, truyện

kí,… của ông Đặc biệt, trong lúc chống chọi với bệnh tật, “Lê Văn Nghĩa tập trung

viết sách và tiếp tục giành được nhiều cảm tình từ người đọc qua các tập hồi ức/tự truyện và các thiên khảo cứu về văn nghệ Sài Gòn một thời” (Lam Điền, 2021)

Bài viết Lê Văn Nghĩa đã một năm xa (Tạp chí Văn Nghệ TP.HCM số 34)

của nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương phần nào cho bạn đọc hiểu rõ hơn về con

người, lối sống của nhà văn Lê Văn Nghĩa Trong công việc, ông luôn nghiêm túc, trách nhiệm Trong cuộc sống, ông rất hào sảng, tinh tế, tự trọng - là một người Sài

Gòn chính hiệu Giáo sư Huỳnh Như Phương chia sẻ: “Trò chuyện với Nghĩa, tôi

nhận ra, dù đã sống ở đây nửa thế kỷ, tôi cũng chỉ mới biết được một phần của Sài Gòn bề mặt, chỉ có những người như Nghĩa mới cảm nhận và thấu hiểu được Sài Gòn bề sâu” (Huỳnh Như Phương, 2022) Cũng chính nhờ vậy mà những cuốn sách

viết về Sài Gòn ngày cũ của Lê Văn Nghĩa rất được những người Việt xa xứ yêu thích

Bài báo, lời giới thiệu, lời bạt đánh giá về mảng văn học thiếu niên của

Lê Văn Nghĩa

Năm 2012, Lê Minh Quốc viết bài Bất ngờ với Lê Văn Nghĩa (báo Tuổi Trẻ

Online) khi nhà văn cho ra mắt tác phẩm Mùa hè năm Petrus Trong bài viết này, Lê

Minh Quốc bất ngờ hai chuyện Thứ nhất là sự thay đổi phong cách sáng tác của Lê Văn Nghĩa: bỏ lại chất trào phúng “sắc lẹm” song tính hài hước, vui nhộn vẫn vẹn nguyên Thứ hai là cách lựa chọn đề tài và hướng khai thác mới lạ trong tác phẩm:

“Lâu nay khi viết về Sài Gòn trước năm 1975 người ta thường lấy chất liệu từ cuộc

chiến tranh, từ những ngày ngột ngạt đã thôi thúc một thế hệ Sài Gòn xuống đường (trong đó có nhà văn Lê Văn Nghĩa), nhưng ở đây lại là một khoảng trời hoa niên của bọn học trò hỉ mũi chưa sạch, còn nhiều hoài vọng, nhiều ước mơ ”(Lê Minh

Quốc, 2012)

Năm 2014, với tác phẩm Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi

con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy, nhà báo Bích An đã đặt ra vấn đề Truyện của Lê Văn Nghĩa - Dành cho thiếu nhi hay người lớn? (Báo Sài Gòn Giải Phóng) Bích

An đã khẳng định đây là một tác phẩm mà phụ huynh và những người mê đọc sách nên lựa chọn Theo tác giả bài viết, tác phẩm của Lê Văn Nghĩa phù hợp với cả thiếu nhi lẫn người lớn bởi: người đọc có thể bắt gặp nét ngây ngô đáng yêu đi kèm với sự láu cá, già dặn theo kiểu riêng của các nhân vật trẻ con Những câu chuyện

được kể vừa dí dỏm lại vừa làm độc giả xúc động vì tính chất nhân văn của tác phẩm thấm đẫm tình người Và đặc biệt, ngoài việc khắc họa tính cách và số phận

nhân vật, Lê Văn Nghĩa còn sử dụng chất liệu từ trong ký ức ngồn ngộn để phục

dựng khí hậu thời cuộc, không khí Sài Gòn xưa

Năm 2017, Lê Thiếu Nhơn với bài viết Đánh thức vẻ đẹp tuổi thơ (Báo Sài

Gòn Giải Phóng) xoay quanh tác phẩm thứ ba viết cho lứa tuổi thiếu niên của Lê

Văn Nghĩa: Tụi lớp Nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ Trong bài báo, tác giả đưa ra một số nhận định: “Truyện thiếu nhi của Lê Văn Nghĩa có thể

xếp vào mảng sách Sài Gòn xưa và được đánh giá là thành công trong trào lưu viết

về văn hóa Sài Gòn” (Lê Thiếu Nhơn, 2017) Liên quan đến yếu tố giáo dục trong

văn học, tác giả bài viết cũng có những góc nhìn như sau: “Tâm tính học trò mỗi

đứa một khác, và mỗi đứa đều ảnh hưởng từ môi trường giáo dục của gia đình Mâu thuẫn của trẻ em được giải quyết bằng sự trong sáng của trẻ em Những người lớn xung quanh, dù là thầy cô hoặc bố mẹ, cũng chỉ mang tính xúc tác”; hay “Cái sâu lắng của cuốn sách chính là tinh thần độ lượng và nhân ái trong việc uốn nắn trẻ em” (Lê Thiếu Nhơn, 2017)

Năm 2019, bài báo Viết gì cho tuổi thiếu niên? (Hồ Sơn, báo Sài Gòn Giải

Phóng) xoay quanh nội dung buổi tọa đàm Nâng cao chất lượng sáng tác dành cho thiếu niên do Chi hội Nhà văn Sài Gòn (thuộc Hội Nhà văn TP.HCM) tổ chức

Trong đó người viết đề cập đến ý kiến của nhà thơ Lê Thiếu Nhơn về việc cần có

một giải thưởng riêng cho mảng văn học dành cho lứa tuổi thiếu niên: “Sau giai

đoạn của những nhà văn Phạm Hổ, Định Hải, bây giờ Ban Văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam đã không còn nữa Nhiều năm qua, có nhiều tác phẩm văn học thiếu niên giá trị như Mùa hè năm Petrus của nhà văn Lê Văn Nghĩa hoàn toàn xứng đáng để trao giải, nhưng Hội Nhà văn TP.HCM không có giải thưởng để vinh danh” (Hồ Sơn, 2019) Trong ý kiến của Lê Thiếu Nhơn có phần đánh giá cao giá

trị của tác phẩm Lê Văn Nghĩa

Năm 2022, những sáng tác của Lê Văn Nghĩa được quan tâm hơn về cả chiều

rộng lẫn bề sâu thông qua nhiều bài viết mới Trong đó có bài Hành trình văn

chương Lê Văn Nghĩa & Mùa tiểu học cuối cùng(Tạp chí Nhà Văn và Cuộc Sống)

của nhà báo Phan Hoàng Bên cạnh những tổng kết về sự nghiệp văn chương của Lê

Văn Nghĩa, Phan Hoàng đã đánh giá cao giá trị văn hóa - lịch sử trong những sáng

tác của Lê Văn Nghĩa, đặc biệt trong truyện Mùa tiểu học cuối cùng: “Một không

gian văn hóa Sài Gòn rộng mở và hỗn tạp, đa diện và cá tính, bộn bề và sâu lắng như “dòng sông tuổi thơ” hồn nhiên chảy vào trang viết của Lê Văn Nghĩa Ấy là thế giới tuổi thơ hồn nhiên, vô tư, tinh nghịch Ấy là di sản văn hóa phong tục tập quán truyền thống của người Việt ở đất mới phương Nam” (Phan Hoàng, 2022)

Trong bài viết này, nhà báo Phan Hoàng cũng chia sẻ thêm về buổi trò chuyện với

nhà văn Nguyễn Nhật Ánh về cuốn truyện Mùa tiểu học cuối cùng được trao Giải

thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021 về văn học thiếu nhi vào ngày 14 tháng 2 năm 2022 Nguyễn Nhật Ánh khẳng định rằng Lê Văn Nghĩa là một hiện tượng hiếm gặp trong thế hệ viết văn bởi anh Nghĩa là một người Sài Gòn gốc viết nhiều,

viết kỹ về Sài Gòn Tác giả của Thằng quỷ nhỏ cũng đồng quan điểm với nhà báo Phan Hoàng rằng: “Truyện của Lê Văn Nghĩa giàu chất văn hóa phong tục, nhiều

lúc có cảm giác thú vị như đọc sách biên khảo của các tiền bối Sơn Nam hay Vương Hồng Sển” (Phan Hoàng, 2022)

Đặng Trường trong bài Những trang viết tuổi thơ Sài Gòn (Báo Văn Nghệ số 8/2022) đã cung cấp một số đánh giá của các nhà văn, nhà thơ xoay quanh việc Mùa

tiểu học cuối cùng của Lê Văn Nghĩa đạt giải thưởng về Văn học thiếu nhi Trong

đó có nhà văn Đoàn Thạch Biền - Ủy viên Hội đồng Văn học thiếu nhi – một cây bút miệt mài với văn học tuổi mới lớn đã đọc kỹ hầu hết tác phẩm của nhà văn Lê

Văn Nghĩa, ông cho rằng Mùa tiểu học cuối cùng là cuốn truyện hay có kết cấu chặt

chẽ, dẫn chuyện độc đáo, hài hước và hiếm có viết về kỷ niệm tuổi thơ Sài Gòn trước năm 1975 Nhà thơ Hữu Việt - Ủy viên Ban Chấp hành, Trưởng ban Nhà văn

trẻ Hội Nhà văn Việt Nam thì nhận xét: “Nhà văn Lê Văn Nghĩa là bậc “phù thuỷ”

của những câu chuyện hài hước cùng rất nhiều phương ngữ mang sắc thái biểu cảm mạnh mẽ của người phương Nam” (Đặng Trường, 2022) và Mùa tiểu học cuối cùng

là một đóng góp đáng kể cho kho tàng ngôn ngữ Việt Tuy nhiên, Hữu Việt cũng bày tỏ sự tiếc nuối bởi chính tính Nam Bộ đậm nét nên độc giả miền Bắc có phần khó theo dõi và tiếp cận tác phẩm

Giới thiệu tác phẩm Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít

xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy (xuất bản năm 2018), nhà văn Nguyễn Nhật Ánh trong bài

viết Đọc Lê Văn Nghĩa, nhớ Sài Gòn cho rằng sự hấp dẫn mà tác phẩm mang lại nhờ vào nhiều yếu tố Trong đó có “những bài học làm người”, “những đạo lí giản

dị nhưng sâu xa” (Nguyễn Nhật Ánh, 2018) Nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương

cũng có đánh giá về tác phẩm: “Điều thú vị là tác giả không hề có chủ ý giáo huấn

ai nhưng cả hai cuốn truyện của ông khiến người đọc phải suy nghĩ về cách sống ở đời, cách ứng xử trong tình bạn, tình thầy trò, tình người phố thị” (Huỳnh Như

Phương, 2018)

Lời giới thiệu Khi ký ức được hồi phục của cuốn sách Sài Gòn khâu lại mảnh

thời gian (xuất bản năm 2019), nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương đề cập đến tác

phẩm Mùa hè năm Petrus ở phần cuối bài viết Cụ thể, đọc tác phẩm, nhà văn Bảo Ninh đã nhận xét về những điểm nổi bật của truyện, đó là sự “tươi sáng, trong vắt

mà cảm động, chan chứa tình hữu ái, lòng mến thương, sự dịu dàng của tuổi hoa niên”; “các thầy giáo lại là những nhà tri thức mẫu mực đáng kính, thông tuệ và nhân hậu, tạo tấm gương sáng và để dấu ấn sâu sắc bền lâu trong tâm khảm của học trò” (Huỳnh Như Phương, 2019)

Lời bạt Hồi ức trẻ thơ trong mắt trẻ thơ của cuốn sách Chú chiếu bóng, nhà

ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy, Lê Minh Quốc đã chỉ

ra bốn đặc trưng nổi bật trong sáng tác của Lê Văn Nghĩa Thứ nhất: những gì tác giả viết xuất phát từ cuộc sống mà ông đã trải qua Thứ hai: Yếu tố trào phúng kết hợp yếu tố giáo dục được đưa vào kín đáo, tinh tế Thứ ba: Cảnh vật, nếp sống, sinh hoạt của người Sài Gòn thập niên 60 được tái hiện chân thực, tự nhiên Thứ tư: tác giả đã viết về trẻ thơ bằng ngòi bút và đôi mắt trẻ thơ

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà báo đã có những đánh giá ban đầu về một số đặc điểm nổi bật cũng như giá trị của các tác phẩm do Lê Văn Nghĩa sáng tác như: giá trị giáo dục, giá trị văn hóa Song đặc trưng văn học viết cho lứa tuổi thiếu niên trong những tác phẩm này chưa được quan tâm khai thác

4 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi vận dụng lý thuyết tự sự học xem như

phương pháp chủ yếu để làm rõ những đặc điểm về nhân vật, giọng điệu, ngôn ngữ,… trong các tác phẩm viết về lứa tuổi thiếu niên của Lê Văn Nghĩa Bên cạnh

đó, chúng tôi có sử dụng kết hợp một số phương pháp sau đây:

4.1 Phương pháp lịch sử - xã hội

Chúng tôi đặt tác phẩm của Lê Văn Nghĩa trong mối tương quan với bối cảnh lịch sử lúc tác phẩm ra đời và bối cảnh không - thời gian trong tác phẩm; đồng thời, đặt trong dòng chảy của lịch sử hình thành phát triển văn học viết về lứa tuổi thiếu niên ở Việt Nam Phương pháp này được sử dụng chủ yếu ở chương 1 và chương 2

4.2 Phương pháp phê bình tiểu sử

Vì các tác phẩm mang tính tự truyện nên chúng tôi vận dụng phương pháp này để tìm hiểu về tiểu sử của nhà văn Lê Văn Nghĩa Từ đó, có những lí giải sâu sắc về đặc điểm nội dung và hình thức của tác phẩm Phương pháp này được sử dụng chủ yếu trong chương 1 và chương 3

4.3 Phương pháp phân tích tác phẩm và phương pháp tổng hợp

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để khám phá một cách chi tiết, cụ thể, sâu sắc các đặc điểm về nội dung và nghệ thuật tác phẩm của Lê Văn Nghĩa Từ đó, khái quát chung thành những đặc điểm riêng cũng như đóng góp của Lê Văn Nghĩa trong dòng văn học viết về lứa tuổi thiếu niên Hai phương pháp này được sử dụng chủ yếu ở chương 2 và chương 3

4.4 Phương pháp liên ngành

Nghiên cứu tác phẩm của Lê Văn Nghĩa được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với tâm lí học, xã hội học, đạo đức học, giáo dục học, mỹ học Chúng tôi sử dụng phương pháp này xuyên suốt luận văn, từ chương 1 đến chương 3

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp như phương pháp so sánh, phương pháp loại hình,…Và những phương pháp này sẽ được chúng tôi vận dụng linh hoạt trong quá trình nghiên cứu

Song song đó, luận văn cung cấp kiến thức về nhà văn Lê Văn Nghĩa cùng những sáng tác viết cho thiếu niên của ông Từ đó, chúng tôi mong muốn đóng góp thêm tiếng nói khẳng định vai trò, giá trị giáo dục của sáng tác Lê Văn Nghĩa trong văn học Việt Nam nói chung và văn học viết cho lứa tuổi thiếu niên thời kì đổi mới nói riêng

Luận văn là tài liệu bước đầu giúp cho các bạn sinh viên, học sinh và cả những người làm giáo dục – đặc biệt là giáo viên có cơ sở khoa học khi muốn lựa chọn nghiên cứu, sử dụng, giới thiệu tác phẩm của Lê Văn Nghĩa trong các công trình khoa học hoặc liên quan đến việc dạy học văn trong nhà trường

6 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo; phần Nội dung của luận văn sẽ được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Văn học viết về tuổi thiếu niên và tác phẩm của Lê Văn Nghĩa Chương này làm rõ khái niệm Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên và bức tranh chung của mảng văn học này ở Việt Nam Đồng thời, chương này cũng sẽ cung cấp tri thức về bối cảnh lịch sử - xã hội Sài Gòn những năm 60 thế kỉ XX và trình bày

cụ thể về cuộc đời, sự nghiệp, các tác phẩm chính viết về lứa tuổi thiếu niên của Lê Văn Nghĩa

Chương 2: Thế giới nhân vật thiếu niên trong tác phẩm của Lê Văn Nghĩa Chương này đi sâu vào phân tích những nét đặc sắc về thế giới nhân vật thiếu niên trong truyện của Lê Văn Nghĩa Cụ thể, chương hai sẽ phân tích chi tiết không gian sinh hoạt cùng những đặc trưng nổi bật của hình ảnh nhân vật thiếu niên trong các tác phẩm

Chương 3: Đặc trưng nghệ thuật trong tác phẩm của Lê Văn Nghĩa Chương này làm rõ đặc trưng về nghệ thuật trong tác phẩm viết về thiếu niên của Lê Văn Nghĩa Cụ thể, chương 3 sẽ khai thác các khía cạnh: người kể chuyện, kết cấu truyện, ngôn ngữ và giọng điệu kể chuyện

NỘI DUNG Chương 1: VĂN HỌC VIẾT VỀ TUỔI THIẾU NIÊN VÀ TÁC PHẨM CỦA

LÊ VĂN NGHĨA 1.1 Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên

1.1.1 Lứa tuổi thiếu niên – đối tượng thẩm mỹ đặc biệt

a Khái niệm “Lứa tuổi thiếu niên”

Theo các nhà tâm lí học lứa tuổi, lứa tuổi là một thời kì phát triển nhất định, mang những đặc điểm chung, đặc trưng cho thời kì đó song giai đoạn lứa tuổi chỉ có

ý nghĩa tương đối” (Lý Minh Tiên, Nguyễn Thị Tứ, Bùi Hồng Hà, Huỳnh Lâm Anh Chương, 2012) Có thể hiểu, tính tương đối ở đây bao gồm tương đối về số tuổi với

sự thay đổi tâm sinh lí của mỗi người, tương đối giữa giới tính nam – nữ, tương đối

về các khu vực lãnh thổ trên thế giới và tương đối bởi lịch sử phát triển của nhân loại Chính vì vậy, các quốc gia cũng như các tổ chức trên thế giới đến nay vẫn có những cách phân chia cũng như những quy định khác nhau giữa các độ tuổi:

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) quy định lứa tuổi 10 - 19 tuổi là độ tuổi vị thành niên Liên hợp quốc (UN) xác định thanh niên là những người trong độ tuổi

từ 15 – 24 Tại Việt Nam, theo Điều 1 Luật Thanh niên 2005 quy định “Thanh niên

là công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi”

Một số ý kiến của các nhà nghiên cứu văn học: “Tuổi mới lớn tương ứng với

giai đoạn dậy thì của cơ thể người, kéo dài từ khoảng 12 cho đến khoảng 18 tuổi, với những biến đổi trước tiên là về thể chất, sau đó là nhận thức và tinh thần Về cột mốc tuổi tác, các nhà nghiên cứu ít nhiều có sự tranh cãi nhưng họ đều đồng thuận một điều: Tuổi mới lớn là thời kỳ chuyển tiếp của quá trình từ trẻ con thành người lớn Những ai đang trong thời kỳ này thì đều được gọi là thanh thiếu niên hay thiếu niên (tiếng Anh: “teenager” hay “adolescent”)” (Võ Văn Nhơn, 2021); “Nhà văn Lê Phương Liên định nghĩa văn học thiếu nhi là một thể loại văn học đặc thù nhằm phục vụ một đối tượng văn học rộng lớn bao gồm: lứa tuổi mầm non (dưới 6 tuổi), lứa tuổi nhi đồng (từ 6 -10 tuổi), lứa tuổi thiếu niên (từ 11 - 13 tuổi), tuổi mới lớn (từ 13, 14 tuổi - 18, 19 tuổi)” (Nguyễn Thị Thanh Hương, 2016)

Một kết quả nghiên cứu khác: “Theo công ước quốc tế từ mới sinh đến 16

tuổi được coi là độ tuổi của trẻ em Trong độ tuổi này có một mốc quan trọng: 6 tuổi - tuổi bắt đầu đến trường Vì vậy trước 6 tuổi được coi là trước tuổi học và sau

6 tuổi được coi là tuổi đến trường Tâm lý học cũng coi 6 đến 16 tuổi là tuổi thiếu nhi, bao gồm tuổi nhi đồng (6- 10 tuổi) và thiếu niên (11 đến 16 tuổi)” (Trần Thị

Minh Nguyệt, 2014)

Các nhà tâm lí học và giáo dục học tại Việt Nam lại có sự phân định rõ: Tuổi thiếu niên là giai đoạn phát triển của trẻ từ 11-15 tuổi, các em được vào học ở trường Trung học cơ sở Tuổi thanh niên là từ 15 – 25 tuổi - lứa tuổi của học sinh Trung học phổ thông (Nguyễn Thị Bích Hồng, Võ Văn Nam, 2004) Tương ứng với tâm lí học, tuổi thiếu niên gắn với giai đoạn trước dậy thì và dậy thì; tuổi thanh niên gắn với giai đoạn sau dậy thì

Như vậy, trong đời sống chính trị, văn hóa, giáo dục,… đều có sự phân chia lứa tuổi Một số khái niệm và cách phân chia theo độ tuổi được đề cập trên đây bao gồm: thiếu nhi, nhi đồng, thiếu niên, thanh niên, thanh thiếu niên, vị thành niên, tuổi mới lớn Song những cách phân chia ấy lại chưa có sự thống nhất giữa các tổ chức

và giới nghiên cứu các ngành Đặc biệt trong văn học, chúng ta nghe nhiều đến văn học thiếu nhi, văn học tuổi mới lớn song độ tuổi thiếu nhi hay tuổi mới lớn đều mang tính tương đối

Trong bài nghiên cứu này, chúng tôi muốn xác định rõ đối tượng thẩm mỹ hướng đến là lứa tuổi thiếu niên, tức giới hạn lại phạm vi đối tượng được khai thác trong tác phẩm văn học Theo những nghiên cứu trên, thiếu niên là một phần của tuổi vị thành niên, thanh thiếu niên hay tuổi mới lớn; đồng thời thiếu niên cũng là một phần của thiếu nhi Song đã đến lúc cho lứa tuổi thiếu niên có một chỗ đứng khu biệt trong văn chương (phân biệt với nhi đồng và thanh niên) Chúng tôi đồng tình và dựa vào kết quả nghiên cứu của Tâm lí học lứa tuổi và Giáo dục học để đưa

ra khái niệm về lứa tuổi thiếu niên cùng những đặc trưng riêng Từ đó khẳng định đây chính là đối tượng thẩm mỹ đặc biệt mà văn chương nghệ thuật đã, đang và cần quan tâm nhiều hơn

Như vậy, lứa tuổi thiếu niên tương ứng với giai đoạn trước dậy thì và dậy thì của cơ thể người, kéo dài từ 11 đến khoảng 15 tuổi (tương ứng với học sinh Trung học cơ sở hiện nay tại Việt Nam) Đây là giai đoạn đặc biệt có bước “nhảy vọt” về thể chất, tình cảm, đạo đức, trí tuệ,… Lứa tuổi thiếu niên có những đặc trưng khu biệt với giai đoạn trước đó là tuổi nhi đồng và giai đoạn sau đó là tuổi thanh niên

Từ những đặc trưng riêng ấy, lứa tuổi thiếu niên còn có những tên gọi khác như:

“thời kì quá độ”, “tuổi khó bảo”, “tuổi bất trị” hay “tuổi khủng hoảng”

b Đặc điểm tâm lý lứa tuổi thiếu niên

Như đã xác định, lứa tuổi thiếu niên ứng với một giai đoạn phát triển cực kỳ đặc biệt của con người Đây là thời kì phát triển phức tạp và cũng là thời kì chuẩn bị quan trọng cho những bước phát triển sau này: trong thời kì này, những cơ sở, phương hướng chung của sự hình thành quan điểm xã hội và đạo đức của nhân cách được hình thành, chúng sẽ được tiếp tục phát triển trong tuổi thanh niên Như vậy, trong giai đoạn này, ngoài những thay đổi dễ nhận thấy trên cơ thể, thiếu niên còn

có nhiều đặc trưng riêng về vấn đề tinh thần và nhận thức:

Thứ nhất, tuổi thiếu niên vừa có tính trẻ con vừa có khuynh hướng muốn làm người lớn Các em vẫn còn ngây thơ, hồn nhiên thậm chí vụng về trong hành động, lời nói, suy nghĩ Bên cạnh đó, chúng bắt đầu muốn thể hiện bản thân nhiều hơn, cái tôi cá nhân cũng dần dần được hình thành

Thứ hai, đây là giai đoạn mà cảm xúc cá nhân khó kiểm soát Nói cách khác, thiếu niên thường không làm chủ được cảm xúc của mình Chúng dễ bị kích động, cáu gắt, mất bình tĩnh và dễ thay đổi trước những tác động xung quanh cuộc sống Chính vì vậy, thiếu niên hay có những hành động bồng bột, nói năng nhát gừng, cộc lốc

Thứ ba, vì tuổi thiếu niên gắn với giai đoạn dậy thì nên các em sẽ có cảm giác mới lạ liên quan đến tình cảm giới tính Cụ thể, thiếu niên bắt đầu biết quan tâm tới người khác giới Đặc biệt chúng sẽ thấy tò mò một cách vụng về về những thay đổi kì lạ trên cơ thể mình

Thứ tư, điều kiện sống và các mối quan hệ xã hội của lứa tuổi thiếu niên

cũng có nhiều thay đổi Trong gia đình, thiếu niên ý thức được vai trò của mình thông qua những lần được giao việc Tính độc lập, tự chủ cũng dần được hình thành khi các em bắt đầu biết giúp đỡ bố mẹ những công việc trong gia đình Trong nhà trường, thiếu niên được mở rộng tri thức và rèn luyện nhân cách Độ tuổi này dễ chịu ảnh hưởng từ người lớn, đặc biệt là thầy cô giáo Trong xã hội, như đã trình bày, vì thiếu niên thích thể hiện mình là người lớn và muốn làm những việc có ý nghĩa lớn lao nên các công tác xã hội thường được các em quan tâm Và cũng nhờ việc tích cực, hăng hái tham gia các hoạt động xã hội mà thiếu niên được bồi đắp kinh nghiệm sống cũng như khả năng giao tiếp

Về cách ứng xử của thiếu niên trong các mối quan hệ xã hội, đối với người lớn, các em không muốn phụ thuộc và muốn có lập trường, quan điểm riêng ở một mức độ nhất định Đặc biệt, độ tuổi này muốn người lớn đối xử với mình một cách bình đẳng, các em bắt đầu có những bí mật và không muốn bị can thiệp quá sâu vào một số mặt trong đời sống riêng Nói cách khác, thiếu niên muốn được mở rộng quyền hạn, được tôn trọng nhân cách, phẩm giá, tin tưởng trong mối quan hệ với người lớn Nếu người lớn không hiểu và thỏa hiệp, thiếu niên dễ có thái độ bướng bỉnh, bất bình, không vâng lời, xa lánh người lớn, mất niềm tin hay khó chịu một cách có ý thức Thay vào đó, độ tuổi này rất coi trọng bạn bè, thậm chí lí tưởng hóa tình bạn Lí tưởng tình bạn của tuổi thiếu niên là “sống chết có nhau”, “chia ngọt sẻ bùi” Chính vì vậy, các em cũng có những yêu cầu với bạn như cởi mở, hiểu nhau,

tế nhị, vị tha, đồng cảm, giữ bí mật cho nhau Thú vị nhất là cách ứng xử của thiếu niên với bạn khác giới: các bạn nam thường có cách thể hiện ngang nhiên, thậm chí thô bạo với các bạn gái như giật tóc, trêu chọc; các bạn nữ lại kín đáo, có phần thờ

ơ, lãnh đạm với các bạn trai Nhìn chung, những thay thay đổi về điều kiện sống và các mối quan hệ xã hội là tiền đề giúp nhân cách của lứa tuổi thiếu niên được hình thành và phát triển phong phú hơn so với các lứa tuổi trước

Thứ năm, đây là giai đoạn hình thành sự tự ý thức Thiếu niên có thể tự ý thức các phẩm chất, nhân cách của mình và người khác Các em bắt đầu có những suy nghĩ và cách tư duy phức tạp hơn Môi trường và các mối quan hệ được mở

rộng đồng thời nhận thức được nâng cao, thiếu niên có xu hướng thích tranh luận, xem xét lại vấn đề Ngoài ra, các em cũng quan tâm đến việc khám phá thế giới nội tâm của chính mình, bắt đầu có những mâu thuẫn về cảm xúc nhưng không thể lý giải và không biết cách giải quyết những xung đột bên trong

Như vậy, lứa tuổi thiếu niên là một đối tượng cần được quan tâm đặc biệt từ gia đình, nhà trường và xã hội bởi những điểm đặc biệt trong giai đoạn phát triển nhân cách của thiếu niên Việc nắm bắt tâm lí để ứng xử và giáo dục trẻ trong độ tuổi này chắc hẳn khiến cho đại đa số người lớn phải cực kì thận trọng và khéo léo

Trong văn chương nghệ thuật, cụ thể là các tác phẩm văn học hư cấu, thiếu niên cũng có thể trở thành đối tượng được khai thác, nói cách khác, nhà văn có thể xây dựng kiểu nhân vật thiếu niên trong những tác phẩm của mình Dù là hư cấu nhưng nhà văn vẫn cần giữ được tính chân thực và bản chất của đối tượng Việc khai thác tâm lí, hành động, lời nói, điệu bộ,… của thiếu niên đòi hỏi nhà văn phải

có sự am hiểu tường tận, bao gồm kinh nghiệm lẫn tri thức về đối tượng

Không chỉ là đối tượng nghệ thuật trong quá trình sáng tạo tác phẩm văn học, lứa tuổi thiếu niên còn là đối tượng đặc biệt xét trong quá trình tiếp nhận văn học Một tác phẩm hướng đến độc giả thuộc lứa tuổi thiếu niên có thể được xem là thành công khi nó được các em yêu thích và nội dung tác phẩm có tác dụng nhất định đối với sự phát triển nhân cách của các em Muốn vậy, tác phẩm phải phù hợp với tầm đón đợi của lứa tuổi này Nói cách khác, sáng tác của nhà văn cần đáp ứng nhu cầu tâm lý, khả năng nhận thức và kinh nghiệm của lứa tuổi như: nhu cầu vui chơi hồn nhiên, trong sáng, nhu cầu khám phá thế giới bên trong tâm hồn mình, nhu cầu mở rộng các mối quan hệ và môi trường sống, nhu cầu bộc lộ cá tính, các xúc cá nhân Một lần nữa, đòi hỏi người cầm bút phải đặc biệt thận trọng và khéo léo khi lựa chọn thiếu niên là đối tượng hướng đến trong sáng tác của mình

1.1.2 Quan niệm văn học viết về tuổi thiếu niên

Tương tự việc định nghĩa về “Lứa tuổi thiếu niên”, việc đưa ra quan niệm

“Văn học viết về tuổi thiếu niên” vẫn còn rất “dè dặt” trong thực tế nghiên cứu hiện

nay Cho đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa có sự phân biệt rõ ràng giữa văn học thiếu nhi, văn học thiếu niên, văn học thanh thiếu niên hay văn học tuổi mới lớn Thậm chí, văn học thiếu niên trước giờ vẫn được xem là một phần của văn học thiếu nhi – văn học dành cho lứa tuổi từ 3, 4 tuổi đến 14, 15 tuổi (bao gồm nhi đồng

và thiếu niên)

Theo nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền: “Văn học thiếu nhi là những tác

phẩm văn học mà nhân vật trung tâm là thiếu nhi hoặc được nhìn bằng "đôi mắt trẻ thơ", với tất cả những xúc cảm, tình cảm mãnh liệt, tinh tế, ngây thơ, hồn nhiên, được các em thích thú, say mê và có nội dung hướng đến việc giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, đặt nền móng cho sự hoàn thiện nhân cách của các em thuộc những lứa tuổi khác nhau từ thuở ấu thơ đến suốt cuộc đời.” (Bùi Thanh Truyền, 2012, trang

4)

Trong bài viết Text Complexity and Young Adult Literature: Establishing Its

Place (2014), Glauss cho rằng: “Văn học tuổi mới lớn có thể được hình dung là

những văn bản văn học có thiếu niên là những nhân vật chính, và họ phải giải quyết những vấn đề mà mọi thiếu niên có thể phải đối mặt [ngoài đời thực] Kết quả thường phụ thuộc vào những quyết định và lựa chọn của nhân vật chính, đôi khi

“tất cả yếu tố thuộc văn học truyền thống điển hình cho văn chương kinh điển” có thể được tìm thấy [trong văn học tuổi mới lớn]” (Tạm dịch từ: “YA literature can be

described as texts in which teenagers are the main characters dealing with issues to which teens can relate, outcomes usually depend on the decisions and choices of main characters, and oftentimes “all traditional literary elements typical of classical

literature” can be found” (Trích lại từ Văn học tuổi mới lớn ở Việt Nam, Võ Văn

Nhơn, Nguyễn Bảo Châu, 2021)

Từ đó, Võ Văn Nhơn và Nguyễn Bảo Châu đã nhắc đến nhân vật thiếu niên

như là đối tượng trung tâm khi bàn về “Văn học tuổi mới lớn ở Việt Nam”: “Văn

học tuổi mới lớn là dòng văn học lấy hình tượng thiếu niên là trung tâm phản ánh

và hướng đến đối tượng độc giả chủ yếu là thiếu niên, những người trong độ tuổi từ

nhân vật trung tâm Nhân vật này phải đối diện và giải quyết những thách thức mà đời sống tuổi mới lớn đặt ra để từ đó khám phá chính mình và nhìn ra thế giới”

(Võ Văn Nhơn, Nguyễn Bảo Châu, 2021)

Nhà văn Mai Bửu Minh đại diện cho những người trực tiếp sáng tác cũng

quan niệm về văn học dành cho các lứa tuổi trong bài viết Đôi điều về sáng tác văn

học cho độc giả tuổi thiếu nhi, thiếu niên, tuổi mới lớn như sau: “Tôi là người đã từng viết nhiều truyện dài dành cho độc giả ở lứa tuổi thiếu nhi như: Trò chơi, Chú chó tinh khôn,…(dành cho độc giả dưới 11 tuổi - học sinh cấp một); lứa tuổi thiếu niên như: Đứa con hoang, Cánh chim trời,…(dành cho độc giả từ 12 đến 15 tuổi - học sinh cấp hai) và lứa tuổi mới lớn như: Vầng trăng thơ, Cô bé mộng mơ,…(dành cho độc giả tuổi 16 đến 18 tuổi - học sinh cấp 3)” (Mai Bửu Minh, 2019)

Từ quan niệm của những nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi thấy rằng, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên là điểm giao giữa văn học thiếu nhi và văn học tuổi mới lớn Chính vì vậy, việc phân định rạch ròi về giới hạn độ tuổi của đối tượng thẩm mỹ cần được nhìn nhận một cách linh hoạt

Kết hợp quan niệm về lứa tuổi thiếu niên cùng các khái niệm văn học thiếu nhi, văn học tuổi mới lớn, chúng tôi đưa ra một cách định nghĩa về văn học viết về lứa tuổi thiếu niên như sau: Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên là những tác phẩm văn học mà nhân vật chính hay nhân vật trung tâm là thiếu niên (những người trong

độ tuổi khoảng từ 11 đến 15) Nội dung tác phẩm tập trung phản ánh đời sống tâm

lý, tình cảm, xã hội của thiếu niên, từ đó hướng đến việc giúp các em hình thành và hoàn thiện nhân cách

Như vậy, khi nhắc đến văn học viết về lứa tuổi thiếu niên, chúng ta cần phân biệt với văn học dành thiếu nhi hay tuổi mới lớn Ba điểm mấu chốt để phân biệt ở đây cần nhấn mạnh lại là:

Thứ nhất, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên có đối tượng phản ánh nhân vật là thiếu niên Từ lối sống, nhận thức, ngôn ngữ đều mang những nét đặc trưng trong độ tuổi của mình Thiếu niên phải tự giải quyết các xung đột bên trong cũng như những vấn đề phát sinh xung quanh cuộc sống, từ đó hiểu chính mình hơn

riêng-và có thể hoàn thiện nhân cách

Thứ hai, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên có nội dung đặc thù - đề tài gắn với đời sống tâm lý, tình cảm, tinh thần, xã hội,…của thiếu niên Đó có thể là những mâu thuẫn của thiếu niên với người lớn; những rung động đầu đời; sự trăn trở về chuyện bạn bè; áp lực học hành thi cử;…

Thứ ba, mục tiêu giáo dục trong tác phẩm viết về thiếu niên hướng đến việc hình thành và hoàn thiện nhân cách – một trong những đặc trưng quan trọng về tâm

lí lứa tuổi của giai đoạn này

Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên cũng cần có những đặc trưng và yêu cầu riêng Trước đây, các nhà nghiên cứu đã đưa ra đặc trưng văn học thiếu nhi xét từ góc độ đối tượng tiếp nhận đặc biệt, từ đó có những yêu cầu dành cho văn học thiếu nhi như: Văn học thiếu nhi cần xuất phát và đáp ứng các nhu cầu bộc lộ cá tính, hình thành nhân cách; nhu cầu vui chơi, giải trí; nhu cầu được giãi bày tình cảm, khát vọng; nhu cầu khám phá để hiểu biết Một số đặc trưng cơ bản của văn học thiếu nhi: có sự hoà giải giữa cảm quan của người lớn và tâm hồn trẻ thơ; hồn nhiên, vô tư, trong sáng, dí dỏm; thơ mộng và lãng mạn; ly kỳ, ấn tượng; đảm bảo tính chân – thiện – mỹ, hướng tới việc giáo dục nhân cách trẻ

Ngoài những kế thừa nêu trên, đối tượng thiếu niên mà chúng tôi quan tâm nghiên cứu ở đây không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà chủ yếu là đối tượng được phản ánh trong tác phẩm Chính vì vậy, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên cũng có đặc trưng riêng, đồng thời cần đáp ứng một số yêu cầu sau:

Thứ nhất, thiếu niên là đối tượng phản ánh thú vị - đối tượng thẩm mỹ đặc biệt, cần khai thác những nét đẹp gắn liền với đặc trưng tâm lí của lứa tuổi này

Thứ hai, cần đặt nhân vật thiếu niên trong mối quan hệ với bạn bè, người lớn, đặt các em vào các môi trường như gia đình, trường học, xã hội Từ việc giải quyết những tình huống cụ thể trong đa dạng môi trường sống sẽ giúp nhân vật bộc lộ tính cách, thiên hướng phát triển Từ đó hướng đến việc hình thành nhân cách cho thiếu niên

Thứ ba, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên hướng đến đối tượng bạn đọc

phong phú, không nhất thiết chỉ dành cho thiếu niên Tuy nhiên, thiếu niên vẫn là nhóm bạn đọc chính mà các tác phẩm văn học này hướng đến Vì vậy, xét về tầm đón đợi của lứa tuổi thiếu niên trong quá trình tiếp nhận văn học, tác phẩm cũng cần phù hợp thị hiếu và tâm lý lứa tuổi thiếu niên Muốn vậy, ngoài việc xây dựng hình tượng nhân vật thiếu niên, nhà văn cần sử dụng một số nghệ thuật tự sự phù hợp như: người kể chuyện nhập vai, sử dụng ngôn ngữ của thiếu niên – ngôn ngữ tuổi teen, giọng điệu dí dỏm, hài hước,…

1.1.3 Sự phát triển của văn học viết về tuổi thiếu niên

a Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên trước năm 1945

Văn học trung đại với quan niệm sáng tác “Văn dĩ tải đạo” “thi dĩ ngôn chí”, chủ yếu mang tính phi ngã, nói về vấn đề trọng đại của quốc gia dân tộc Chính vì vậy, các tác phẩm viết về thiếu nhi nói chung, viết về lứa tuổi thiếu niên nói riêng với những ngây thơ, ngô nghê của tuổi “nổi loạn”, “bất trị” hiển nhiên không được quan tâm và không xuất hiện trong kho tàng văn học trung đại

Bước sang thế kỉ XX, cùng với sự ra đời của chữ quốc ngữ, văn học Việt Nam chuyển mình sang một trang mới, từng bước hiện đại hóa từ nội dung đến nghệ thuật sáng tác Đội ngũ nhà văn chuyên nghiệp ngày một đông đảo, cùng với

đó là sự đa dạng về đề tài, chủ đề trong các tác phẩm ra mắt bạn đọc Văn học dành cho lứa tuổi nhi đồng, thanh thiếu niên cũng bước đầu được quan tâm Nhiều tủ sách hướng đến nhu cầu học tập, rèn luyện đạo đức, bồi dưỡng tri thức lịch sử, xã

hội cho thiếu nhi ra đời trong những năm 1940, 1941, 1942 như: Hoa Xuân, Tuổi

Xanh, Tuổi Hồng,… Đặc biệt có tủ sách Hồng của nhóm tác giả Tử Lực Văn Đoàn

ra đời năm 1939 nhắm vào trẻ em không biết tiếng Pháp hoặc biết nhưng cha mẹ

muốn khuyến khích đọc tiếng Việt Trong đó có tác phẩm Hạt Ngọc (1941) của

Thạch Lam rất được bạn đọc ưa thích

Bên cạnh đó, các nhà văn ở cả hai miền Bắc Nam đều có những sáng tác giá

trị viết về lứa tuổi thiếu niên Tiêu biểu ở miền Nam là Hồ Biểu Chánh với Cha con

nghĩa nặng (1929) – một tác phẩm viết về đề tài gia đình, nhân vật Ty, Quyên từ khi

còn là những đứa trẻ đã rất hiểu chuyện, hiếu thảo mặc dù cuộc đời côi cút, bơ bơ, đáng thương Ngoài ra còn một số tên tuổi như Vũ Đình Tuệ, Vân Đài, Thuần Phong,… Ở miền Bắc, lực lượng sáng tác hướng về bạn đọc nhỏ tuổi có phần phong phú hơn, một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu không thể không kể đến như: nhà văn

Thạch Lam với Hai đứa trẻ (1938), Nhà mẹ Lê (1937), Gió lạnh đầu mùa (1937),

Tiếng chim kêu (1937) Nguyên Hồng nổi tiếng với Những ngày thơ ấu (1938): hồi

ức đau thương, đời sống tinh thần của chú bé Hồng - một đứa trẻ đang trong độ từ nhi đồng sang thiếu niên phải chịu những tác động tiêu cực từ gia đình, nhà trường,

xã hội Nguyễn Huy Tưởng có Cô bé gan dạ (1940) – cô gái nhỏ tên Thứ đã mang

lại bình yên cho ngôi làng bằng sự thông minh và lòng dũng cảm của mình Hay Nam Cao đã thể hiện lòng nhân đạo, sự thương cảm với những mảnh đời bất hạnh, nghèo khổ, vật lộn với cuộc mưu sinh qua các nhân vật nhỏ tuổi như Hồng trong

Bài học quét nhà (1943), bé Dần trong Một đám cưới (1944), chị em cái Gái trong Nghèo (1937) và những trẻ trong Trẻ con không được ăn thịt chó (1942) Mặc dù

đời sống tinh thần cùng những nét đặc trưng về tâm lý lứa tuổi của nhân vật thiếu niên chưa được thể hiện rõ nét trong các tác phẩm ở giai đoạn này những đây đã là một bước tiến mới, một viên gạch quan trọng trong việc xây dựng nền tảng cho văn học thiếu niên được thành hình thành dạng ở các giai đoạn sau

b Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên giai đoạn 1945 – 1985

Lịch sử Việt Nam đã phải ghi lại một thời kì đau thương, khốc liệt khi dân tộc ta phải trải qua hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ từ năm 1945 đến năm 1975 Tiếp 10 năm sau đó – 1975 đến 1985 – toàn dân bước vào thời kì “cầm máu” “liền da”, khôi phục lại cuộc sống sau sự tàn phá của bom đạn đế quốc Suốt

40 năm lịch sử anh hùng này, văn học viết về lứa tuổi thiếu niên đã hòa mình vào nhiệm vụ chung của văn học dân tộc, là vũ khí tinh thần cùng lực lượng thanh thiếu niên yêu nước xung trận Một trong những tác giả có sự quan tâm đặc biệt đến văn học thiếu niên trong giai đoạn này chính là nhà văn Nguyễn Huy Tưởng Bạn đọc

các thế hệ đã rất quen thuộc với tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng (1960) viết về

nhân vật anh hùng nhỏ tuổi Trần Quốc Toản – dù mới 15 tuổi nhưng đã cầm quân

đánh giặc bằng sự dũng cảm, tài năng hơn người và lòng ái quốc

Trước đó, năm 1951, tại chiến khu Việt Bắc, Nguyễn Huy Tưởng đã cùng

nhà văn Tô Hoài chủ trương thành lập tủ sách Kim Đồng – tủ sách dành cho thiếu

niên, nhi đồng Sự thật lịch sử đã cho thấy, ở miền Bắc, lực lượng tham gia kháng chiến không chỉ có người lớn mà còn có sự góp mặt của những chiến sĩ nhỏ tuổi Những thiếu niên anh dũng đã không ngại tuổi đời, đã từ bỏ tuổi thơ để góp một phần xương thịt bảo vệ tổ quốc Chính vì vậy, hình tượng mà các tác phẩm trong tủ

sách Kim Đồng hướng tới chính là những nhân vật thiếu niên dũng cảm, ái quốc, giàu lí tưởng Những tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến như: Chiến sĩ ca nô (Nguyễn Huy Tưởng), Chú bé giao liên làng Seo (Nguyễn Tuân), Dưới chân cầu Mây (Nguyên Hồng), Thiếu niên anh hùng (Phong Nhã), Hoa Sơn, Kim Đồng (Tô Hoài),

Phác Kim Tố (Nguyễn Xuân Sanh), Quê nội (Võ Quảng), Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi), Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Cái Thăng (Võ Quảng), Vừ

A Dính (Tô Hoài) Thông qua những tác phẩm này, bạn đọc mọi thế hệ có thể hiểu

được rõ hơn về đời sống sinh hoạt của thiếu niên trong thời kì chiến tranh khốc liệt của dân tộc Dù là câu chuyện người thật việc thật hay những nhân vật thiếu niên được lí tưởng hóa thì giá trị ngợi ca của tác phẩm vẫn được đánh giá cao Trong những hoàn cảnh đặc biệt, thiếu niên có thể tự “lớn lên” như anh hùng làng Gióng, chúng trưởng thành sớm, chững chạc hơn, cứng rắn hơn những nét đáng yêu, hồn nhiên, ngây thơ rất bản năng vẫn ẩn hiện đâu đó trong hành động, lời nói, cảm xúc, suy tư của nhân vật

Ở miền Nam, khi bàn về văn học dành cho thiếu niên, nhi đồng với chủ đề chiến tranh, chúng ta cần nhắc đến nhà văn Hoàng Văn Bổn cùng các sáng tác như:

Tướng Lâm Kỳ Đạt, Lũ chúng tôi, Tuổi thơ trong làng, Bên kia sông Đồng Nai, Theo dấu người xưa, Ngày xửa ngày xưa Bên cạnh những mẫu hình thiếu niên anh

hùng, văn học miền Nam bắt đầu quan tâm đến đời sống tinh thần phức tạp của lứa tuổi “nổi loạn” Ngoài những chủ đề quen thuộc gắn với thiếu niên như tình cảm gia đình, tình bạn, tình yêu quê hương đất nước, các tác phẩm còn khai thác những cảm xúc vui buồn, những trăn trở suy tư của những đứa trẻ đang muốn được làm người

lớn Một số tác phẩm và tác giả có đóng góp có thể kể đến như: Chim hót trong

lồng, Tay Ngọc (Nhật Tiến); Cổng trường vôi tím (Nhã Ca); những bài thơ Tuổi mười ba, Buổi sáng học trò (Nguyên Sa) Bên cạnh đó là sự thành công của các báo Tuổi Hoa, Tuổi Ngọc dành cho lứa tuổi học trò, gắn liền với tên tuổi các nhà văn

như: Mường Mán, Hoàng Ngọc Tuấn, Đinh Tiến Luyện, Từ Kế Tường, Đoàn Thạch Biền, Nguyễn Thị Minh Ngọc, Kim Hải, Nguyễn Thái Hải, Nguyễn Thị Mỹ Thanh, Minh Quân, Nguyễn Trường Sơn, Hoàng Đăng Cấp, Duyên Anh

c Văn học viết về lứa tuổi thiếu niên giai đoạn 1986 đến nay

Bước qua giai đoạn khó khăn của dân tộc, sau năm 1986, đất nước có những biến chuyển mạnh mẽ về kinh tế, văn hóa, xã hội Trẻ em lúc này có điều kiện được quan tâm đúng mực hơn, đồng thời cũng chịu nhiều ảnh hưởng từ đời sống kinh tế thị trường cũng như sự hội nhập quốc tế Các tác phẩm văn học viết về thiếu niên trong giai đoạn này có xu hướng đi sâu đi sát vào cuộc sống đời thường cùng những biến chuyển phức tạp trong tâm hồn các em Có thể kể đến một số tác giả và tác

phẩm như: Đoàn Thạch Biền vơi Đâu phải cái gì cũng mua được; Hồng Hà; Mai Bửu Minh có Đứa con hoang, Cánh chim trời, Hạt bụi đời, Quê ngoại, Tình quê,

Một miền quê, Đốm lửa trên đồng, Vua nói khoác; Nguyễn Nhật Ánh nổi bật với Chúc một ngày tốt lành, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ; Kính vạn hoa, Thằng quỷ nhỏ; Đảo mộng mơ; Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh; Lê Văn Nghĩa đóng góp các

tác phẩm Mùa hè năm Petrus, Mùa tiểu học cuối cùng; Chú chiếu bóng, nhà ảo

thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy; Tụi lớp nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ

Bên cạnh đó còn có sự góp mặt của những nhà xuất bản chuyên phát hành

những đầu sách viết cho thanh thiếu niên như Nhà xuất bản Kim Đồng, Nhà xuất bản Măng Non, Nhà xuất bản Trẻ cùng hàng loạt các tờ báo hay tạp chí chuyên viết cho thanh thiếu niên như Mực Tím, Áo Trắng, Hoa Học Trò, v.v

Nhìn chung, trong hơn một thế kỉ qua, mảng văn học viết về lứa tuổi thiếu niên đã có những bước tiến đáng ghi nhận Từ lực lượng sáng tác đến hệ thống đề tài đều có sự cải thiện về cả số lượng lẫn chất lượng Tuy nhiên, đặt bên cạnh các

dòng văn học khác, văn học viết về thiếu niên vẫn chưa được quan tâm thỏa đáng Thiếu những giải thưởng, thiếu những công trình nghiên cứu công phu chính là một trong những nguyên nhân khiến nhiều cây bút chỉ xem việc viết truyện cho nhi đồng, thanh thiếu niên là mảng phụ Văn học Việt Nam nói chung và văn học viết

về lứa tuổi thiếu niên nói riêng vẫn đang rất cần những sản phẩm chất lượng, phù hợp với nhu cầu đọc cũng như tầm đón đợi của các độc giả nhỏ tuổi

1.2 Lê Văn Nghĩa và tác phẩm viết về thiếu niên

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội Sài Gòn những năm 60 thế kỉ XX

Sài Gòn những năm 60 của thế kỉ XX chứng kiến nhiều sự thay đổi về thiết chế chính trị xã hội

Năm 1963, cuộc đảo chính của Dương Văn Minh thành công Ngay sau đó, Hội đồng Quân nhân Cách mạng được thành lập nhưng chỉ tồn tại 3 tháng thì một cuộc đảo chính khác nổ ra Mâu thuẫn giữa các phe phái ngày càng tăng Nhân dân hết sức phẫn nộ, nhiều cuộc đấu tranh của quần chúng nổ ra Năm 1965, Nguyễn Văn Thiệu lên nắm quyền, Mỹ lợi dụng cơ hội này lại đưa đại quân vào miền Nam Việt Nam và đẩy cuộc chiến tranh xâm lược nước ta lên đến mức cao nhất

Cũng trong giai đoạn này, nhìn chung công nghiệp có sự phát triển với sự đầu tư từ nước ngoài Song, nông nghiệp chưa được chú trọng và gặp nhiều cản trở, hằng năm Sài Gòn vẫn phải nhập cảng hàng ngàn tấn gạo Về thương mại, đa số những nhà thương mại lớn đều là người Hoa ở khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn Tuy nhiên, Sau thời Ngô Đình Diệm, tình trạng lạm phát tăng cao, hàng lên giá, đời sống nhân dân khó khăn

Chính trị phức tạp, đời sống văn hóa của nhân dân Sài Gòn cũng do đó chia thành 3 khuynh hướng: khuynh hướng chống Cộng; khuynh hướng chống đế quốc – chống Mỹ (thành viên bao gồm cả sinh viên, học sinh mới lớn được giáo dục tốt, có

lí tưởng, bất mãn Mỹ); khuynh hướng dân tộc trung lập Song phức tạp nhất vẫn là những chính sách văn hóa mị dân của Mỹ, dẫn đến việc phần lớn thanh niên bị tiêm nhiễm lối sống Mỹ- văn hóa Mỹ

Bên cạnh đó, các hội văn hóa nghệ thuật lần lượt được thành lập Hoạt động báo chí diễn ra sôi nổi vì nhà in nhiều, giấy nhập dồi dào, luật báo chí dễ dàng Các nhà văn cũng hoạt động mạnh và chia ra 3 nhóm: chống Cộng, Cầu an, Văn nghệ sĩ cách mạng Đặc biệt, hoạt động sân khấu diễn ra rộng khắp Điển hình là phong trào văn hóa văn nghệ của giới sinh viên – học sinh thành phố, bao gồm nhiều thể loại:

ca, múa, nhạc, kịch, báo… tất cả nội dung của các thể loại đều tập trung vào cuộc đấu tranh chống ách nô dịch văn hóa của Mỹ và chính quyền tay sai, khơi dậy lòng yêu nước, đề cao văn hóa dân tộc

Về giáo dục, lúc này hệ thống giáo dục được tổ chức bao gồm tiểu học, trung học đệ nhất cấp, trung học đệ nhị cấp, đại học, cao đẳng và trường dạy nghề Một dấu mốc đặc biệt là niên khóa 1965-1966 bắt đầu bãi bỏ kỳ thi tốt nghiệp tiểu học

và trung học đệ nhất cấp

Ngoài ra cần phải nhắc đến một số công tác xã hội mang tính thường xuyên được chính quyền Sài Gòn thực hiện như: Cứu hộ đồng bào bị hỏa hoạn, thành lập các cô nhi viện và các cơ sở từ thiện giúp trẻ em bị tàn phế do chiến tranh

Nhà văn Lê Văn Nghĩa có một số cuốn tạp bút viết về những mảng sáng tối của Sài Gòn thập niên 1960 Thông qua những trang viết của một nhân chứng Sài Gòn làm nghề báo, người đọc có thể mường tượng được diện mạo của Sài Gòn cũng như đời sống người dân một thời:

Sài Gòn nhộn nhịp từ ngày ấy, với đủ loại hàng quán Nhắc đến hàng quán Sài Gòn thì không thể không kể đến các quán cà phê vợt, nước mía Viễn Đông, phở Nam phở Bắc, bánh mì đủ loại, hủ tiếu bò viên

Sài Gòn với đa dạng loại hình giải trí Điển hình là các rạp hát bóng, rạp cải

lương như: Tân Bình, Tân Lạc, Hương Bình, Vĩnh Khánh Âm nhạc đa dạng, Đông

– Tây, Kim – Cổ cùng sống cùng phát triển Cải lương, nhạc cụ và các ca khúc dân tộc vẫn vang lên ở các trường học, và ở đó cũng có những ban nhạc trẻ chơi nhạc Tây (kích động nhạc)

Sài Gòn với đủ loại phương tiện giao thông đi lại: xe lam, xe taxi, xe buýt, xe ngựa, xe máy, xích lô… đủ hãng đủ hiệu Kẹt xe, tai nạn cũng xảy ra liên tục bởi

người dân đi lại mất trật tự

Sài Gòn cũng có người giàu kẻ nghèo Dân nghèo Sài Gòn với đời sống cơ cực, làm thuê làm mướn, buôn gánh bán bưng trên các hè phố, gửi ước mơ qua những tờ vé số

Sài Gòn với hoạt động báo chí sôi nổi Các nhà in, máy đánh chữ, công việc sắp chữ của thợ typo, kí giả viết bài, in báo, già trẻ đọc báo… như là một điểm nhấn của Sài Gòn một thời

Sài Gòn đất chật người đông nhưng lòng người lại rộng lắm Người Sài Gòn

“tình thương mến thương”, “làm việc nghĩa bất vụ lợi”, giàu lòng nhân ái, đầy nghĩa hiệp Người Sài Gòn, có nghèo cũng trọng tình trọng nghĩa, xót xa lắm miền Bắc ruột thịt mùa bão lũ

Sài Gòn với tinh thần hiếu học, ham mê đọc sách Bên cạnh những quán xá

và khu giải trí, các tiệm sách quy cũ hay những sạp sách nhỏ xuất hiện ở nhiều nẻo đường trong thành phố Người mua, người xem tấp nập đủ mọi lứa tuổi, tầng lớp

Sài Gòn quan tâm phát triển giáo dục Môi trường giáo dục đa dạng, có trường công có trường tư Các trường trung học liên thông đại học, chú trọng giáo dục toàn diện

Sài Gòn không cầu kì chuyện ăn mặc nhưng những mốt thời trang cũng không bao giờ thiếu trên các tuyến phố Một thời chuộng quần ống loe, áo quần may bằng vải nilon, áo dài chít sát eo quyến rũ hay kiểu hippy của giới trẻ

Các tác phẩm viết về lứa tuổi thiếu niên của Lê Văn Nghĩa đều viết về cuộc sống của thiếu niên trong giai đoạn những năm 60 thế kỉ XX Một số điểm nổi bật

về lịch sử - xã hội trên đều là cơ sở để người đọc có thể tiếp nhận và phân tích bối cảnh, không - thời gian nghệ thuật trong các sáng tác của Lê Văn Nghĩa Đồng thời, hiểu rõ bối cảnh sẽ là tiền đề để phân tích đời sống tâm lí, tình cảm, khuynh hướng,…của nhân vật thiếu niên trong tác phẩm

1.2.2 Cuộc đời và sự nghiệp Lê Văn Nghĩa

a Một cuộc đời từng trải

Lê Văn Nghĩa sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh Hai miền Nam Bắc bị chia cắt, chiến sự diễn biến hết sức phức tạp Sau năm 1954, miền Bắc “trở mình”, “khâu vá” lại những vết thương chiến tranh và là hậu phương vững chắc cho chiến trường miền Nam – nơi chảo lửa đạn bom Nhân dân miền Nam từ trẻ em đến người già đều hừng hực khí thế đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc, chính vì vậy những cuộc đấu tranh bằng nhiều hình thức của quần chúng đã nổ ra, góp một phần không nhỏ để tạo nên thắng lợi cuối cùng của đất nước Sau khi hòa bình lập lại, Nam Bắc về chung một nhà, tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội tại miền Nam có những bước tiến Đặc biệt TP Hồ Chí Minh đã nhanh chóng trở thành trung tâm kinh tế bậc nhất cả nước Những tài năng trẻ như Lê Văn Nghĩa cũng trong không khí đó mà vững vàng cầm cây bút của mình để góp một phần vào dòng chảy văn nghệ nói chung Lê Văn Nghĩa với một đời đầy thăng trầm đã lấy đó làm tiền đề

để từ một nhà báo, nhà văn trào phúng dần dần trở thành nhà văn viết nhiều về lứa tuổi thiếu niên và dành trọn trái tim cho Sài Gòn xưa những năm 60 thời ấy

Lê Văn Nghĩa sinh ngày 20/3/1953 và mất ngày 25/7/2021 Có thể nói rằng,

cả cuộc đời của ông đã nên duyên nên nợ với mảnh đất nghĩa tình này – nơi dù đã được đổi tên sau thống nhất nhưng người dân cả nước vẫn quen gọi bằng cái tên cũ

- Sài Gòn Nhắc đến Sài Gòn, hẳn mỗi người đều nghĩ ngay đến những công trình kiến trúc lung linh, là cuộc sống xa hoa của chốn đô thị bậc nhất, là phố xá đông đúc, là những hội hè với các tuyến phố không ngủ,… Nhưng với Lê Văn Nghĩa, Sài Gòn có cả hoa và lệ, có cả những mảnh ghép tươi mới lẫn những vết sẹo dài không bao giờ lành mờ Bản thân ông đã lớn lên cùng Sài Gòn, chứng kiến Sài Gòn

“trưởng thành” mỗi ngày bằng sự trưởng thành của chính ông Lê Văn Nghĩa từng chia sẻ, lúc còn nhỏ, Sài Gòn trong ký ức ông chỉ là Chợ Lớn, là trưởng tiểu học Bình Tây, là con đường nhỏ Phạm Văn Chí, là bến Bình Đông, là những rạp hát nhỏ, cũ kỹ, là những ngôi nhà của cộng đồng người Hoa theo kiến trúc kiểu Pháp Ông sống trong một xóm nghèo nhưng ở đó đủ để vun đắp trong tâm hồn non nớt của ông những kỷ niệm đẹp Ở đó có những tình bạn đẹp, có những con người tuy nghèo nhưng sống nghĩa tình Mỗi tên người, tên đường đều như còn đó – trong ký

ức thuở còn bình yên của ông

Lớn lên một chút, ông thi đậu vào trường trung học Petrus Trương Vĩnh Ký (nay là trường Lê Hồng Phong, quận 5) Sài Gòn lúc này cũng trở nên hào nhoáng

và rộng lớn hơn trong ông – nơi mà ông gọi là “thế giới văn minh” Là một người ham tìm tòi và không ngừng học hỏi, Lê Văn Nghĩa đã có những chuyến rong chơi

mà ông đã mượn mấy câu thơ của Bùi Giáng để mô tả: “Sài Gòn Chợ Lớn rong chơi Đi lên đi xuống đã đời du côn” Đó là những lần trốn học đi thư viện, nhà sách,… hay đi ăn hàng bánh mì, phá lấu, nước mía Viễn Đông Cũng nhờ vậy mà ông được mở mang thêm về văn hóa Và cũng chính vì vậy mà cuộc đời ông lại “sôi động” hơn bao giờ hết khi bên trong chàng thiếu niên nhỏ bé ấy bắt đầu hình thành những suy nghĩ, tư tưởng riêng

Ông yêu Sài Gòn thuở ấy vô cùng, sau này khi lớn lên, có những chuyến đi công tác ở nước ngoài, xa quê hương ít hôm nhưng ông đã thấy nhớ Sài Gòn da diết Hình ảnh Lê Văn Nghĩa trầm tư chiều hoàng hôn trên phố Tây khi nhớ “nhà” được những người bạn của ông phải nhắc lại khi kể chuyện về ông Khoảng cách địa lí không đáng sợ bằng khoảng cách thời gian, đi xa có thể về nhưng thời thiếu niên qua đi rồi làm sao có thể xin một vé trở về được Lê Văn Nghĩa khi đã sống hơn nửa đời người, ông chỉ có thể quay về Sài Gòn xưa bằng những ký ức xưa cũ

Bản thân tác giả từng tâm sự: “Có những buổi chiều lang thang một mình, ngồi một

góc vắng, tôi luôn mường tượng về con đường đi học thời thơ ấu Đó là con đường Phạm Văn Chí, lúc học trường tiểu học Bình Tây Trên đường đi học mỗi ngày, tôi

đã từng xem chiếu bóng thùng, sơn đông mãi võ mà thích nhất là … lúc uống rau

má ở gần bến xe Chợ Lớn Lớn lên, vào trường trung học, tôi học trường Petrus Ký, nhớ nhất quán cà phê Năm Dưỡng, cạnh đường Nguyễn Thiện Thuật Lớn hơn chút nữa, tôi hay lui tới trụ sở Tổng hội Sinh viên, Tổng đoàn học sinh Sài Gòn số 207 Hồng Bàng” (Lê Văn Nghĩa, 2019, trang 215)

“Một người Sài Gòn rất Sài Gòn”, Lê Văn Nghĩa với tình yêu chân thành của mình đã để Sài Gòn những năm 60 trong ông được sống mãi bằng trang văn Hầu hết những tác phẩm ông viết đều lấy cảm hứng từ mảnh đất nghĩa tình này Cái khác

lạ của Lê Văn Nghĩa là đối tượng mà ông chọn lưu giữ Sài Gòn với kiến trúc tráng

lệ người ta đã có hàng tá những bộ sưu tập ảnh, vì vậy Sài Gòn trong sáng tác của

ông “không phải là những người Sài Gòn của tầng lớp giàu sang mà là Sài Gòn của

những người nghèo, của những người sống lang bạt kỳ hồ nhưng đầy tình nghĩa thủy chung Dù nghèo nhưng họ sẵn sàng làm việc nghĩa” (Lê Văn Nghĩa, 2019,

trang 217) Với một số tác phẩm tiêu biểu gồm bốn truyện dài và 3 tạp bút viết về Sài Gòn, Lê Văn Nghĩa phần nào đã phục dựng lại được không khí thời đại – những

năm 60 của thế kỉ XX, cái mà ông chia sẻ một cách nhẹ tênh: “Tôi chỉ viết lại

những gì đã trải qua thời đi học” Thế nhưng với ông, bấy nhiêu vẫn chưa đủ, ông

vẫn tiếc hùi hụi và tự cảm thán rằng bản thân chưa tải hết được những ký ức về Sài Gòn qua dòng sông tuổi thơ trong những đứa con tinh thần của mình

“Một tuổi trẻ can trường”, 17 tuổi, Lê Văn Nghĩa trong mắt bạn bè là một người hết sức đặc biệt, thậm chí khác biệt Trong một số tấm ảnh về phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên ngày ấy và cả trong ký ức của những người bạn đồng chí hướng, Lê Văn Nghĩa luôn là một trong những người cầm cờ đi đầu của đoàn biểu tình Ông dấn thân vì lý tưởng ở điểm đầu của cuộc đấu tranh Mặc dù cha ông

là một viên cảnh sát làm việc cho chính quyền nhưng với tư tưởng tiến bộ, ông đã sớm đi theo tiếng gọi của Cách mạng Cũng chính vì nhiều lần xuống đường đấu tranh, ông đã bị bắt giam qua các nhà tù khác nhau như: Chí Hòa, Tân Hiệp, Côn Đảo Đến khi được thả ra lại bị “chỉ định nơi cư trú” cho đến ngày hòa bình Trong thời gian bị bắt giam, tù nhân – học sinh Lê Văn Nghĩa đã thi đậu tú tài năm 1972 ngay trong nhà lao Chí Hòa Bản thân Lê Văn Nghĩa chính là một minh chứng rất thuyết phục cho nhận định của chính ông khi chia sẻ với bạn bè đồng nghiệp rằng:

“Người Sài Gòn hiếu học” Lê Văn Nghĩa đã dành trọn thanh xuân sôi nổi của mình

để làm đẹp cho quê hương, cho tổ quốc

Sau ngày thống nhất, ông dành phần đời còn lại cho sự nghiệp báo chí và sáng tác văn học Có thể nói rằng, Lê Văn Nghĩa là một “nghệ sĩ” đa tài, ông ham học hỏi và gần như “món” nào cũng biết Nhưng chắc hẳn ông đã thấm thía lời dạy của ông cha “một nghề cho chính còn hơn chín nghề”, vì vậy mà học nhiều biết

nhiều nhưng tất thảy đều dùng để phục vụ sáng tác Đúng như lời kể của nhà báo Lê

Minh Quốc: “Thời trung học, anh từng phụ việc cho một họa sĩ, được thầy tận tâm

trao truyền bí kíp nhưng anh không trở thành họa sĩ; từng là kịch sinh khoa thoại kịch của trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ, từng đi học thanh nhạc nhưng anh không làm ca sĩ; từng theo học ảo thuật nhưng anh không trở thành Mạc Can; từng sưu tập tranh ảnh, sách cũ, băng đĩa nhạc 33 vòng, 45 vòng, 78 vòng ghi giọng ca vàng Bạch Tuyết, Bạch Yến, Út Trà Ôn, Bà Năm Sa Đéc – sưu tầm để giữ lại những gì mà theo anh đó là phần hồn của Sài Gòn cũ nhưng anh không trở thành nhà sưu tập chính hiệu hay xuất hiện trên các báo; từng đi học võ thuật nhưng anh chưa vinh hạnh được bước lên võ đài; từng đi làm cách mạng, vào khu,

tù đày, đi học trường Tuyên huấn Trung ương năm 1975 đến năm 1978 nhưng anh không phải là người của giới chính trị…tất cả theo anh chỉ là để chơi, để cảm thụ

để có vốn sống mà đưa vào tác phẩm” (Lê Văn Nghĩa, 2019, trang 220)

Chính vì vậy, dù bạn bè đồng trang lứa ngày ấy đã giữ nhiều chức vụ cao trong giới chính trị, nhưng chỉ có Lê Văn Nghĩa vẫn âm thầm suốt 40 năm cống

hiến cho báo chí Ông là Chủ biên báo Tuổi Trẻ Cười với thâm niên 40 năm từ 1975 đến 2015 và cũng là Phó Tổng thư ký tòa soạn báo Tuổi Trẻ Bạn đọc biết nhiều đến

Lê Văn Nghĩa với những tác phẩm trào phúng gắn liền với các bút danh như: Hai

Cù Nèo, Điệp Viên Không Không Thấy, Đại Văn Mỗ… Đồng thời, ông còn là hội

viên sáng lập của hai Hội Nhà văn và Sân khấu TP Hồ Chí Minh từ năm 1981 Sau khi về hưu, cây bút của ông vẫn không một ngày ráo mực Hiểu rõ rằng đời người sinh lão bệnh tử không ai có thể tránh khỏi, trong những năm tháng chống chọi với căn bệnh ung thư quái ác, ông đã chạy đua cùng thời gian để tạo nên những bứt phá với những tập tạp bút và những truyện dài viết về tuổi thiếu niên Chỉ tiếc rằng, ký

ức “dòng sông tuổi thơ” đang ngồn ngộn chảy thì máu huyết trong ông đã đến lúc cạn khô, ông từ giã cuộc đời vào ngày 25/7/2021, ngay trong thời điểm Sài Gòn cũng đang “đổ bệnh” bởi COVID – 19

b Một đời cống hiến cho văn chương nghệ thuật

Có thể nói Lê Văn Nghĩa đã dành một đời để cống hiến cho văn chương nghệ

thuật ở nhiều lĩnh vực khác nhau với một phong cách hết sức đặc biệt

Không phải sau giải phóng – khi về làm việc cho báo Tuổi Trẻ Cười - Lê Văn

Nghĩa mới bén duyên với nghề viết lách Theo thông tin từ những người bạn – người em thân thiết, ông đã chính thức làm báo, viết văn từ những năm 17 tuổi Lúc

đó vào khoảng giữa năm 1971 - Lê Văn Nghĩa (cùng anh Sáu Đạt – Trương Hòa

Bình) là cây bút phụ trách của tập tuyển tập thơ văn Bản tin của Tổng đoàn học sinh

Sài Gòn Và tính đến những ngày cuối đời, Lê Văn Nghĩa đã để lại không ít tác

phẩm có giá trị, được nhiều bạn đọc yêu thích Đóng góp của ông cho văn chương nghệ thuật có thể chia thành các nhóm sau:

Thứ nhất, các tác phẩm trong báo Tuổi Trẻ Cười Với 40 năm thâm niên, số

lượng bài viết kèm tranh minh họa khó lòng kể xiết Cái bóng của Lê Văn Nghĩa thực sự là một thử thách cho các hậu bối

Thứ hai, các tập truyện trào phúng đã xuất bản như: Thắng láu cá (NXB Trẻ, 1989); Hoa hậu phường cây mít (NXB Thanh Niên, 1989); Ôi bóng đá (NXB Long

An 1989); Đám cưới nàng Thanh Mã ( NXB Thanh Niên, 1991); Phi án Sex-Tour (NXB Trẻ, 1995); Nô tế-bồ (NXB Trẻ, 1997); Tào lao xịt bộp (NXB Trẻ, 2010);

Chuyện chán phèo (tập truyện trào phúng, 2013); Nếu Adam không có xương sườn

(sưu tầm, bình luận, 2015); Nỗi buồn đàn ông (tập truyện trào phúng, 2017); Điệp

viên Không Không Thấy và Đại Văn Mỗ (truyện trào phúng, 2021); Điệp viên Không Không Thấy và nhà thơ Thần Giáng (truyện trào phúng 2021),… Thành

công trong mảng văn học này bởi Lê Văn Nghĩa hiểu rất rõ tâm lí và thị hiếu người

dân địa phương mình, ông chia sẻ rất thật tâm: “Người Sài Gòn thích cười những

vấn đề gắn với thời sự Cười cợt đó, châm biếm đó nhưng không ghét cay ghét đắng đối tượng đang châm chích Với vai trò nhà báo, tiếp cận với nhiều thông tin, thấy cái gì đáng cười thì tôi “lẩy” ra, viết chơi” (Lê Văn Nghĩa, 2019, trang 215) Về

mảng văn học này, nhà văn Bích Ngân - Chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM nhấn mạnh

tại tọa đàm Phong cách Sài Gòn ái nhân tri kỷ: “Chúng tôi, với sự cẩn trọng cần

thiết của một hội nghề nghiệp, xin khẳng định: nhà văn Lê Văn Nghĩa đã góp phần

to lớn hình thành dòng văn học trào phúng cho Sài Gòn – TP.HCM nói riêng và cho

Việt Nam nói chung” (Bích Ngân phát biểu tại tọa đàm Phong cách Sài Gòn ái nhân tri kỷ - tổ chức tại trường THPT Lê Hồng Phong)

Thứ ba, truyện viết về lứa tuổi thiếu niên gồm 4 tác phẩm: Mùa hè năm

Petrus (tập truyện, 2012); Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy (tập truyện, 2014); Tụi lớp nhứt trường Bình Tây, cây viết máy và con chó nhỏ (tập truyện, 2018); Mùa tiểu học cuối cùng (tập truyện, 2020)

Đây là những tác phẩm mà Lê Văn Nghĩa viết dành cho thiếu nhi và thiếu niên Bởi tác phẩm xuất phát từ những ký ức của một người trưởng thành nhưng lại hình thành từ điểm nhìn và ngòi bút trẻ thơ Hầu hết các câu chuyện về tình bạn, tình cảm gia đình, tình thầy trò đều xoay quanh những đứa trẻ nghèo và đời sống Sài Gòn những năm 60 Lê Văn Nghĩa đã khéo léo đưa chuyện của mình vào trong mảng văn chương hư cấu một cách duyên dáng và tài tình

Thứ tư, tạp bút viết về Sài Gòn: Sài Gòn chuyện xưa mà chưa cũ (NXB Trẻ, 2020); Sài Gòn khâu lại mảnh thời gian (NXB Trẻ, 2018); Sài Gòn dòng sông tuổi

thơ (2019); Sài Gòn những mảnh ghép rời ký ức (2021); Văn học Sài Gòn 1954 -

1975 những chuyện bên lề (NXB Tổng Hợp TP HCM, 2020) Các tác phẩm trên đều

có giá trị lịch sử nhất định Mặc dù đúng như tên gọi của nó – những mảnh ghép –

và cũng như tự bạch của tác giả - các bài viết là những ký ức rời rạc về Sài Gòn Nhưng bấy nhiêu thôi cũng đủ để những người sống trong thời đại đó nhớ lại tuổi thơ mình, còn những ai sống trong thời nay có thể biết thêm về một Sài Gòn quá đỗi thú vị Ngòi bút của Lê Văn Nghĩa thẳng thắn và chính trực như con người ông, Sài Gòn từng đẹp – xấu thế nào, cái gì còn, cái gì mất, cái gì đáng còn lại mất, từng thói quen, từng nếp sống, từng công trình lớn nhỏ đến ngõ ngách ít người biết… đều được ông tái hiện trong những bài viết Bản thân Lê Văn Nghĩa cũng tự nhận rằng mình không phải một chuyên gia hay nhà nghiên cứu “Sài Gòn học” mà chỉ là một người may mắn sống trong Sài Gòn và cùng trải qua đủ hỉ nộ ái ố cùng thành phố

này Phải chăng chính vì lẽ này mà nhà báo Dương Thành Truyền nhận định: “Lê

Văn Nghĩa chính là người chép sử bằng trái tim về nơi chốn anh sinh ra, lớn lên, làm việc và thành danh” Huỳnh Như Phương cũng chia sẻ: “Trò chuyện với Lê Văn