Tác phẩm hồ biểu chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa

Nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, vận dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp với chuyên ngành văn hóa học, luận án làm rõ qua hiện tượng Hồ Biểu Chánh chúng ta thấy được điều

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LÊ THỊ THANH TÂM

TÁC PHẨM HỒ BIỂU CHÁNH NHÌN TỪ MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2023

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LÊ THỊ THANH TÂM

TÁC PHẨM HỒ BIỂU CHÁNH NHÌN TỪ MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA

Ngành: Văn hóa học

Mã số: 9229040

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS NGUYỄN VĂN HIỆU2.TS ĐẬU THỊ ÁNH TUYẾT PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP:

1.PGS.TS NGUYỄN XUÂN HƯƠNG2.PGS.TS.TÔN THỊ THẢO MIÊN PHẢN BIỆN:

1.PGS.TS PHẠM TIẾT KHÁNH2.PGS.TS TÔN THỊ THẢO MIÊN3.TS LÊ THỊ TRÚC ANH

Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án “Tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa

văn học và văn hóa” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn của

TS Nguyễn Văn Hiệu và TS Đậu Thị Ánh Tuyết Luận án này không có sự sao chép bất kỳ đề tài luận án hay công trình nghiên cứu khoa học của tác giả nào khác Các trích dẫn ý tưởng hoặc nguyên văn đều được chú nguồn đầy đủ

Tác giả luận án

Lê Thị Thanh Tâm

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin cảm ơn Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Khoa Văn hóa học và các thầy cô đã tận tình giảng dạy, trang bị kiến thức cho tôi trên con đường học thuật, nghiên cứu khoa học Tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Văn Hiệu, TS Đậu Thị Ánh Tuyết, thầy cô đã tận tâm hướng dẫn tôi về kiến thức chuyên môn cũng như luôn quan tâm, động viên về mặt tinh thần để tôi hoàn thành luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, Khoa Văn hóa học - nơi tôi công tác, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian học tập và thực hiện luận án

Tôi cũng nhận được sự hỗ trợ, giúp đỡ của một số nhà khoa học, đồng nghiệp, bạn

bè và biết ơn sự giúp đỡ quý báu đó

Sau cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình đã chia sẻ, đồng hành, giúp tôi vững tin vượt qua nhiều khó khăn để hoàn thành luận án này

NCS Lê Thị Thanh Tâm

DANH MỤC BẢNG

SỐ

01 Bảng 1: So sánh tác phẩm Không gia đình của H.Malot và

Cay đắng mùi đời của Hồ Biểu Chánh Nguồn: tác giả thực

hiện, 2022

Tr.142

02 Bảng 2: So sánh tác phẩm Những người khốn khổ của Victor

Hugo và Ngọn cỏ gió đùa của Hồ Biểu Chánh Nguồn: tác giả

thực hiện, 2022

Tr.143

03 Bảng 3: So sánh tác phẩm Bá tước Monte Cristo Alexander

Dumas và Chúa tàu Kim Quy của Hồ Biểu Chánh Nguồn: tác

giả thực hiện, 2022

Tr.145

04 Bảng 4: Thống kê các vở cải lương chuyển thể từ tiểu thuyết Hồ

Biểu Chánh trên nền tảng chia sẻ video trực tuyến YouTube

Nguồn: tác giả thực hiện, 2022

Tr.172

05 Bảng 5: So sánh nhân vật trong tiểu thuyết Cười gượng và nhân

vật trong kịch bản cải lương Nợ tình

Nguồn: tác giả thực hiện, năm 2023

Tr.177

06 Bảng 6: So sánh Màn 1 kịch bản cải lương Nợ tình với nguyên

tác Cười gượng Nguồn: tác giả thực hiện, 2022

Tr.179

07 Bảng 7: So sánh Cảnh 1 kịch bản cải lương Đứa con không tên

với nguyên tác Tại tôi Nguồn: tác giả thực hiện, 2022

Tr.181

08 Bảng 8: So sánh kịch bản phim Ngọn cỏ gió đùa với nguyên tác

Nguồn: tác giả thực hiện, 2022

Tr.192

MỤC LỤC

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài 1

3 Mục đích nghiên cứu 27

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 28

5 Phương pháp nghiên cứu 29

6 Đóng góp mới của luận án 32

7 Bố cục của luận án 32

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 33

1.1 Cơ sở lý luận 33

1.1.1 Các khái niệm 33

1.1.2 Lý thuyết nghiên cứu 43

1.2 Cơ sở thực tiễn 52

1.2.1 Bối cảnh và đặc điểm văn hóa, văn học Nam Bộ đầu thế kỷ XX 52

1.2.2 Cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Biểu Chánh 65

Tiểu kết chương 1 75

CHƯƠNG 2 VĂN HÓA NAM BỘ TRONG TÁC PHẨM HỒ BIỂU CHÁNH 76

2.1 Con người Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh 76

2.1.1 Con người Nam Bộ nhìn từ nguồn gốc xuất thân và bối cảnh lịch sử 76

2.1.2 Con người Nam Bộ nhìn từ tính cách 85

2.2 Không gian vùng văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh 91

2.2.1 Vùng Tây Nam Bộ 91

2.2.2 Vùng Đông Nam Bộ 94

2.3 Phong tục, tập quán Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh 103

2.3.1 Phong tục hôn nhân, tang ma 103

2.3.2 Tập quán ẩm thực, trang phục, cư trú, giao thông 112

Tiểu kết chương 2 135

CHƯƠNG 3 TÁC PHẨM HỒ BIỂU CHÁNH TRONG VĂN HÓA NAM BỘ 136

3.1 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với tiến trình hiện đại hóa văn học Nam Bộ 136

3.1.1 Văn xuôi hóa 136

3.1.2 Mô phỏng 138

3.1.3 Sáng tác 148

3.2 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với ngôn ngữ Nam Bộ 152

3.2.1 Ngôn ngữ mang dấu ấn của buổi giao thời 153

3.2.2 Ngôn ngữ thể hiện đặc điểm phát âm của người Nam Bộ 156

3.3 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ 161

3.3.1 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với nhà xuất bản, phát hành 161

3.3.2 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với độc giả 166

3.4 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa nghe nhìn ở Nam Bộ 171

3.4.1 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với cải lương 172

3.4.2 Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với phim truyền hình 184

Tiểu kết chương 3 194

KẾT LUẬN 196

TÀI LIỆU KHẢO SÁT 201

TÀI LIỆU THAM KHẢO 204

TIẾNG VIỆT 204

TIẾNG ANH 218

INTERNET 218

PHỤ LỤC 1 BẢNG THỐNG KÊ TỪ MƯỢN TIẾNG PHÁP TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH 221

PHỤ LỤC 2 BẢNG THỐNG KÊ SỰ XUẤT HIỆN NGƯỜI HOA TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH 222

PHỤ LỤC 3 BẢNG THỐNG KÊ SỰ XUẤT HIỆN CHỮ “NGHĨA” TRONG MỘT

SỐ TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH 223PHỤ LỤC 4: BÀI VIẾT CỦA HỒ BIỂU CHÁNH TRÊN NAM KỲ TUẦN BÁO (1942 - 1944) 224PHỤ LỤC 5: TÁC PHẨM CỦA HỒ BIỂU CHÁNH TRÊN ĐẠI VIỆT TẬP CHÍ (1942 - 1944) 234PHỤ LỤC 6 PHỎNG VẤN ĐẠO DIỄN HỒ NGỌC XUM VỀ PHIM CHUYỂN THỂ TỪ TÁC PHẨM CỦA HỒ BIỂU CHÁNH 238PHỤ LỤC 7 KỊCH BẢN CẢI LƯƠNG ĐỨA CON KHÔNG TÊN CHUYỂN THỂ

TỪ TIỂU THUYẾT TẠI TÔI 244PHỤ LỤC 8 HÌNH ẢNH 266

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xét mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, văn học là một trong những phương tiện tồn tại và bảo lưu văn hóa, phản ánh bản sắc và truyền tải các giá trị văn hóa Mặt khác, văn học chịu sự chi phối từ hệ thống văn hóa và ảnh hưởng trở lại văn hóa Là một

bộ phận hữu cơ của hệ thống văn hóa, văn học góp phần tạo nên diện mạo tổng thể văn hóa, đồng thời, tác động đến các thành tố khác trong hệ thống văn hóa Nghiên cứu văn học trong mối quan hệ với văn hóa, và ngược lại, nghiên cứu văn hóa trong mối quan hệ với văn học đều đưa lại những kết quả mà ở đó các giá trị văn hóa hay văn học đều được làm nổi bật trong sự thống nhất với nhau Hướng nghiên cứu văn hóa trên cơ sở mối quan hệ giữa văn học và văn hóa đang là một hướng tiếp cận có hiệu quả

1.2 Hồ Biểu Chánh (1885 - 1958) là nhà văn, nhà báo, nhà biên khảo Nam Bộ tiêu biểu, cầm bút trong giai đoạn đầu của thế kỷ XX Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh cũng là nơi lưu dấu, phản ánh bản sắc văn hóa Nam Bộ trên nhiều phương diện như con người, cảnh quan, phong tục tập quán Lịch sử, xã hội, văn hóa thời kỳ đầy biến động này đã tác động sâu sắc đến những tác phẩm của ông Một cách rất riêng, qua văn học, đặc biệt

là thể loại tiểu thuyết, Hồ Biểu Chánh đã có những đóng góp lớn cho tiến trình văn hóa Việt Nam nói chung, văn hóa Nam Bộ nói riêng trong buổi đầu cách tân văn hóa những năm đầu thế kỷ XX

1.3 Nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, vận dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp với chuyên ngành văn hóa học, luận án làm rõ qua hiện tượng Hồ Biểu Chánh chúng ta thấy được điều gì về văn hóa, cụ thể là văn hóa Nam Bộ, văn hóa Việt Nam trong buổi đầu hiện đại hóa; nhận diện và khẳng định những đóng góp của Hồ Biểu Chánh cho văn hóa Nam Bộ

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn Tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan

hệ giữa văn học và văn hóa làm đề tài luận án

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài

2.1 Nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh từ phương diện phản ánh bản sắc văn hóa Nam Bộ

Có khá nhiều công trình nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ phương diện phản ánh bản sắc văn hóa Nam Bộ: về con người Nam Bộ; không gian vùng văn hóa Nam Bộ; phong tục tập quán Nam Bộ

Về con người Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh

Trong Phụ nữ Tân văn số 106, ra ngày 29/10/1931, Thiếu Sơn có bài viết “Lối phê bình nhân vật: Ông Hồ Biểu Chánh”, in lại trong Phê bình và cảo luận, Văn học tùng

thư, Sài Gòn (1933) với tên “Ông Hồ Biểu Chánh” Thiếu Sơn (1933) nhận xét Hồ Biểu Chánh nhờ sự quan sát mà sáng tạo ra được những nhân vật đúng với khuôn mẫu người đời, xây dựng nhân vật với tính cách riêng, thái độ riêng, trong những hoàn cảnh riêng

Hồ Biểu Chánh cũng khéo léo cho những nhân vật đó, hợp thành một xã hội gần giống như đời thực, cho kẻ giàu gặp người nghèo, người hèn với người sang, kẻ gian hùng quỷ quyệt với bậc nữ sĩ anh hào, giai nhân tài nữ với kẻ vô học phàm phu, với những tình huống xung đột về danh, về lợi, về tư tưởng, tính tình, về tinh thần khí tiết… tạo nên một xã hội sống động trong tác phẩm cho độc giả được thỏa lòng quan sát

Trong Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (tập 2) các tác giả khẳng định

những tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh tựa như một cuốn phim xã hội Nam Kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, một thứ sách tiểu bách khoa ghi chép vô số những điều có thực mà người sau cần biết Điều độc giả miền Nam lúc nào cũng thích thú là văn chương

Hồ Biểu Chánh giản dị, tả thực, phản ánh được nhiều đặc điểm xã hội và con người ở miền Nam thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng,

Nguyễn Công Bình,1988, tr.240-241)

Tác giả Hoài Anh (2006b) có bài viết “Hồ Biểu Chánh - Cây cầu nối những giá trị

cổ truyền với con người hiện đại” đề cập đến hệ thống nhân vật phong phú như một viện bảo tàng nhân học; không gian Nam Bộ xưa; các kiểu y phục, tính cách, tâm lý nhân vật Tuy nhiên bài viết chỉ dừng lại ở thao tác liệt kê một số vấn đề được đề cập trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (tr.24-35)

Huỳnh Thị Lan Phương có hai bài viết về người nông dân Nam Bộ, tiếp cận từ góc nhìn văn hóa đó là “Tính cách người nông dân Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh” (2009) và “Thân phận người nông dân Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh” (2012), viết chung với Nguyễn Văn Nở Trong bài đầu tiên, Huỳnh Thị Lan Phương (2009) đề cập và phân tích các tính cách của người nông dân Nam Bộ như cần

cù nhẫn nại, trọng nghĩa khinh tài, bộc trực thẳng thắn, bình dị, hiền lành chất phác (tr153-161) Đây cũng là một nội dung mà chúng tôi quan tâm khi thực hiện luận án của mình, tuy nhiên chúng tôi mở rộng tìm hiểu về tính cách này không chỉ riêng đối với người nông dân Nam Bộ mà người Nam Bộ nói chung, được xây dựng trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh Ở bài còn lại, Huỳnh Thị Lan Phương và Nguyễn Văn Nở (2012) nghiên cứu thân phận của người nông dân Nam Bộ và nhận thấy họ sống trong cảnh nghèo khổ, thất học; không có vị trí xứng đáng trong xã hội; thiếu ý thức phản kháng, đấu tranh (tr.39-47)

Trong bài viết “Sự kế thừa và đổi mới quan niệm về con người trong tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh”, Huỳnh Thị Lan Phương (2011) tập trung làm rõ vấn đề sự kế thừa và quan niệm của nhà Nho về con người chức năng phận vị và sự đổi mới trong quan niệm

về con người cá nhân của Hồ Biểu Chánh Theo tác giả, trong thời kỳ hiện đại hóa văn học, đổi mới bao giờ cũng khởi phát từ cái nền của truyền thống Yếu tố hiện đại và truyền thống luôn đan cài, kết nối vào nhau để làm nên giá trị phù hợp nhất với thời đại Quan niệm về con người trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã thể hiện rõ đặc điểm nói trên (tr.16-27)

Nguyễn Phúc Nghiệp (2015) có bài “Tính cách trọng nghĩa trong người dân Nam

Bộ qua tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh” (tr.82-88) Ở bài viết này, tác giả bước đầu giải thích quan niệm “trọng nghĩa” trong văn hóa của người Nam Bộ, sau đó làm rõ trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, một trong những nội dung chủ đạo là tính trọng nghĩa trong tính cách con người Nam Bộ

Về không gian vùng văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh

Trần Vĩnh An (2005) có bài viết “Sài Gòn xưa dưới ngòi bút của nhà văn Hồ Biểu Chánh” phần nào cho người đọc thấy được những dấu vết của đô thị Nam Bộ những năm đầu thế kỷ XX trong thành phố hiện đại ngày nay Cùng thể tài này, Trịnh Văn Thảo ở Đại học Marseille, Pháp có bài viết “Sài Gòn: Từ tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đến địa chí của Vương Hồng Sển” Bài viết cho thấy cảnh sắc Sài Gòn nói riêng, Nam

Bộ nói chung qua tác phẩm của Hồ Biểu Chánh, đặc biệt là những nơi Hồ Biểu Chánh lưu lại như Sài Gòn, Chợ Đũi, làng Bến Súc ở Bình Dương, Cần Thơ (Trịnh Văn Thảo, 2009) Đây là những mô tả địa lý, dân tộc học nói riêng, văn hóa nói chung trong các

tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh và cũng là một luận điểm nghiên cứu mà chúng tôi quan tâm triển khai trong luận án của mình

Phan Thanh Sắc (2012) có bài “Gò Công trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh” 386) cho chúng ta thấy những dấu ấn quê hương Gò Công sâu đậm trong các tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, kể cả trong một số tác phẩm được ông phóng tác theo tiểu thuyết phương Tây Vùng đất Gò Công đã nuôi dưỡng tâm hồn, chi phối thế giới quan nhà văn

(tr.330-Hồ Biểu Chánh, và trở lại, Gò Công trở thành bối cảnh trong rất nhiều tác phẩm của nhà văn

Bài viết của Huỳnh Quán Chi (2015) “Đọc và cảm nhận tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh từ phương diện văn hóa phương Nam” (tr.111-124) chú ý đến mối quan hệ văn hóa - văn học Tác giả nhận định những sáng tác của Hồ Biểu Chánh có thể tiếp cận từ cái nhìn văn hóa để góp phần lý giải nguyên nhân đưa đến thành công và góp phần thẩm định giá trị những tác phẩm của Hồ Biểu Chánh Bài viết trình bày hai vấn đề tác giả cho là nổi bật trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đó là “không gian văn hóa - văn hóa tâm thái, quan niệm phương Nam” và “truyền thống văn chương đạo lý và tâm hồn phương Nam”

Nhà nghiên cứu Trương Thanh Hùng (2015) trong bài viết “Hồ Biểu Chánh - Người thư ký của xã hội miền Nam nửa đầu thế kỷ 20” (tr.72-77) cho rằng có lẽ vào những năm giữa thế kỷ XX, đã là người miền Nam biết chữ và có ít thời gian thì ít ai không biết đến Hồ Biểu Chánh và một vài quyển tiểu thuyết của ông Sau này đọc lại những tác phẩm của Hồ Biểu Chánh với cái nhìn mới, nhất là khi xã hội đã có sự biến đổi nhanh chóng, con người, sinh hoạt, ngôn ngữ không còn như xưa, cảnh cũ mà người xưa đã khác, bản thân có những trải nghiệm trong cuộc đời thì tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trở nên hấp dẫn Điều đọng lại trong tác giả nhiều nhất khi đọc lại Hồ Biểu Chánh

là bối cảnh xã hội của miền Nam vào nửa đầu thế kỷ XX Trong hầu hết tác phẩm của

Hồ Biểu Chánh, địa danh, nhân vật, phong cảnh, phong tục tập quán, cảnh sinh hoạt đều lấy từ thực tiễn miền Nam, hơn nữa là Tây Nam Bộ, Sài Gòn, Chợ Lớn Chính vì thế đọc Hồ Biểu Chánh, phố xá ở tịnh lỵ cũng như nhiều vùng nông thôn của nửa đầu thế

kỷ XX ở Nam Bộ hiện ra tương đối rõ nét và khá sinh động Theo cảm nhận của nhà nghiên cứu, Hồ Biểu Chánh đúng là một thư ký khá trung thực của của xã hội miền Nam vào nửa đầu thế kỷ XX, di sản của ông để lại đã giúp ích rất nhiều cho những nhà nghiên cứu xã hội miền Nam hiện nay

Về phong tục, tập quán Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh

Trong lời tựa viết cho tác phẩm Cha con nghĩa nặng, Trần Bạch Đằng (1988) đã

nhận xét về khuynh hướng viết về phong tục, tập quán của Hồ Biểu Chánh Theo ông, tác phẩm của Hồ Biểu Chánh không thuộc hệ thống văn học cách mạng nhưng về tính nhân bản thì chắc chắn không thể nào phủ nhận, xét toàn cảnh lịch sử của đất nước và của tác giả, điều đó là đáng trân quý Dù là tác phẩm phóng tác hay sáng tác, Hồ Biểu Chánh cổ vũ cho cái đẹp của nếp sống truyền thống, phong tục tập quán, đạo lý ở đời,

ca ngợi những tấm lòng bao dung, vì nghĩa (tr.9)

Nguyễn Huệ Chi (1988) trong lời tựa viết cho tiểu thuyết Tiền bạc bạc tiền đã chỉ

ra một trong những yếu tố quan trọng làm nên giá trị của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đó

là chất văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm của ông Ông cho rằng, Hồ Biểu Chánh đã làm được những điều có lẽ chính nhà văn cũng không ngờ tới Lần đầu tiên Hồ Biểu Chánh đem vào văn học dân tộc một mảng đề tài mà trước ông còn tương đối trống vắng: cuộc sống trên mảnh đất Lục Tỉnh với những nét riêng về phong tục tập quán, cung cách sinh hoạt, đặc điểm thiên nhiên, tính cách con người Không chỉ có thế, Hồ Biểu Chánh còn cung cấp cho người đời sau hình ảnh cuộc sống người dân Nam Bộ trong cái bối cảnh chuyển động gấp rút của những thập kỷ đầu thế kỷ XX, là giai đoạn thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa, thời kỳ diễn ra nhiều xáo trộn làm đổi thay mọi nề nếp cổ truyền; xuất hiện những lối sống mới, những cung cách ứng xử và quan hệ đạo lý khác trước, những tâm lý xã hội thích hợp và những mẫu người thời đại Ở bài viết này, Nguyễn Huệ Chi đã phác họa đôi nét về thần thái cốt yếu của xã hội Nam Bộ phản ánh qua tác phẩm của Hồ Biểu Chánh

Lê Ngọc Trà (2005) có bài nghiên cứu “Văn học và đạo đức - Nhân đọc lại tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh” Ông nhấn mạnh đến tính chất luân lý và khẳng định Hồ Biểu Chánh là một nhà văn về đạo lý (tr.203) Theo nhà nghiên cứu, cái độc đáo nhất và giá trị nhất của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là ở chỗ tác giả truyền bá đạo lý qua việc mô tả phong tục, kết hợp với tư tưởng, đạo đức với cách tả thực Hồ Biểu Chánh đã kiên trì theo đuổi khuynh hướng đạo lý trong suốt cuộc đời sáng tạo văn học của mình Đó là bản lĩnh, là chỗ mạnh của ông, mà cũng là giới hạn của tiểu thuyết ông (tr.207)

Nguyễn Thanh Liêm (2006) có bài “Xã hội văn hóa Việt Nam trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh” Ở bài viết này, tác giả có đề cập đến các tầng lớp nhân dân Nam Bộ những

năm đầu thế kỷ XX, liệt kê sơ lược các phương tiện di chuyển, cách ăn chơi, các loại hình nghệ thuật, sự xung đột cũ và mới trong vấn đề hôn nhân gia đình, tư tưởng, đạo đức luân lý, tín ngưỡng của người Nam Bộ thể hiện qua tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (tr.190-202)

Huỳnh Thị Lan Phương từ năm 2006 đến nay có nhiều bài viết (một số bài viết chung với Nguyễn Văn Nở) về các phương diện văn học, văn hóa trong tác phẩm của

Hồ Biểu Chánh

Ở bài viết “Đời sống văn hóa nông thôn Nam Bộ trong một số tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh”, Huỳnh Thị Lan Phương (2006a) đề cập đến văn hóa Nam Bộ thể hiện qua trang phục, ăn uống, nhà ở, một vài phong tục, truyền thống gia đình, trình độ dân trí (tr36-43) Tuy nhiên sự khai thác tác phẩm của Hồ Biểu Chánh của người nghiên cứu còn khá sơ lược, dừng lại ở cấp độ một bài nghiên cứu đăng tạp chí

Trong bài “Vấn đề phản ánh hiện thực trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh”, Huỳnh Thị Lan Phương (2006b) nhận định tác phẩm của Hồ Biểu Chánh phản ánh hiện thực về nền kinh tế nghèo nàn lạc hậu ở Nam Bộ vào đầu thế kỷ XX; phản ánh hiện thực về giai cấp địa chủ phong kiến; phản ánh thế lực đồng tiền trong xã hội đương thời; phản ánh

sự giằng co giữa hai lối sống cũ và mới của con người Nam Bộ Phong tục tập quán Nam Bộ cũng được đề cập trong bài viết, liên quan đến vấn đề phản ánh sự giằng co giữa hai lối sống cũ và mới của con người Nam Bộ Từ bài viết của Huỳnh Thị Lan Phương chúng ta thấy, khi phản ánh bức tranh hiện thực theo cảm nhận của mình, Hồ Biểu Chánh đồng thời thể hiện những hiểu biết, nhận thức của mình về văn hóa và biến

nó trở thành những minh họa sống động cho những vấn đề thể hiện trong tác phẩm Bài viết “Tìm hiểu lời nói và nghi thức giao tiếp của người Nam Bộ qua tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh” (2014) và “Văn hóa giao tiếp của người Nam Bộ qua tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh - một góc nhìn” (2015), tác giả Huỳnh Thị Lan Phương và Nguyễn Văn

Nở tiếp cận tác phẩm Hồ Biểu Chánh từ phương diện văn hóa giao tiếp Ở bài đầu tiên, đúng như tên nhan đề, Huỳnh Thị Lan Phương và Nguyễn Văn Nở (2014) tìm hiểu văn hóa giao tiếp của người Nam Bộ qua tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Văn hóa giao tiếp thể hiện qua các phương diện đó là lời ăn tiếng nói và nghi thức giao tiếp (tr.29-39) Ở bài viết còn lại, Huỳnh Thị Lan Phương và Nguyễn Văn Nở (2015) cho rằng qua cái nhìn khá tinh tế của Hồ Biểu Chánh, văn hóa giao tiếp của người Nam Bộ cũng mang

những đặc trưng văn hóa giao tiếp của người Việt nói chung, đồng thời vẫn bộc lộ bản sắc riêng của vùng đất phương Nam Theo các tác giả, đọc tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

là cách đi tìm lại các giá trị văn hóa truyền thống của một thời đã qua, cách đây không lâu nhưng dễ bị lãng quên do tác động của lối sống hiện đại và vì thế càng tìm hiểu, càng phát hiện thêm nhiều giá trị đặc sắc ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh (tr.1081-1088)

Trong bài “Nam Bộ trong buổi đầu giao lưu văn hóa phương Tây qua tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh”, Huỳnh Thị Lan Phương và Nguyễn Văn Nở (2015), trình bày những biểu hiện tiêu cực và bản lĩnh của người Nam Bộ trong buổi đầu giao lưu với văn hóa phương Tây Về những biểu hiện tiêu cực, các tác giả liệt kê và có phân tích những vấn

đề như lối sống mới, lối sống tự do tư sản; thuốc phiện; sự chi phối của đồng tiền làm con người tha hóa; văn hóa nói bằng ngôn ngữ pha trộn, lai căng; lối sống tự do theo phương Tây Về bản lĩnh ứng xử của người Nam Bộ trong buổi đầu giao lưu với văn hóa phương Tây, các tác giả chú ý đến sự tiếp nhận đúng mực và tiếp biến sáng tạo các yếu tố ngoại lai như về sự đổi mới tư tưởng, quan niệm sống của người Nam Bộ, quan niệm về việc học hành, vị trí của người phụ nữ, thương nghiệp, thay đổi về trang phục (tr.1115-1123)

Trong bài “Tư tưởng chủ đạo trong tiểu thuyết của nhà văn Hồ Biểu Chánh” 51), tác giả Bùi Thanh Vân (2015) nhận xét Hồ Biểu Chánh viết nhiều loại tiểu thuyết khác nhau nhưng tựu trung có thể gom vào hai chủ đề chính được ông tập trung khai thác là chủ đề phong tục và chủ đề luân lý Ở chủ đề phong tục, Hồ Biểu Chánh đã quan sát và mô tả phong tục, tập quán, nếp sống của nhiều giới trong xã hội miền Nam từ thành thị đến thôn quê, từ tỉnh lỵ cho đến những làng quê xa xôi với cái nhìn tinh tế Ở chủ đề luân lý, Hồ Biểu Chánh xây dựng cốt truyện, tính cách nhân vật thể hiện những quan niệm về đạo lý như vì nghĩa vì tình, cha con nghĩa nặng, nặng gánh cang thường Nguyễn Thị Linh Chi (2018) có bài nghiên cứu “Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh giai đoạn 1900 - 1930 từ góc nhìn văn hóa” (tr.98-104) Tác giả cho rằng, Hồ Biểu Chánh không chỉ phản ánh các giá trị văn hóa tinh thần và thiết chế xã hội của người Nam Bộ trong dòng chảy tiếp biến văn hóa Đông - Tây, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn phản ánh

(tr.44-tỉ mỉ và rõ nét những biến đổi văn hóa vật chất của người Nam Bộ giai đoạn 1900 -

1930 Sự tiếp nhận văn hóa vật chất như phương tiện đi lại, kiến trúc nhà ở và ẩm thực phương Tây được nhà văn phản ánh trong một loạt tác phẩm viết trong giai đoạn trước

1930

2.2 Nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ

Nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ có các bài viết từ các phương diện: tác phẩm Hồ Biểu Chánh với tiến trình hiện đại hóa văn học Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với ngôn ngữ Nam Bộ Ở phương diện này, nhiều bài viết khẳng định vị trí của Hồ Biểu Chánh và nhấn mạnh tác phẩm Hồ Biểu Chánh như là sản phẩm/thành quả của quá trình giao lưu với văn hóa phương Tây Ngoài ra cũng đã có, nhưng không nhiều, những bài viết đề cập đến tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với cải lương, với phim truyền hình ở Nam

Bộ

Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với tiến trình hiện đại hóa văn học Nam Bộ

Nguyễn Hữu Ngư (1958) có viết bài “Hồ Biểu Chánh (1885 - 1958) - Nhà tiểu thuyết bình dân được mến mộ nhất” Tác giả điểm qua thân thế, sự nghiệp văn học của

Hồ Biểu Chánh Nguyễn Hữu Ngư cho rằng các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh với lối văn bình dị, đầy màu sắc địa phương, với cốt truyện nhằm diễn tả đời sống của các tầng lớp nông dân, tiểu tư sản, tiểu công chức những tác phẩm của cụ đã làm say mê tầng lớp trung lưu và bình dân nước Việt trong vài chục năm qua (tr.25-27)

Một trong những nghiên cứu về Hồ Biểu Chánh khá sớm là bài viết “Tiểu thuyết miền Nam: Hồ Biểu Chánh” của tác giả Phạm Thế Ngũ Bài viết đưa ra các so sánh và công nhận thể tiểu thuyết đã hình thành trước ở miền Nam Theo Phạm Thế Ngũ (1965), trong khi các văn gia miền Bắc còn đang dè dặt, tập tành thì Hồ Biểu Chánh đã cho ra đời những tác phẩm đã có tất cả dáng dấp của một tiểu thuyết mới Đặc biệt, Phạm Thế Ngũ bước đầu đi vào nghiên cứu bức tranh văn hóa xã hội miền Nam qua tác phẩm của

Hồ Biều Chánh

Tập san Văn, số 80, ra ngày 15/4/1967, số đặc biệt tưởng niệm Hồ Biểu Chánh đã

quy tụ nhiều nhà phê bình, nghiên cứu văn học miền Nam như: Thanh Lãng, Thiếu Sơn,

Hồ Hữu Tường, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam, Huỳnh Phan Anh, Dương Nghiễm Mậu, Đông Hồ Các nhà nghiên cứu nhắc lại thân thế và sự nghiệp văn học của Hồ Biểu Chánh trong bối cảnh văn hóa Nam Bộ

Theo Thanh Lãng (1967), cuộc đời của Hồ Biểu Chánh đã ít nhiều trải qua những biến chính quan trọng của lịch sử Việt Nam, ông cũng là nhà văn trải qua nhiều thế hệ văn học: văn học đối kháng (1862 - 1913), văn học cấp tiến (1913 - 1932), văn học

kháng chiến (1945 - 1954), văn học Nam Bắc phân tranh (1954 - ?) Thanh Lãng tập trung làm rõ tiểu sử của Hồ Biểu Chánh: thời niên thiếu, đời công chức, đời hưu trí, đời viết văn và khảo sát những những tác phẩm của nhà văn giai đoạn 1913 - 1932 Thời đại

và đời tư đã chi phối ít nhiều đến đề tài, cách xây dựng truyện, cách viết của Hồ Biểu Chánh (tr.7)

Cũng trong Tập san Văn, số 80, Hồ Hữu Tường nhìn nhận Hồ Biểu Chánh là nhà

văn lớn nhất đương thời: “Nếu hỏi người nào mà được công chúng nhắc nhở nhiều hơn hết và tên có thể ghi vào lịch sử văn học miền Nam, thì phải đáp đó là Hồ Biểu Chánh” (Hồ Hữu Tường, 1967, tr.28)

Bình Nguyên Lộc trong bài “Biến cố và chiếc cầu Hồ Biểu Chánh” cho rằng Hồ Biểu Chánh chính là chiếc cầu nghệ thuật cần thiết, vì “khó lòng mà cắt nghĩa cho ổn sự cần thiết của chiếc cầu Hồ Biểu Chánh tại miền Nam” (Bình Nguyên Lộc, 1967, tr.40)

Hơn thế nữa, ông cũng cho rằng Hồ Biểu Chánh “táo bạo” trong một số truyện như Tỉnh

mộng: “Năm 1925 mà viết tiểu thuyết như vậy là một biến cố đó chớ Mà năm ấy tác giả

đã lên tới chức Tri phủ rồi, phụ mẫu chi dân, làm ông Quận là một chức bắt buộc con người ấy phải làm gương mẫu, vậy mà ông đã viết tiểu thuyết như thế đó thì thật là táo bạo quá chừng” (Bình Nguyên Lộc, 1967, tr.41)

Sơn Nam (1967) trong bài “Nghĩ về Hồ Biểu Chánh” nhận xét sở trường của ông

Hồ Biểu Chánh là viết tiểu thuyết xã hội, viết về cái xã hội tạm thời ổn định ở Nam Kỳ thuộc địa Hồ Biểu Chánh là người tài hoa, cái tài của ông là chỗ biết “bắt mạch” độc giả, tạo cho ông một số độc giả trung thành và ông là nhà văn miền Nam ăn khách nhất,

“như con phụng hoàng bay trên đỉnh núi Các phê bình gia viết về văn chương miền Nam đều phải nói đến ông” (Sơn Nam, 1967, tr.44) Sơn Nam (1984) trong công trình

Đất Gia Định xưa cũng không quên nhắc lại tên tuổi Hồ Biểu Chánh và những đóng

góp của ông cho văn học, văn hóa Nam Bộ

Huỳnh Phan Anh (1967) trong bài “Ghi nhận về Hồ Biểu Chánh” khẳng định Hồ Biểu Chánh là một người kể chuyện Chuyện của ông kể căn cứ vào một hoàn cảnh xã hội và lịch sử có thật, nền tảng là vốn sống của chính ông Nó đơn giản, mộc mạc, hồn nhiên mặc dù không kém phần phong phú hay lôi cuốn Hồ Biểu Chánh mượn ngôn ngữ

để chuyên chở chuyện đời Bằng ngôn ngữ thường ngày, bằng những đề tài linh động quen thuộc thấm nhuần một sử tính và xã hội tính và nhất là bằng bầu không khí tác giả

tạo được bao trùm lên khắp dòng chữ, Hồ Biểu Chánh tạo nên những ấn tượng sâu sắc cho người đọc Tác giả cho rằng Hồ Biểu Chánh cần được xác định một vị trí riêng biệt trong nền văn học Việt Nam (tr.49-55)

Dương Nghiễm Mậu (1967) trong bài “Từ đó đến nay”, lấy làm tiếc là sau khi Hồ Biểu Chánh qua đời rất lâu mà không thấy một tác phẩm nào nghiên cứu về thân thế và

sự nghiệp của ông một cách đầy đủ để giúp ích cho những người sinh trưởng về sau học ông và dễ dàng tìm đến một thời đại văn chương khi chữ quốc ngữ còn ở trong thời phôi thai (tr.66)

Ở Paris, năm 1969, M Durant và Nguyễn Trần Huân trong cuốn Giới thiệu về văn

học Việt Nam (Introduction à la littérature vietnamienne) - cuốn tài liệu giới thiệu văn

chương Việt Nam và thế giới trong khuôn khổ UNESCO do một người chuyên văn hóa Việt Nam phụ trách, M.Durand, khi nói về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, hai tác giả cho rằng tiểu thuyết Việt Nam hiện đại hiểu theo quan niệm Âu châu chỉ bắt đầu thấy xuất hiện từ Thế chiến lần thứ nhất khi những truyện ngắn của Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá

Học, Phan Kế Bính, ra mắt trên Đông Dương tạp chí và Nam Phong tạp chí Ở miền Nam, những truyện Tàu có được dịch ra như Phong Thần, Tam quốc, Đông Châu liệt

quốc Rồi khuôn mặt của Hồ Biểu Chánh nổi bật từ những năm 1912 với những tác

phẩm bình dân của ông Như thế là tiểu thuyết hiện đại khai sinh ở miền Nam nhưng những truyện của Hồ Biểu Chánh chỉ được biết đến ở Nam Kỳ, còn độc giả ở Bắc hoàn

toàn không biết tới Phải đợi đến năm 1925 khi Quả dưa đỏ của Nguyễn Trọng Thuật

và Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách được in ra, tiểu thuyết mới có một tiếng vang trong

toàn quốc (Collection UNESCO Introduction aux littératures G.Maisonneuve et Larose Paris 1969; dẫn lại Nguyễn Văn Trung, 2015, tr.155-156)

Chân dung Hồ Biểu Chánh của Nguyễn Khuê (1974) là một công trình nghiên cứu

khá đầy đủ và có giá trị về con người và tác phẩm của Hồ Biểu Chánh Nguyễn Khuê cho rằng sự thiếu vắng những công trình khảo cứu đầy đủ về Hồ Biểu Chánh là nguyên nhân của sự hiểu biết thiếu sót và sai lầm về ông Nhiều người chỉ biết Hồ Biểu Chánh

là một nhà tiểu thuyết mà không biết ông còn là nhà thơ, nhà biên khảo, nhà báo Về sự hình thành của tiểu thuyết mới, nhiều người không biết cuốn tiểu thuyết đầu tay của Hồ

Biểu Chánh đã ra đời trước Quả dưa đỏ của Nguyễn Trọng Thuật và Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách hơn mười năm (tr.9-10) Nguyễn Khuê đã tập hợp khá đầy đủ danh mục

sáng tác của Hồ Biểu Chánh Công trình giúp người đọc hiểu rõ hơn về cuộc đời và sự

nghiệp của nhà văn Tác giả cũng tập trung nghiên cứu 14/64 tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, cả thơ và biên khảo Nhà nghiên cứu nhận định, việc nghiên cứu tiểu thuyết của

Hồ Biểu Chánh là cần thiết để biết rõ đường lối sáng tác, nghệ thuật dựng truyện nhằm định vai trò, địa vị của nhà văn trong văn học sử; tìm hiểu hoạt động báo chí cùng những công trình khảo cứu của Hồ Biểu Chánh để làm rõ sự đóng góp của ông cho văn hóa nước nhà, thái độ của ông đối với đất nước; đọc thơ Hồ Biểu Chánh để tìm hiểu con người, tâm hồn nhà văn (tr.46) Không chỉ nhìn tác giả, tác phẩm Hồ Biểu Chánh đặt trong bối cảnh văn hóa Nam Bộ, Nguyễn Khuê cũng chú ý đến yếu tố văn hóa trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh Theo Nguyễn Khuê, có thể nói tính chất luân lý bao trùm mọi tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Nhà văn viết tiểu thuyết phong tục cũng chỉ nhằm đạt chủ đích luân lí Thế nên, nếu cần phải xác định một ý hướng làm nền tảng cho sự sáng tạo của Hồ Biểu Chánh thì đó chính là ý hướng luân lý và Hồ Biểu Chánh là một nhà văn đạo lý (tr.296)

Hội thảo khoa học về Hồ Biểu Chánh được tổ chức tại Tiền Giang vào hai ngày 17

và 18/11/1988, với 30 bài tham luận của các nhà nghiên cứu đề cập nhiều khía cạnh về cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Biểu Chánh Nhiều tham luận đánh giá cao đóng góp của

Hồ Biểu Chánh trên các lĩnh vực văn học, văn hóa, ngôn ngữ Nhà phê bình văn học Hoài Anh (1988) có bài “Tổng kết Hội thảo khoa học về Hồ Biểu Chánh”, tóm lược những đánh giá của các nhà nghiên cứu về đóng góp của Hồ Biểu Chánh cho văn học, tiểu thuyết, văn hóa, ngôn ngữ như: Hoàng Như Mai, Nguyễn Lộc, Lê Ngọc Trà, Nguyễn Ngọc Thạch, Nguyễn Ngọc Hiếu, Cù Đình Tú, Hồng Dân, Trịnh Hoàng Mai, Hồ Sĩ Hiệp, Hoài Anh, Trần Văn Giàu Sau hội thảo này, giới nghiên cứu có những nhìn nhận

về Hồ Biểu Chánh cởi mở hơn cũng như những đóng góp của ông cho văn học, văn hóa Việt Nam Cũng sau hội thảo này, một loạt tác phẩm của Hồ Biểu Chánh được nhà xuất bản Tổng hợp Tiền Giang in với số lượng lớn để phục vụ công chúng

Trần Bạch Đằng (1988) trong Lời tựa viết cho tác phẩm Cha con nghĩa nặng đã

nhận xét rằng, đọc Hồ Biểu Chánh không chỉ là công việc của các nhà nghiên cứu văn học sử Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh còn giữ được giá trị phổ cập lâu dài, càng lâu về sau, ông càng trở thành nhà văn cổ điển của nền văn học Việt Nam Chắc chắn không phải nhiều nhà văn Việt Nam tiền bán thế kỷ XX có được vị trí như vậy và cũng chắc chắn không phải nhiều nhà văn đương đại với chúng ta sống được mãnh liệt và lâu bền được như vậy (tr.9-10) Như vậy từ năm 1988, Trần Bạch Đằng đã khẳng định lại vị trí

của Hồ Biểu Chánh trong bối cảnh nửa đầu thế kỷ XX và dự báo về sức sống tác phẩm

Hồ Biểu Chánh về sau này

Tại Mỹ, John C.Schaffer và Cao Thị Như Quỳnh (1989) có bài nghiên cứu “Hồ

Biểu Chánh and the Early development of the Vietnamese novel”, đăng trên Vietnam

Forum, N012 Sumerfall Nghiên cứu đã đi đến kết luận, thứ nhất những cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên được viết ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, bởi các nhà văn miền Nam Nổi bật nhất trong số các nhà văn này là Hồ Biểu Chánh Kết luận thứ hai của nghiên cứu liên quan đến cách các nhận định văn học được đưa ra Theo các tác giả, cho đến gần đây (năm 1989 - LTTT), độc giả, kể cả các giáo sư văn học, vẫn cho rằng, không cần suy xét nhiều, việc lựa chọn các văn bản văn học để vinh danh và đưa vào tuyển tập

và thảo luận về các tác phẩm học thuật chủ yếu dựa trên các tiêu chí thuần túy về mặt văn học Cách đối xử với Hồ Biểu Chánh của các nhà phê bình Việt Nam cung cấp một

ví dụ thú vị - một nghiên cứu điển hình - về điều mà các học giả nghiên cứu về sự hình thành nền văn học Anh - Mỹ đã nhận thấy: cụ thể là không tồn tại các phán đoán thuần túy văn học - rằng tất cả các phán xét đều bị ảnh hưởng bởi xã hội - các yếu tố chính trị

và văn hóa (tr.100-111)

Sau đó, John C.Schaffer và Thế Uyên (1994) có bài nghiên cứu “Tiểu thuyết xuất hiện tại Nam kỳ”, các tác giả khẳng định những gương mặt như Hồ Biểu Chánh, Trần Chánh Chiếu và Trương Duy Toản rất xứng đáng được tuyên dương là những tiểu thuyết gia đầu tiên của Việt Nam Họ đã đi từ thể loại truyện thơ từ chữ Nôm sang truyện dài văn xuôi Quốc ngữ, thay thế các nhân vật cổ điển bằng những nhân vật hiện đại với đầy

đủ những ham mê dục vọng của con người, từ lòng tham tiền bạc, yêu thương và hận thù, cho đến cả vấn đề tình dục nữa Họ cũng từ bỏ lối kể chuyện đường thẳng, thay thế bằng những bút pháp bao gồm nhiều miêu tả cảnh vật và biến đổi tâm lý của nhân vật (tr.6) Các nhà nghiên cứu đánh giá sự xuất hiện tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh cùng với các nhà văn khác tại Nam Kỳ có ý nghĩa lớn trong việc đặt nền móng, cách tân văn học, văn hóa

Nguyễn Văn Trung từ năm 1985 đến năm 1999 có một loạt bài nghiên cứu về tác

phẩm của Hồ Biểu Chánh như: “Les Misérables của Victor Hugo và Ngọn cỏ gió đùa của Hồ Biểu Chánh” (Hội nghị khoa học kỷ niệm 100 năm ngày mất của Victor Hugo,

Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và Viện trao đổi văn hóa với Pháp

(tổ chức ngày 23/5/1985); Những áng văn chương Quốc ngữ đầu tiên (in ronéo, Trường

Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 1987); “Ảnh hưởng của một số tiểu thuyết

gia Pháp với tác giả Việt Nam” in trong Phác thảo quan hệ văn học Pháp với văn học

Việt Nam hiện đại, (NXB Mũi Cà Mau, 1988, tr.380-421); “Đối chiếu chuyện Vô gia đình của Hector Malot và Cay đắng mùi đời của Hồ Biểu Chánh”, in trong Phác thảo quan hệ văn học Pháp với văn học Việt Nam hiện đại (NXB Mũi Cà Mau, 1998 tr.380-

421); “Truyện thầy Lazarô Phiền - Nhìn lại vấn đề viết tiểu thuyết theo lối phương Tây”,

in trong Văn xuôi Nam Bộ nửa đầu thế kỷ XX (tập 1), NXB Văn nghệ Thành phố Hồ

Chí Minh (1999); “Về các thể loại viết bằng chữ quốc ngữ vào cuối thế kỷ XIX - đầu

thế kỷ XX ở Việt Nam”, in trong Văn xuôi Nam Bộ nửa thế kỷ XX (tập 1) (NXB Văn

nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1999) Thêm vào đó, Nguyễn Văn Trung (2015) trong

công trình nghiên cứu công phu Hồ sơ về Lục châu học - Tìm hiểu con người vùng đất

mới dựa vào tài liệu văn, sử bằng Quốc ngữ ở miền Nam từ 1865 - 1930, tác giả đã dành

nhiều trang phân tích những đóng góp của Hồ Biểu Chánh trong viễn tượng giao lưu văn hóa Pháp - Việt, làm rõ vị trí của ông đối với văn học, văn hóa Việt Nam hiện đại Trong bài viết “Ảnh hưởng của một số tiểu thuyết gia Pháp với tác giả Việt Nam”, nhà nghiên cứu đã phân tích một số điểm giống và khác nhau giữa Hồ Biểu Chánh và A.Dumas, H.Malot, Victor Hugo trong bối cảnh giao lưu văn hóa Pháp - Việt Theo đó, ông cho rằng, nhìn những tác phẩm mô phỏng lẫn nhau trong viễn tượng giao lưu văn hóa có thể phân biệt được ba hình thức mô phỏng: dịch, phỏng dịch, phóng tác Ông đối

chiếu truyện Le Comte de Monte Cristo của A Dumas và Chúa tàu Kim Quy của Hồ

Biểu Chánh qua cốt truyện, cách phóng tác dựng lại câu chuyện, chủ đề tư tưởng, tâm

lý từ đó có thể thấy được những đóng góp về phương diện văn học, văn hóa của Hồ Biểu

Chánh qua một tác phẩm cụ thể Tác giả đối chiếu truyện Vô gia đình của Hector Malot với Cay đắng mùi đời của Hồ Biểu Chánh về điểm giống và khác nhau của cốt truyện,

phân tích câu chuyện trong “khung cảnh Việt Nam”, cách nhà văn mô tả những cảnh đời và nêu một số đề tài đạo đức xã hội Từ đó, người đọc có thể thấy được bối cảnh văn hóa làm nền cho tác phẩm của Hồ Biểu Chánh và chất văn hóa trong tác phẩm của nhà văn (tr.147-182) Tuy nhiên, Nguyễn Văn Trung thiên về liệt kê, phát biểu cảm tưởng mang tính ngẫu hứng qua các lần đọc về sự khác nhau giữa tác phẩm của Hồ Biểu Chánh

và các tác phẩm nước ngoài Đây cũng là một nội dung chúng tôi quan tâm tham khảo

và triển khai trong luận án của mình

Bùi Việt Thắng (2000) viết bài “Chuyển biến của thể loại tiểu thuyết trong văn học

Việt Nam đầu thế kỷ XX”, in trong Hồ Biểu Chánh - Nhà tiểu thuyết bình dân đề cập

đến những đóng góp của Hồ Biểu Chánh trong việc góp phần xây dựng và hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết trong văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX (tr 311-313); Bùi Việt Thắng cho rằng Hồ Biểu Chánh đã khẳng định giá trị của văn học, đặc biệt là tiểu thuyết Việt Nam viết bằng văn xuôi, bằng chữ Quốc ngữ Tinh thần dân tộc hiện rất rõ trong quan niệm viết tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh (tr.303)

Trong Từ điển tác gia, tác phẩm văn học Việt Nam dùng cho nhà trường của nhóm

chủ biên Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Duy Tân và Nguyễn Như Ý (NXB Đại học Sư phạm), Bùi Việt Thắng (2004) viết mục “Hồ Biểu Chánh” đề cập đến thân thế và sự nghiệp trước tác của Hồ Biểu Chánh như một khẳng định lại những đóng góp của Hồ Biểu Chánh đối văn học nước nhà (tr.152-154)

Từ điển văn học bộ mới do Nguyễn Huệ Chi và Trần Hữu Tá (2004) chủ biên,

Nguyễn Huệ Chi viết mục từ “Hồ Biểu Chánh” (tr.630-632) đánh giá Hồ Biểu Chánh là cây viết sở trường về tiểu thuyết văn xuôi, với năng khiếu sáng tác nhanh nhạy, sự mẫn cảm với việc phô bày bộ mặt phức tạp của cái xã hội mà mình đang sống, giúp ông sớm dành được vị trí đáng kể trong số những cây bút tiểu thuyết ít ỏi ở miền Nam thuở bấy giờ (tr.631) Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu, với những hạn chế và bất cập trong nội dung cũng như trong nghệ thuật, mặc dù có những thành tựu đột xuất, Hồ Biểu Chánh vẫn không thể đi qua cái mốc 1932 trong tiến trình hiện đại hóa của lịch sử văn học trước 1945 (tr.632) Như vậy, bên cạnh những đóng góp mang tính tiên phong, tác phẩm

Hồ Biểu Chánh cũng có những hạn chế nhất định

Ngoài ra, Trần Hữu Tá còn có bài “Một vài cảm nghĩ nhân đọc lại tiểu thuyết của

Hồ Biểu Chánh”, Lời tựa Ngọn cỏ gió đùa, ghi nhận những đóng góp của Hồ Biểu Chánh

đối với tiểu thuyết Việt Nam: “Trên cánh đồng văn chương chữ Quốc ngữ còn hoang hóa hồi đầu thế kỷ, chàng lực điền Hồ Biểu Chánh cày bừa đã chăm chỉ biết bao” (Trần Hữu Tá, 2006, tr.19) Nhiều năm sau, trong bài viết “Nhà văn Hồ Biểu Chánh - Ngày

ấy và bây giờ” ông có thêm những khẳng định về con người và tác phẩm của Hồ Biểu Chánh: “Trong chặng đầu của quá trình hiện đại hóa văn học (1900 - 1930), Nam Bộ là cái nôi của tiểu thuyết Việt Nam, với không ít tên tuổi quen thuộc như Nguyễn Chánh Sắt, Trương Duy Toản, Trần Chánh Chiếu, Tân Dân Tử, Phú Đức, Lê Hoằng Mưu, Phạm Minh Kiên Thế nhưng vượt lên tất cả, Hồ Biểu Chánh là nhà văn tiêu biểu của

phía nam Tổ quốc” (Trần Hữu Tá, 2015, tr.22-23) Ở thời điểm nào, khi đánh giá, nhà nghiên cứu cũng đặt Hồ Biểu Chánh trong bối cảnh văn hóa để thấy được vị trí và những đóng góp của Hồ Biểu Chánh

Đinh Trí Dũng (2005) có bài viết “Từ những ảnh hưởng của thể loại truyện Nôm đến những cách tân theo hướng hiện đại của tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh ở thời kỳ đầu” cho thấy những ảnh hưởng cụ thể của bối cảnh văn học, văn hóa đến những chuyển biến trong quá trình sáng tác của Hồ Biểu Chánh Theo Đinh Trí Dũng, tiểu thuyết Việt Nam không hề có bề dày truyền thống Tiểu thuyết Việt Nam đã phải xây dựng trên những di sản rất ít ỏi của cha ông Những cây bút của chặng đầu tiên này đã tìm tòi thể nghiệm theo hai hướng đó là vừa học tập văn chương phương Tây để sáng tạo những tác phẩm văn chương theo lối mới, vừa cách tân các thể loại truyền thống của văn học dân tộc Trong các nhà văn có công khai phá mở đường thì Hồ Biểu Chánh là cây bút nổi bật nhất (tr.40-44)

Hoài Anh (2006b) cũng nhìn từ bối cảnh văn học, văn hóa và cho rằng Hồ Biểu Chánh là cây cầu nối những giá trị cổ truyền với con người hiện đại Trong bài viết “Hồ

Biểu Chánh - Cây cầu nối những giá trị cổ truyền với con người hiện đại” in trong Hồ

Biểu Chánh người mở đường cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, tác giả chỉ ra Hồ Biểu

Chánh là người cuối cùng viết truyện Nôm theo thể lục bát và cũng là người đầu tiên viết tiểu thuyết bằng văn xuôi quốc ngữ Hồ Biểu Chánh chú ý in sách giá rẻ để đến tay người đọc, có phong cách viết riêng và xây dựng nhân vật đa dạng tính cách (tr.24-35)

Nguyễn Thanh Liêm (2006) trong bài viết “Đọc tiểu thuyết Ai làm được của Hồ Biểu Chánh” đã chỉ ra bối cảnh ra đời, những điểm mới của Ai làm được so với các tác

phẩm cùng thời, mối liên hệ giữa tiểu thuyết và bối cảnh thực tế: “Trước hết là mới trong bối cảnh của của câu chuyện Đây là câu chuyện xảy ra ở miền Nam Việt Nam, ở ngay tại Cà Mau, chớ không phải ở một nơi xa xôi nào bên Trung Quốc Và chuyện xảy ra ngay trong thời gian gần đây chớ không phải chuyện xảy ra hồi xửa hồi xưa nào, với những nhân vật là người Việt Nam, và những sinh hoạt quen thuộc trong xã hội miền Nam (Nam Kỳ Lục Tỉnh) vào khoảng thập niên cuối cùng của thế kỷ XXI) So với truyện

tàu dịch ra tiếng Việt và với các truyện Nôm xưa, bối cảnh của Ai làm được hoàn toàn

mới mẻ với tính cách phong tục (hay môi trường văn hóa/xã hội) của nó Và đó là điểm hấp dẫn đầu tiên của tiểu thuyết mới này” (Nguyễn Thanh Liêm, 2006, tr213-227)

Huỳnh Ái Tông (2006) trong công trình Văn học miền Nam (Hiên Phật học, USA)

đã dành 10 trang viết về Hồ Biểu Chánh và sự nghiệp văn học của ông Tác giả chú ý đến thời điểm tiểu thuyết ra đời, các tiểu thuyết gia đầu tiên, đặc tính của tiểu thuyết sơ khai như chịu ảnh hưởng chương hồi của tiểu thuyết Trung Quốc, chịu ảnh hưởng văn chương Trung Quốc, chịu ảnh hưởng của nền luân lý Trung Hoa, hành văn trơn tuột như lời nói Trong bối cảnh đó, Hồ Biểu Chánh là nhà văn tiếp nối kế thừa và có những bước

đi vững vàng hơn so với những nhà văn thời kỳ sơ khai

Trang Quan Sen (2006), một trong những người sáng lập và điều hành trang web www.hobieuchanh.com ở Tây Đức viết bài “Hồ Biểu Chánh - người mở đường cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, vừa đúng 120 tuổi” đăng trên trang này Ở bài viết này ông nhấn mạnh tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là một bức tranh sống động về phong tục và cuộc sống của người dân miền Nam trong thời kỳ đầu của thế kỷ XX khẳng định vị trí của

Hồ Biểu Chánh trong lịch sử văn học

Đoàn Lê Giang từ năm 2006 đến năm 2016 có một số bài viết tuy không trực tiếp nghiên cứu về tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhưng đề cập đến Hồ Biểu Chánh trong tiến trình văn học quốc ngữ Nam Bộ như các bài viết: “Văn học Quốc ngữ Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đến 1945 - Thành tựu và triển vọng nghiên cứu” (2006) ; “Văn học Nam Bộ

1932 - 1945 một cái nhìn toàn cảnh” (2011); “Văn học quốc ngữ Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đến 1945: Đặc điểm và giá trị” (2016) Đoàn Lê Giang (2016) xem sự xuất hiện của Hồ Biểu Chánh như một kiện tướng của tiểu thuyết Nam Bộ với hàng loạt tác phẩm sáng tác và phóng tác (tr.4) Nhà nghiên cứu khẳng định: “Hồ Biểu Chánh là nhà văn xã

hội lớn nhất Nam Bộ Tác phẩm của ông với những Chúa tàu Kim Quy, Ngọn cỏ gió

đùa, Nặng gánh cang thường, Cay đắng mùi đời, Chút phận linh đinh, Cha con nghĩa nặng dù mang hơi thở của cuộc sống hiện thực, nhưng cũng là những câu chuyện thấm

đẫm đạo lý với những hiếu hạnh, tiết nghĩa, với những ước mơ đạo lý cổ truyền: “Ở hiền gặp lành”, “Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất lậu” (Lưới trời lồng lộng, thưa nhưng khó thoát), “Thiện ác đáo đầu chung hữu báo, chỉ tranh lai tảo dữ lai trì” (Thiện ác cuối cùng rồi sẽ đến, chỉ là sớm hay muộn mà thôi) ” (Đoàn Lê Giang, 2016, tr.7)

Thụy Khuê (2008) trong bài viết “Hồ Biểu Chánh (1885 - 1958), nhà văn tiên phong xây dựng nền tiểu thuyết hiện đại Việt Nam”, cho rằng khi nghiên cứu văn học thế kỷ XX các nhà nghiên cứu đã quá nghiêng về miền Bắc mà không chú trọng đến

miền Nam, nơi khởi thủy của văn học quốc ngữ Thụy Khuê chứng minh, tại miền Nam, tiểu thuyết gia hiện đại đầu tiên của văn học Việt Nam là nhà văn Hồ Biểu Chánh Huỳnh Thị Lan Phương, Nguyễn Văn Nở (2010) trong bài viết “Cảm hứng thế sự

- điểm gặp gỡ và khác biệt giữa tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh với tiểu thuyết miền Bắc giai

đoạn 1900 - 1930” in trong Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 4/2010, (tr.35-53) cũng chú

ý đặt tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong bối cảnh văn hóa Theo các tác giả, tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 30 năm đầu thế kỷ XX, trong đó có tiểu thuyết miền Bắc và tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh, được hình thành trên nền truyền thống của văn học trung đại, có tác động mạnh mẽ của văn học phương Tây, cùng bị chi phối bởi hoàn cảnh lịch sử xã hội đương thời nhưng không cùng làm nên đặc điểm chung cho thể loại Đã có sự “gặp gỡ” đồng thời cũng có nhiều điểm “khác biệt” giữa tiểu thuyết miền Bắc và tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Các nhà văn đã chọn giải pháp tiếp nhận cái mới từ phương Tây nhưng không chối bỏ những gì thuộc về truyền thống văn học đã tồn tại nhiều thế kỷ Các tiểu thuyết gia miền Bắc và Hồ Biểu Chánh đều là những người theo tân học nhưng không chủ trương công kích Nho học quyết liệt Họ đều có những chuyển biến trong quan niệm sáng tác, cùng đi tìm cảm hứng ở cuộc sống và con người hiện đại Những điểm “khác biệt”, theo các tác giả, đều có sự chi phối nhất định của hoàn cảnh lịch sử chính trị, truyền thống văn hóa, điều kiện tự nhiên, địa lý Cũng không thể bỏ qua yếu tố nhận thức và quan niệm của nhà văn về con người, cuộc sống Theo đó, tác giả chỉ ra cảm hứng thế sự trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh so với tiểu thuyết ở miền Bắc rõ nét hơn

và khẳng định ở 30 năm đầu thế kỷ XX, Hồ Biểu Chánh là người đi tiên phong trong việc hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam theo con đường của chủ nghĩa hiện thực Ở công trình này, các tác giả đã nói đến những ảnh hưởng nhất định của bối cảnh văn hóa đối với sáng tác của các nhà văn nói chung và Hồ Biểu Chánh nói riêng nhưng chỉ dừng lại

ở những nhận định chung

Tôn Phương Lan (2011) có bài viết “Hồ Biểu Chánh và tiến trình hiện đại hóa văn

học” in trong Tạp chí Văn hóa - Nghệ thuật, số 324, 6/2011 Trong bài viết này, nhà

nghiên cứu nhìn hiện tượng Hồ Biểu Chánh trong bối cảnh văn học, văn hóa lúc bấy giờ

và khẳng định những đóng góp của Hồ Biểu đối với quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam Theo tác giả, Nam Bộ đã có nhiều người viết văn bằng chữ quốc ngữ như Nguyễn Trọng Quản, Trương Duy Toản, Trần Chánh Chiếu và trước đó, như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của Xét về mặt xã hội thì bắt đầu từ những năm đầu của thế kỷ mới, về cơ

bản, các phong trào yêu nước đều đã bị thực dân Pháp dập tắt Xét về mặt văn hóa thì đây là thời kỳ văn hóa Pháp du nhập và có ảnh hưởng càng ngày càng mạnh mẽ ở Việt Nam Một thời kỳ dài chỉ có giao lưu với văn hóa phương Bắc, cho nên khi văn minh phương Tây ùa vào, cái mới bao giờ cũng đem đến cho con người ta niềm thích thú Và

sự thể nghiệm sáng tác văn chương bằng chữ quốc ngữ đã đem lại ít nhiều nét mới cho

văn chương nước nhà Nhưng nếu lấy tác phẩm Truyện thầy Lazaro Phiền làm mốc để

đánh dấu sự ra đời của tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ của nước ta, năm 1887, thì cũng phải đến những năm hai mươi văn chương nước nhà mới bước vào thời kỳ nhộn nhịp của tiểu thuyết và thời kỳ này, mối quan hệ giữa nhà văn - tác phẩm và công chúng mới được thiết lập Những tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh ra đời trong bối cảnh đó (tr.100-102)

Trần Thị Phương Phương (2011) có bài viết về Hồ Biểu Chánh như: “Người thất chí của Hồ Biểu Chánh - một hiện tượng phóng tác nhìn từ quan điểm loại hình lịch sử”

in trong Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 5/2011 Tác giả nhận định hiện tượng phóng

tác văn học nước ngoài vào đầu thời cận đại ở cả phương Đông lẫn phương Tây đều phát xuất từ những tư tưởng khai sáng Phóng tác, vay mượn không đi ngược với tinh thần dân tộc, mà trái lại là dấu hiệu chuẩn bị cho một sự bùng dậy của văn hóa dân tộc bên cạnh những biến đổi xã hội lớn lao Đó là quá trình nảy sinh nhu cầu nhanh chóng nắm bắt và truyền đạt những tri thức, những kinh nghiệm mới mẻ trên nhiều phương diện Dịch thuật cũng như phóng tác là một trong những phương thức hữu hiệu để đáp ứng nhu cầu đó Theo nhà nghiên cứu, trong bối cảnh mang tính loại hình lịch sử như vậy ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết phóng tác của Hồ Biểu Chánh nằm cùng dòng văn chương khai sáng, từ phong trào dịch truyện Trung Hoa, truyện Pháp ra quốc văn, những tác phẩm đậm chất truyện thơ Nôm, những tiểu thuyết ái tình viết bằng văn xuôi, miêu tả con người và bối cảnh Việt Nam nhưng mang dấu ấn rõ ràng của tiểu thuyết Pháp, tiểu thuyết Trung Hoa, đến những tiểu thuyết phiêu lưu, và cả những truyện trinh thám mô phỏng các nhà văn trinh thám nổi tiếng phương Tây… Cũng theo tác giả, cận đại hóa trong các nền văn học thế giới đều gắn với sự thống nhất hai loại hình ngôn ngữ bác học và bình dân, hoàn thiện ngôn ngữ văn học dân tộc chính qua kinh nghiệm của tiểu thuyết văn xuôi, trong đó có cả kinh nghiệm của tiểu thuyết nước ngoài Ở Việt Nam, điều này có công đóng góp quan trọng của văn học Quốc ngữ Nam Bộ mà

Hồ Biểu Chánh là một đại diện và tác phẩm Người thất chí là một ví dụ cụ thể

Từ tính chất văn hóa đại chúng, Nguyễn Thị Thanh Xuân (2015) có bài viết:

“Nghiên cứu hiện tượng văn học Hồ Biểu Chánh” Bài viết này, như tác giả trình bày, nghiên cứu Hồ Biểu Chánh như một hiện tượng văn học đặc biệt của Việt Nam Tác giả xem xét, tập trung phân tích các phương diện: tính khởi đầu, tính chuyên nghiệp, tính bền vững, tính đại chúng và tính hiện đại trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh (tr.27-32) Cũng Trần Thị Phương Phương (2016) trong bài nghiên cứu “Truyện thơ Quốc

ngữ như hình thức chuyển tải lịch sử thế giới.Trường hợp Vậy mới phải của Hồ Biểu Chánh” cho rằng, trong tiểu thuyết Vậy mới phải không thể phủ nhận những yếu tố lịch

sử ẩn chứa trong văn bản tác phẩm Tác phẩm mượn cốt truyện của một vở kịch cổ điển Pháp cũng vốn là sản phẩm phóng tác với cốt truyện có nguồn gốc từ lịch sử trải qua nhiều cải biến do giao lưu giữa các dân tộc và giao lưu giữa các thể loại ở các thời đại khác nhau Tác phẩm cũng kế thừa truyền thống truyện thơ Nôm, chịu ảnh hưởng của văn học dịch Trung Quốc Những điều đó khiến cho tác phẩm có thể là một hình thức chuyển tải đặc biệt lịch sử thế giới Từ nhận định của tác giả chúng ta hiểu rằng, thế để

hiểu tác phẩm Vậy mới phải cần đặt nó trong bối cảnh lịch sử văn hóa của tác phẩm này

và cần hiểu về bối cảnh của tác phẩm được phỏng dịch (tr.610-618)

Trong bài viết “Hồ Biểu Chánh - Nhà văn bình dị Nam Bộ”, Lê Văn Tý (2015) nhận xét về con người Hồ Biểu Chánh, với hơn năm mươi năm sáng tác, bốn mươi năm làm quan chức của chính quyền thực dân Pháp, cuộc đời của Hồ Biểu Chánh đã trải qua nhiều biến cố thăng trầm vui - buồn, sướng - khổ, vinh - nhục Hồ Biểu Chánh là tấm gương lao động miệt mài, chăm chỉ, nghiêm túc; là người đa tài trên nhiều lĩnh vực; là

người sống bình dị, hiền lành chất phác (tr.78-81)

Võ Văn Nhơn từ năm 2000 đến năm 2016 có một số bài nghiên cứu liên quan đến

Hồ Biểu Chánh và tác phẩm văn học của ông Trong bài viết: “Con đường đến với tiểu thuyết hiện đại của hai nhà văn tiên phong Nam Bộ”, Võ Văn Nhơn (2000) đề cập đến bối cảnh văn học, văn hóa ảnh hưởng trực tiếp đến sáng tác của Hồ Biểu Chánh: “Hồ

Biểu Chánh, nhà văn có thể xem là Balzac của Nam Bộ, trong hồi ký Đời của tôi về văn

nghệ đã cho rằng có ba tác phẩm ảnh hưởng nhiều đến việc chuyển hướng sáng tác của

ông Đó là Truyện thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản, Hoàng Tố Anh hàm oan của Trần Thiên Trung và Phan Yên ngoại sử của Trương Duy Toản” (tr.99) Ngoài việc

phân tích con đường đến với tiểu thuyết hiện đại và sự thất bại của Nguyễn Trọng Quản

vì đi trước thời đại, Võ Văn Nhơn làm rõ con đường sáng tác của Hồ Biểu Chánh Khác

với Nguyễn Trọng Quản, Hồ Biểu Chánh là một nhà văn hiện đại nhưng lại không xa lạ với văn học truyền thống Tiểu thuyết của ông cơ bản là dựa vào kĩ thuật của tiểu thuyết phương Tây, nhưng vẫn còn mang ít nhiều tính chất cổ điển, vẫn tiếp nối truyền thống chuyên chở đạo lý, quảng bá đạo đức của văn chương truyền thống và đặc biệt là gần gũi với truyền thống, tâm lý của nhân dân Nam Bộ nên đã nhanh chóng đi vào và sống lâu dài trong lòng người đọc Nam Bộ Nguyễn Trọng Quản đã bước quá sớm ra con đường hiện đại rộng lớn nên tất yếu phải cô độc, Hồ Biểu Chánh dựa vào truyền thống

để từng bước đến với hiện đại nên đã được đồng cảm, chia sẻ

Trong bài viết “Hồ Biểu Chánh - Nhà văn hiện đại đến từ truyền thống”, Võ Văn Nhơn (2015) nhận định trong các nhà văn quốc ngữ tiên phong của Việt Nam, có lẽ không có nhà văn nào có quá trình sáng tác đồng hành gần như sát sao với sự hình thành

và phát triển của văn học quốc ngữ Việt Nam như Hồ Biểu Chánh Sức hấp dẫn của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là ở chỗ tác giả đã đến hiện đại từ truyền thống, nên đã được quần chúng độc giả đồng cảm, chia sẻ Tiểu thuyết của ông gần gũi với truyền thống, tâm lý của nhân dân Nam Bộ nên đã nhanh chóng đi vào và sống lâu dài trong lòng người đọc Nam Bộ (tr.37-43)

Mai Thế Mạnh (2016) trong bài “Nhân vật trong tiểu thuyết Nam cực tinh huy của

Hồ Biểu Chánh - Từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng nghệ thuật” (tr.619-631) khẳng định Hồ Biểu Chánh là một trong những đại diện tiêu biểu của văn học Nam Bộ thế kỷ

XX Là một tiểu thuyết gia chuyên về thể loại tiểu thuyết đạo đức phong tục, song đứng trước đòi hỏi của thời đại, trước thực tế dân An Nam thông làu sử Pháp, sử Trung Hoa hơn sử Việt đã thôi thúc Hồ Biểu Chánh tham gia hàng ngũ của những nhà tiểu thuyết

lịch sử với các tác phẩm như Nam cực tinh huy (1924), Nặng gánh cang thường (1926)

Với thể loại tiểu thuyết lịch sử, nguyên mẫu từ lịch sử, văn hóa là chất liệu quan trọng

để Hồ Biểu Chánh xây dựng tác phẩm Trên nền những kiến thức về nhân vật lịch sử, bài nghiên cứu tập trung làm rõ những tương đồng và dị biệt giữa nguyên mẫu lịch sử

và hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm Nam cực tinh huy

Nguyễn Giang Hương (2016) có bài “Những ảnh hưởng phương Đông và phương

Tây trong tiểu thuyết Ai làm được của Hồ Biểu Chánh” Theo tác giả, tiểu thuyết Ai làm

được đánh dấu sự ra đời của tiểu thuyết Việt Nam, trước tiên là ở Nam Bộ Do vai trò

tiên phong của tác phẩm này, bài viết tập trung quan sát và đánh giá những yếu tố ảnh

hưởng và cấu thành nên Ai làm được trên cơ sở tìm hiểu khuynh hướng phóng tác trong

sự nghiệp sáng tác của Hồ Biểu Chánh, bao gồm ảnh hưởng của văn học trung đại và ảnh hưởng của văn học Pháp (tr.632-636)

Nhà nghiên cứu Phan Ngọc (2018) cho rằng, Hồ Biểu Chánh là nhà văn nổi tiếng nhất ở miền Nam Hồ Biểu Chánh có sự chuyển biến mạnh mẽ trong sáng tác từ thể thơ sang tiểu thuyết văn xuôi Nội dung và bố cục trong tác phẩm chịu ảnh hưởng của Pháp

Về ngôn ngữ, Hồ Biểu Chánh là nhà văn viết rất giản dị, rất Việt Nam Nhưng về tư tưởng, các tác phẩm của ông vẫn theo truyền thống cũ, cái kết có hậu, tư tưởng lẫn lộn đạo đức cũ với tư tưởng cải lương bảo thủ Ý thức cá nhân vốn là cối lõi của văn học Pháp chưa có thể nhập ngay vào người miền Nam, là người sống bằng ý thức bổn phận,

Hồ Biểu Chánh đã tìm một cách biểu hiện độc đáo qua tiểu thuyết (tr.165)

Các luận án, luận văn nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh cho thấy rõ hơn những

vị trí của Hồ Biểu Chánh trong bối cảnh văn học, văn hóa Nam Bộ những năm đầu thế

kỷ XX Luận án tiến sĩ Ngữ văn của Huỳnh Thị Lành (2006) nghiên cứu về Vị trí của

Hồ Biểu Chánh trong văn xuôi quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX (1900 - 1930) bảo vệ

tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh Luận văn Thạc sĩ của Tống Văn

Chính (2011) về Quan niệm tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh bảo vệ tại Trường Đại học

Đà Nẵng Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Quang Tuấn (2014) về vấn đề Truyền thống và

cách tân trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh trước năm 1945 bảo vệ tại Trường Đại

học Vinh

Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với ngôn ngữ Nam Bộ

Trong bài viết “Mấy suy nghĩ về nhà văn Hồ Biểu Chánh”, lời tựa Tân Phong nữ

sĩ, Nguyễn Văn Y (2006) cho rằng với số lượng tiểu thuyết dồi dào, Hồ Biểu Chánh là

một trong những tiểu thuyết gia hàng đầu ở miền Nam mà tác phẩm được phổ biến rộng rãi, trở thành món ăn tinh thần quen thuộc của đa số quần chúng trên vùng đất phương Nam tổ quốc Hồ Biểu Chánh cố ý viết “thiệt thà” tự nhiên theo ngôn ngữ đại chúng Theo tác giả, nhờ vậy, khi đọc văn Hồ Biểu Chánh, chúng ta có cảm tưởng như nghe ông già bà cả ở thôn quê kể lại những điều hằng xảy ra trong cuộc đời thực tế, chủ ý truyền bá kinh nghiệm sống cho mọi người, để khuyến thiện trừng ác, bằng giọng nói từ tốn thật thà, không một chút khoa trương giả dối Những tình, những cảnh, những con người cùng bao nhiêu sự việc trong tiểu thuyết của ông phần lớn rất gần gũi quen thuộc với quần chúng, giúp người đọc hình dung lại cả một bối cảnh sinh hoạt đầy hiện thực

sống động mà dường như chính mình mắt thấy tai nghe hoặc từng đóng một vài tham

dự Cho nên, theo nhà nghiên cứu, dù văn của Hồ Biểu Chánh có xưa, có lỗi thời, có nôm na, truyện của ông vẫn cứ còn là những bức tranh “truyền thần” khá chính xác về

xã hội miền Nam trong một giai đoạn lịch sử đã qua (tr.13-17)

Tác giả Nguyễn Vy Khanh có các bài viết nghiên cứu về tác phẩm của Hồ Biểu Chánh từ phương diện ngôn ngữ - văn hóa Nam Bộ Từ việc nghiên cứu ngôn ngữ, tác giả phần nào làm rõ sắc thái văn hóa Nam Bộ trong tác phầm của Hồ Biểu Chánh Nguyễn Vy Khanh (2006) trong bài “Ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh” chia sẻ không xét về giá trị của ngôn ngữ văn chương, không đánh giá đúng sai, mà chỉ xét về mặt văn hóa và văn học của ngôn ngữ sử dụng trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Hồ Biểu Chánh được xem là nhà văn có sở trường đưa vào trong tiểu thuyết tiếng nói thường ngày còn được gọi là bạch thoại và khẩu ngữ của người Nam Kỳ Đây là một lựa chọn

có ý thức của Hồ Biểu Chánh vì ông theo truyền thống viết như nói, nói như thật nói, nói xuôi, tức không kiểu cách Nguyễn Vy Khanh lưu ý đến 5 đặc điểm ngôn ngữ trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đó là cá tính ngôn ngữ địa phương, ngôn ngữ một thời, cách dùng chữ, ngôn ngữ và kỹ thuật tiểu thuyết, truyền thống hành văn như lời nói và tiếng Việt ròng Cũng theo tác giả, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã ghi lại ngôn ngữ Nam

Kỳ của một thời cố cựu, góp phần tái dựng nên bức tranh xã hội của thời điểm đó Ngôn ngữ trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh có ý nghĩa về diện mạo ngôn ngữ của một vùng đất, đánh dấu các chặng đường phát triển tiếng nói dân tộc ở vùng đất đó Hồ Biểu Chánh cũng có ý thức ghi lại nơi chốn và thời điểm sáng tác, điều này giúp ích rất nhiều cho các nhà nghiên cứu về sau khi muốn tìm hiểu về không gian, ngôn ngữ địa phương Ngôn ngữ của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã có những tác động văn hóa ở thời của ông

và cả ngày nay với hiện tượng tìm về đọc và nghiên cứu tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh Nhà nghiên cứu khẳng định:“Tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh rõ là có mục đích văn hóa, giáo dục chứ không phải là văn chương tiêu thụ Hồ Biểu Chánh viết cho đồng bào Nam

Kỳ của ông, họ cần cả văn lẫn đạo Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh có thể xem là một bộ lịch sử phong tục về một miền Nam Kỳ Lục Tỉnh thời của ông vì qua đó ngoài những phản ánh đạo đức luân lý, truyền thống tập quán, người đọc đời sau còn hiểu được quá trình quan hệ với nước ngoài qua bình diện ngôn ngữ ” (Nguyễn Vy Khanh, 2006, tr.262)

Liên quan đến ngôn ngữ Nam Bộ, Huỳnh Công Tín (2007) trong Từ điển từ ngữ

Nam Bộ, NXB Khoa học Xã hội, đã trích dẫn nhiều đoạn văn trong các tiểu thuyết của

Hồ Biểu Chánh để miêu tả cho các mục từ nghiên cứu Chúng tôi thống kê có tất cả 28

mục từ được minh họa bằng văn chương của Hồ Biểu Chánh: án, áo văn, ăn lên, ba mớ,

bà gia, bà thân, bam bù, báo cừu, bẹp, bề hội đồng, bển, biểu, bịnh con nít, bong, bót,

bổ, bộ điều, bộ hiềng, bợ ngợ, bương, bứt dứt, cắc, cha chả, có bụng, sống, sơ siền, sớ

rớ, sum hiệp

Phan Quan Thông (2015) trong bài “Thành ngữ trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh” nhận xét Hồ Biểu Chánh là một trong những tác giả vận dụng và cải biến khá thành công thành ngữ trong sáng tác tiểu thuyết Bài viết phân tích sự vận dụng và cải biến thành ngữ trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh về mặt ngữ âm, từ vựng Từ đó, người viết đi đến kết luận thành ngữ đã thành một trong những yếu tố tạo cho câu văn xuôi của Hồ Biểu Chánh thêm phần hấp dẫn, thú vị, góp phần không nhỏ trong việc biểu đạt tình cảm, ghi lại cuộc sống của người Nam Bộ Cách sử dụng thành ngữ thuần Việt của Hồ Biểu Chánh mang đậm dấu ấn của văn hóa Nam Bộ, của ngôn ngữ miền Nam

Kỳ Lục Tỉnh những năm đầu thế kỷ XX (tr.132-142)

Một số luận án, luận văn nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh từ góc độ ngôn ngữ

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Thuận (2013) nghiên cứu về Vai trò của phương diện

tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, bảo vệ tại Viện Hàn lâm Khoa học

Xã hội Việt Nam Luận văn thạc sĩ của Châu Minh Hiền (2002) về Đặc điểm khẩu ngữ

Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Thành

phố Hồ Chí Minh

Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ

Nguyễn Thị Thanh Bình (2006) có bài viết “Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh sau 1932

trong lòng công chúng Nam Bộ” in trong Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành

phố Hồ Chí Minh, số 9/2006, ( tr.111-122) Ở bài nghiên cứu này, tác giả cho thấy sự

quan tâm của công chúng Nam Bộ đối với tác phẩm của Hồ Biểu Chánh Đầu tiên đó là

sự mến mộ, yêu thích của đông đảo bạn đọc mà đặc biệt là tầng lớp bình dân Nam Bộ đối với tiểu thuyết của nhà văn Tiếp theo là sự nhìn nhận, đánh giá của một đối tượng công chúng đặc biệt đó là các nhà nghiên cứu Tác giả cũng tập trung lý giải vì sao tiểu

thuyết Hồ Biểu Chánh lại có được sức sống lâu bền như thế trong lòng công chúng Nam

Bộ từ phương diện nội dung và hình thức tác phẩm

Nguyễn Thanh Liêm (2006) trong bài viết “Đọc tiểu thuyết Ai làm được của Hồ

Biểu Chánh” ông đã đặt tác phẩm này trong bối cảnh “Miền Nam hạ bán thế kỷ XIX” với sự “bành trướng” của chữ quốc ngữ, phương tiện in ấn mới, phong trào đọc tiểu thuyết ngày càng lan rộng, tiểu thuyết trở thành món tiêu khiển rất ăn khách Các báo chí, nhà in, nhà xuất bản đều “đói” tác phẩm tiểu thuyết Khởi đầu là những tiểu thuyết dịch, phần lớn là truyện Tàu, rồi đến những sáng tác của người Việt Hồ Biểu Chánh xuất hiện như một tiểu thuyết gia nổi tiếng trong thời kỳ mở đầu này So với các tiểu thuyết khác cùng thời thì tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh có tính cách mới mẻ và hấp dẫn hơn Theo Nguyễn Thanh Liêm, “mầm mới mẻ” của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã

khởi sắc từ tác phẩm đầu tay U tình lục với bối cảnh xảy ra ở Việt Nam, nhất là ở quê hương Gò Công của tác giả và đến tiểu thuyết Ai làm được thì Hồ Biểu Chánh đã trở

thành một tiểu thuyết gia loại mới hẳn Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh thu hút đông đảo người đọc, đặc biệt là tầng lớp độc giả bình dân

Phan Mạnh Hùng (2015) viết bài “Hai lựa chọn quan trọng của Hồ Biểu Chánh”

Ở bài viết này, người viết phân tích hai lựa chọn của Hồ Biểu Chánh ảnh hưởng đến cuộc đời, văn nghiệp của Hồ Biểu Chánh Ngoài lựa chọn lối viết văn giản dị, lối sống giản dị, một lựa chọn quan trọng đối với đời viết văn Hồ Biểu Chánh đó là viết văn phục

vụ đại chúng Trong bối cảnh văn hóa, xã hội có những biến chuyển lớn, đặc biệt là những thay đổi của tầng lớp công chúng có nhu cầu thưởng thức tác phẩm văn học thường xuyên, đây là một lựa chọn có tính quyết định Hồ Biểu Chánh là nhà văn sớm

ý thức được kiểu hình người đọc đại chúng, họ chứa đựng hai khả năng đối với quá trình văn học Một mặt họ kích thích sự sôi động của thị trường chữ nghĩa, mặt khác, họ có những tác động trì kéo sự tìm tòi đổi mới nghệ thuật văn chương của người cầm bút (tr.94-99) Như vậy một mặt nhà văn lựa chọn sáng tác phục vụ người đọc, mặt khác, người đọc thôi thúc nhà văn tiếp tục sáng tác

Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với cải lương và phim truyền hình ở Nam Bộ

Nhiều tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh được chuyển thể thành cải lương, tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề này Một số bài viết có đề cập đến nhưng

sơ lược Nguyễn Q Thắng (1989) viết bài khảo cứu “Hồ Biểu Chánh với tiến trình tiểu

thuyết Việt Nam hiện đại”, sau đưa vào công trình Mấy vấn đề học thuật Việt Nam (tiểu

luận II), NXB Văn học, 1995 (tr.15-37), bên cạnh nêu những đóng góp của Hồ Biểu Chánh đối với tiến trình tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nguyễn Q Thắng cũng khẳng định Hồ Biểu Chánh là một nhà thơ có tài, một nhà viết tuồng hát bội, cải lương có nghệ thuật với nhiều tuồng nổi tiếng được công diễn nhiều lần trên các sân khấu ở miền Nam trước đây Bảo Châu (2019) có bài “Nợ tình - phỏng tác từ tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh” trên website của Đài truyền hình việt Nam Theo tác giả, phỏng tác từ tiểu thuyết

“Cười gượng” của Hồ Biểu Chánh, vở cải lương “Nợ tình” do soạn giả Viễn Châu chấp bút đã lấy nước mắt của khán giả nhiều thập niên qua Vở cải lương này trở lại với phiên

bản mới trong chương trình Ngân mãi chuông vàng với sự quy tụ sự góp mặt của nhiều

nghệ sĩ và diễn viên bieu-chanh)

(https://www.htv.com.vn/no-tinh-phong-tac-tu-tieu-thuyet-cua-ho-Về nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh với phim truyền hình ở Nam Bộ, Hồ Ngọc Xum (2015) có bài “Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh - từ ngôn ngữ văn học đến ngôn ngữ điện ảnh” (tr.64-71) nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh từ góc nhìn điện ảnh Tác giả đặt vấn đề “điều gì đã làm cho tác phẩm của Hồ Biểu Chánh được chuyển thể nhiều

và được đông đảo người xem theo dõi?” và khẳng định: “chắc chắn không có gì hơn là

sự hấp dẫn từ những tác phẩm của nhà văn.” Tác giả chỉ ra sự hấp dẫn nằm trong kết cấu cốt truyện, hệ thống nhân vật, tính nhân văn, các mối quan hệ xã hội… thể hiện trong tác phẩm

Tiếp cận từ phương diện điện ảnh còn có luận văn thạc sĩ văn hóa học của Nguyễn

Thị Quý (2015): Vấn đề chuyển thể tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh sang phim Ở luận văn

này, tác giả nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh và phim chuyển thể dưới góc nhìn

so sánh và những yếu tố cần thiết để chuyển thành công tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh sang phim

Nguyễn Hữu Sơn (2018) viết bài “Hồ Biểu Chánh (1885 – 1958)” có những nhận định thú vị về tác phẩm Hồ Biểu Chánh từ góc nhìn văn hóa, đề cập đến vấn để tái hiện, cải biên tác phẩm Hồ Biểu Chánh qua phim Tác giả cho rằng thời gian qua đi, tác phẩm của Hồ Biểu Chánh ngày càng được đánh giá cao với việc tái bản và nghiên cứu, phổ biến rộng rãi, được đưa vào giảng dạy trong nhà trường, được chuyển thể điện ảnh, truyện tranh, âm nhạc Bước sang thế kỷ XXI, nhiều vấn đề về tác gia Hồ Biểu Chánh vẫn còn đặt ra ở phía trước: xác lập niên biểu tác giả, sưu tầm và chú dẫn chính xác

nguồn xuất bản, từng bước tái bản và chuyển thể điện ảnh các tác phẩm tiêu biểu, hướng đến xây dựng trung tâm nghiên cứu và nhà bảo tàng Hồ Biểu Chánh như một tác gia văn học xuất sắc nhất thế kỷ XX ở miền Nam và của cả nước (tr.385-395)

Về những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài của tác giả luận án, ngoài

luận văn thạc sĩ Văn hóa Nam Bộ qua các tác phẩm của nhà văn Hồ Biểu Chánh, bảo

vệ tại Trường ĐH KHXH & NV - ĐHQG TP HCM tháng 5/2011, bước đầu nghiên cứu biểu hiện văn hóa Nam Bộ thể hiện qua “hình tượng tác giả” và qua nội dung tác phẩm

Hồ Biểu Chánh, nghiên cứu sinh cũng đã công bố một số bài nghiên cứu về tác phẩm

Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa như “Ngôn ngữ và văn

hóa Nam Bộ qua tác phẩm của Hồ Biểu Chánh” (2015, kỷ yếu Hội thảo Trải nghiệm ý

tưởng Việt Nam, Trường Đại học Sài Gòn, tr.132-137); “Văn hóa Nam Bộ qua hình

tượng tác giả Hồ Biểu Chánh” (2017, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 395, tr.95-99);

“Hồ Biểu Chánh và bức tranh trang phục người Việt ở Nam Bộ” (2018, Tạp chí Văn

hóa Nghệ thuật, số 405, tr.91-94); “Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh từ góc nhìn văn hóa đại

chúng” (2020, Tạp chí Văn hóa & Nguồn lực, số 2/22, tr.99-111); “Miền đất Nam Bộ đầu thế kỷ XX qua tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh” (2021, Tạp chí Văn hóa & Nguồn

lực, số 1/25, tr.64-75)

2.3 Một số nhận xét chung và khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu

Từ tình hình nghiên cứu tác phẩm của Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa có thể thấy một số vấn đề sau:

Cho đến nay, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn

từ phương diện phản ánh văn hóa Nam Bộ Các nhà nghiên cứu về cơ bản đã chỉ ra được rằng, trong các tác phẩm văn học của mình Hồ Biểu Chánh dẫn dắt người đọc và gợi lại cho họ những cảnh ở nông thôn Nam Bộ buổi sơ khai Nhà văn đã diễn tả trung thực phong cảnh từng vùng đất ông có dịp đi qua Ông thể hiện sự am hiểu rành rọt phong tục tập quán của địa phương Đọc tác phẩm Hồ Biểu Chánh, người ta như thấy lại bối cảnh xã hội xa xưa của cả một vùng đất Nam Bộ từ thành thị đến thôn quê Người đọc cũng bắt gặp ở tác phẩm của ông sự chất phác, nhân hậu của nông dân Nam Bộ ở nông thôn; cái mới mẻ, ồn ào, náo nhiệt của thành thị Nam Bộ trong sự chuyển mình giao lưu với văn hóa phương Tây những năm đầu thế kỷ XX Các nội dung chúng tôi quan tâm

và sẽ triển khai trong luận án về cơ bản đều đã được các nhà nghiên cứu quan tâm Tuy

nhiên các công trình thường dừng lại ở việc tìm hiểu văn hóa Nam Bộ Những vấn đề

cụ thể, những đặc điểm thể hiện bản sắc của văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh chưa được soi chiếu từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa và tiếp cận từ hệ thống

Các nhà nghiên cứu cũng đã chú ý đến vấn đề tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ Các tác giả đã chỉ ra được vị trí, những đóng góp của Hồ Biểu Chánh trong văn học, ngôn ngữ Nam Bộ; chỉ ra được bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội thời đại nhà văn đang sống ảnh hưởng đến sự hình thành tác phẩm Thân thế, sự nghiệp, con người, cuộc đời, môi trường làm việc, cá tính nhà văn cũng có thể xem là những yếu tố của bối cảnh văn hóa chi phối đến các sáng tác Tuy nhiên, nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ vẫn chưa được nhìn trong mối quan hệ giữa văn học và văn hóa Đặc biệt những đóng góp cụ thể của tác phẩm của Hồ Biểu Chánh đối với quá trình cách tân văn học – văn hóa Nam Bộ trong bối cảnh giao lưu và tiếp biến với văn hóa phương Tây vẫn còn chưa khai thác hết Còn những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu như tác phẩm Hồ Biểu Chánh với ngôn ngữ Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa nghe nhìn ở Nam Bộ qua phim truyền hình, cải lương, kịch nói

Như vậy, vấn đề nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa vẫn chưa được nghiên cứu chuyên sâu, chưa đầy đủ, còn những khoảng trống mà luận án cần nghiên cứu, làm rõ

3 Mục đích nghiên cứu

3.1 Làm rõ cơ sở lý luận về vấn đề nghiên cứu như các khái niệm, lý thuyết về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, lý thuyết đa hệ thống trong nghiên cứu văn hóa, văn chương Làm rõ cơ sở thực tiễn về vấn đề nghiên cứu như bối cảnh và đặc điểm văn học, văn hóa những năm đầu thế kỷ XX; cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Biểu Chánh

Chứng minh nghiên cứu Tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học

và văn hóa là có cơ sở lý luận và thực tiễn

3.2 Xét văn hóa trong mối quan hệ với văn học, văn học là một trong những phương tiện tồn tại và bảo lưu văn hóa, văn học biểu hiện và phản ánh văn hóa, luận án tập trung làm rõ bản sắc văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh qua các nội

dung: con người Nam Bộ, không gian văn hóa vùng Nam Bộ, phong tục tập quán Nam

Bộ

3.3 Xét văn học trong mối quan hệ với văn hóa, văn học là một bộ phận hữu cơ của văn hóa, luận án tập trung làm rõ những ảnh hưởng, đóng góp của tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ qua các nội dung: tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn học Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với ngôn ngữ Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ, tác phẩm Hồ Biểu Chánh với cải lương và phim truyền hình ở Nam Bộ

Câu hỏi nghiên cứu của luận án:

Câu hỏi nghiên cứu 1: Xét văn hóa trong mối quan hệ với văn học, bản sắc văn

hóa Nam Bộ được biểu hiện như thế nào trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh?

Câu hỏi nghiên cứu 2: Xét văn học trong mối quan hệ với văn hóa, tác phẩm Hồ

Biểu Chánh có ảnh hưởng như thế nào trong văn hóa Nam Bộ?

Giả thuyết nghiên cứu của luận án:

Giả thuyết nghiên cứu 1: Xét văn hóa trong mối quan hệ với văn học, bản sắc văn

hóa Nam Bộ được biểu hiện qua con người Nam Bộ, không gian văn hóa vùng Nam Bộ, phong tục tập quán Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh

Giả thuyết nghiên cứu 2: Xét văn học trong mối quan hệ với văn hóa, tác phẩm Hồ

Biểu Chánh có ảnh hưởng đến văn học, ngôn ngữ, văn hóa đọc, văn hóa nghe – nhìn trong văn hóa Nam Bộ

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan

hệ giữa văn học và văn hóa Luận án tập trung nghiên cứu làm rõ tác phẩm Hồ Biểu Chánh từ phương diện phản ánh bản sắc văn hóa Nam Bộ và tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa là đề tài

có khả năng mở ra phạm vi nghiên cứu rộng Đề tài có thể thực hiện trong phạm vi thuộc

ngành văn hóa học, ngành văn học hoặc có thể có những nghiên cứu sâu ở cấp độ chuyên ngành, liên ngành Ở luận án này, chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề trong phạm vi thuộc ngành văn hóa học Trong trường hợp vấn đề vượt quá giới hạn tri thức và cách tiếp cận của ngành văn hóa học, người nghiên cứu tìm cách kết hợp tri thức của ngành văn hóa học và một số ngành khác để nghiên cứu (tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu văn hóa)

Về phạm vi tài liệu khảo sát Tác phẩm của Hồ Biểu Chánh đa dạng về thể loại, khối lượng tiểu thuyết cũng khá đồ sộ (64 tiểu thuyết) Chúng tôi tập trung khảo sát các vấn đề trên các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh từ khi ra đời đến nay, tập trung vào thể loại tiểu thuyết đã được xuất bản, bao gồm các tiểu thuyết đã được in thành sách và một

số tiểu thuyết công bố ở dạng bản Pdf (xem thêm phần Tài liệu khảo sát)

5 Phương pháp nghiên cứu

Thông qua việc vận dụng lý thuyết về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, lý thuyết đa hệ thống trong nghiên cứu văn hóa văn chương, luận án làm rõ những giá trị

về mặt văn hóa của tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa Với đối tượng và phạm vi nghiên cứu như trên, đề tài chủ yếu sử dụng cách tiếp

cận hệ thống với phương pháp hệ thống – cấu trúc và cách tiếp cận liên ngành với phương pháp liên ngành để giải quyết các vấn đề được đặt ra

- Phương pháp hệ thống – cấu trúc:

Tiếp cận hệ thống hay tiếp cận chỉnh thể là một trong những yêu cầu có tính phương pháp luận trong nghiên cứu văn hóa nói chung, nghiên cứu một hiện tượng văn hóa nói riêng Những thành tựu của văn hóa học ngày nay cho phép chúng ta có thể nhìn nhận văn hóa như một tổng thể, một hệ thống bao gồm những yếu tố như ngôn ngữ, phong tục tập quán, luật pháp, tôn giáo tín ngưỡng, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn trong đó có văn học Hệ thống bao gồm những yếu tố đồng đẳng và cả không đồng đẳng, trong hệ thống có thể có cả những hệ thống con Mỗi yếu tố trong hệ thống cùng một lúc chịu sự chi phối của hai mối quan hệ: quan hệ với các yếu tố khác trong

hệ thống và quan hệ chung của hệ thống Giá trị của hệ thống luôn lớn hơn giá trị của các yếu tố trong hệ thống cộng lại Văn hóa cũng như nhiều hệ thống khác là một hệ thống mở Trong hệ thống thường có một yếu tố năng động hơn các yếu tố khác đóng vai trò là yếu tố chủ đạo Với hệ thống văn hóa, nhất là văn hóa Việt Nam, yếu tố chủ

đạo đó thường là văn học Yếu tố này không phải là bất biến mà nó thường xuyên thay đổi qua những thời đại văn hóa Là một yếu tố mạnh, văn học luôn biết tiếp thu những

gì ngoài hệ thống để phát triển, thay đổi, thích nghi Lý thuyết về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, lý thuyết đa hệ thống trong nghiên cứu văn hóa, văn chương của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, là cơ sở cho chúng ta khẳng định rằng nghiên cứu tác phẩm văn học không chỉ bó hẹp trong địa hạt của văn chương mà nó còn thuộc lĩnh vực của văn hóa Từ những gợi ý, chia sẻ từ các lý thuyết, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn cách tiếp cận hệ thống và sử dụng phương pháp hệ thống – cấu trúc để thực hiện đề tài

Tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa Phương pháp

hệ thống – cấu trúc cho phép nhìn đối tượng nghiên cứu là một chỉnh thể văn hóa, hệ thống văn hóa trong đó các yếu tố trong hệ thống tồn tại trong mối liên hệ mật thiết, chi phối và quy định lẫn nhau Luận án xác định vận dụng phương pháp này nhằm làm rõ tác phẩm Hồ Biểu Chánh với tính chất thuộc một yếu tố của hệ thống văn hóa, chịu sự chi phối, quyết định của văn hóa, đã phản ánh văn hóa Nam Bộ như thế nào và tác phẩm

Hồ Biểu Chánh, giống như các yếu tố văn hóa khác và cùng các yếu tố văn hóa khác trong hệ thống văn hóa, đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa Nam Bộ như thế nào

- Phương pháp liên ngành:

Tiếp cận liên ngành là quá trình trả lời câu hỏi nghiên cứu hoặc giải quyết vấn đề bằng cách sử dụng có tính tích hợp các tri thức và cách tiếp cận của ngành khác để có một quan điểm toàn diện hơn trong phân tích, lý giải Khi gặp một vấn đề vượt quá giới hạn tri thức và cách tiếp cận của một chuyên ngành, người nghiên cứu phải tìm cách kết hợp tri thức và cách tiếp cận của ngành mình với của một hoặc số ngành khác để nghiên cứu, lý giải vấn đề, đó là lúc người nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận liên ngành Như

vậy liên ngành có thể được hiểu là một khái niệm mô tả một thực tế diễn ra trong lý luận

và nghiên cứu khoa học nói chung và trong văn hóa học nói riêng, bởi trong khoa học

đó có hơn một chuyên ngành tham gia Nhiều nhà nghiên cứu đã cố gắng xây dựng một phương pháp liên ngành để tiếp cận với văn hóa bằng các thao tác cho phép sử dụng các kết quả của chuyên ngành để tích hợp thành một hệ thống tương đối nhất quán bao gồm liên ngành về phương pháp và liên ngành về lý thuyết từ đó xác định điểm giao thoa hay điểm nổi trội Có thể xem các thành tố liên ngành của văn hóa học bao gồm: dân tộc học, xã hội học văn hóa, văn học, lịch sử văn hóa, triết học văn hóa, nghệ thuật học, địa văn hóa, dân tộc chí, nhân học Mặc dù các phác thảo trong việc xác lập lý thuyết

nghiên cứu văn hóa còn rất khác nhau, có một sự thống nhất về quan điểm cho rằng văn học và văn hóa có mối quan hệ mật thiết với nhau và từ đó mở ra hướng nghiên cứu tác phẩm văn học nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa Văn hóa học, với đối tượng đặc thù của mình, rất coi trọng tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu Văn hóa học không chỉ cố gắng liên kết sự đa dạng của những hiện tượng văn hóa vốn được các khoa học chuyên ngành khác nghiên cứu một cách biệt lập, không chỉ hấp thụ kết quả nghiên cứu của các chuyên ngành này mà còn vận dụng những quan điểm và phương pháp nghiên cứu của các chuyên ngành khác để giải thích một cách toàn diện bản chất của văn hóa, nghiên cứu có hiệu quả các biểu hiện đa dạng, đa chiều kích của văn hóa Trong luận

án, ở phương pháp này, chúng tôi kết hợp sử dụng lý thuyết, phương pháp, kết quả nghiên cứu của văn hóa học với văn học, ngôn ngữ học, lịch sử, sân khấu, điện ảnh…

Cách tiếp cận trên được sử dụng xuyên suốt trong quá trình thực hiện đề tài Tác phẩm

Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa Cụ thể, kết hợp các

phương pháp nghiên cứu văn học như phương pháp tiểu sử học, phương pháp văn h–a - lịch sử, phương pháp xã hội học để nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong mối quan

hệ với tác giả và bối cảnh văn hóa Nam Bộ lúc bấy giờ Vận dụng phương pháp nghiên cứu theo lý thuyết tiếp nhận văn học để nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ Vận dụng kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học để làm rõ ảnh hưởng của tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ ở phương diện ngôn ngữ Sử dụng phương pháp lịch sử nhằm cung cấp cái nhìn lịch đại và đồng đại về sự vận động của văn hóa Nam Bộ trong tiến trình lịch sử, tập trung nghiên cứu văn hóa Nam Bộ trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi sự giao lưu tiếp biến với văn hóa phương Tây diễn ra mạnh mẽ, từ đó thấy được các giá trị văn hóa truyền thống ổn định và các giá trị văn hóa hiện đại đang hình thành Vận dụng kết quả nghiên cứu về sân khấu, điện ảnh để nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa nghe nhìn ở Nam Bộ … Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi còn sử dụng thêm phương pháp so sánh văn hóa để tìm ra những nét tương đồng và khác biệt về văn hóa được phản ánh trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh phỏng dịch, phỏng tác và các tác phẩm văn học nước ngoài (chủ yếu là văn học Pháp); từ đó thấy được sự tiếp nhận, tiếp xúc và giao thoa văn hóa (đặc biệt là văn hóa Ph–p - Việt) qua văn học

6 Đóng góp mới của luận án

Về mặt lý luận: Nghiên cứu tác phẩm Hồ Biểu Chánh nhìn từ mối quan hệ giữa

văn học và văn hóa, luận án góp phần tổng hợp, phân tích làm rõ thêm lý thuyết về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa; lý thuyết đa hệ thống trong nghiên cứu văn hóa văn chương; khẳng định thêm tính khả dụng của hướng nghiên cứu văn hóa từ văn học

Về mặt thực tiễn: Luận án mở ra, làm phong phú thêm kết quả nghiên cứu văn hóa

nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, với trường hợp Hồ Biểu Chánh Công trình là nguồn tài liệu tham khảo phục vụ học tập và nghiên cứu cho sinh viên, học viên sau đại học về bản sắc văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh và tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ qua nghiên cứu nhìn từ mối quan hệ giữa văn học

và văn hóa

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu khảo sát, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận án bao gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

Nội dung chương này triển khai các vấn đề: Cơ sở lý luận bao gồm làm rõ các khái niệm, các lý thuyết nghiên cứu; Cơ sở thực tiễn bao gồm bối cảnh và đặc điểm văn hóa, văn học Nam Bộ đầu thế kỷ XX, cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Biểu Chánh

Chương 2: Văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh

Nội dung chương này triển khai các vấn đề: Con người Nam Bộ trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh; Không gian vùng văn hóa Nam Bộ trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh; Phong tục tập quán Nam Bộ trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh

Chương 3: Tác phẩm Hồ Biểu Chánh trong văn hóa Nam Bộ

Nội dung chương này triển khai các vấn đề: Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn học Nam Bộ; Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với ngôn ngữ Nam Bộ; Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa đọc ở Nam Bộ; Tác phẩm Hồ Biểu Chánh với văn hóa nghe nhìn ở Nam

Bộ