Đáng chú ý, có những tác phẩm rất hiếm hoi được sáng tác trong thời kỳ Bắc thuộc như Bạch vân chiếu xuân hải phú của Khương Công Phụ cũng đã được giới thiệu trên Nam Phong năm 1924, số 8
Trang 1TIỂU LUẬNMÔN: LỊCH SỬ BÁO CHÍ TÊN TIỂU LUẬN:
TẠP CHÍ NAM PHONG VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP TÍCH CỰC CHO NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TRƯỚC NĂM 1945
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TẠP CHÍ NAM PHONG 3
1.1 Lịch sử ra đời và phát triển 3
1.2 Khái quát về tạp chí Nam Phong 5
1.3 Nội dung và thể loại chính của tạp chí 8
Chương 2 GIÁ TRỊ CỦA NAM PHONG TẠP CHÍ ĐỐI VỚI NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM 19
2.1 Giá trị về văn học 19
2.2 Giá trị về truyền bá ngôn ngữ 21
KẾT LUẬN 24
TÀI LIỆU THAM KHẢO 25
Trang 3MỞ ĐẦU
Nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam nhìn từ góc độ của sinh viên báochí để thấy được những bài học giá trị, những kinh nghiệm sáng tạo của ngườilàm báo khi tác nghiệp trong những hoàn cảnh đặc biệt, của những thế hệ đitrước Tìm hiểu về lịch sử báo chí Việt Nam cũng giống như những nhánhkhác của lịch sử nói chung như lịch sử văn học, lịch sử các sự kiện kinh tế,lịch sử các phong trào xã hội Nó không thể tạo dựng và lý giải nếu khôngtham chiếu thường xuyên đến sự tiến hóa tổng quát của các xã hội, mà trongtất cả các đề tài nghiên cứu lịch sử, tờ báo có lẽ là thứ liên quan mật thiết nhấtđến tình hình chính trị, kinh tế, đến tổ chức xã hội và trình độ văn hóa của đấtnước và thời đại mà nó phản ánh
So với các tờ báo đương thời, Nam Phong tạp chí là cơ quan ngôn luận
tích cực nhất trong việc đăng tải mảng tư liệu văn học do cha ông để lại Trảiqua nhiều thập kỷ, những đóng góp đó vẫn còn được ghi nhận Viện Văn học
tổ chức biên soạn bộ sách Thơ văn Lý Trần, các soạn giả đã tham khảo và hơn một lần sử dụng các bản dịch thơ văn được công bố trên Nam Phong Qua
phần sưu tầm, dịch thơ văn cổ, chúng ta thấy hầu hết các tác giả tiêu biểu củavăn học Việt Nam đã được Nam Phong giới thiệu: Nguyễn Trung Ngạn, ChuVăn An, Mạc Đĩnh Chi, Trương Hán Siêu, Nguyễn Phi Khanh, Đặng Dung,Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Hữu Trác, PhạmThái, Nguyễn Du, Lê Quý Đôn, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu, NguyễnCông Trứ, Nguyễn Thông,…
Bên cạnh những áng thơ Đường được dịch, có mặt trên Nam Phong còn
là chuyện Nôm khuyết danh như Tống Chân Cúc Hoa Đáng chú ý, có những tác phẩm rất hiếm hoi được sáng tác trong thời kỳ Bắc thuộc như Bạch vân
chiếu xuân hải phú của Khương Công Phụ cũng đã được giới thiệu trên Nam Phong năm 1924, số 83 (Tạp chí Nam Phong ra đời trong hoàn cảnh bị Pháp
bảo hộ và áp đặt nền văn hóa phương Tây lên xã hội Việt Nam) Đây là giai
Trang 4đoạn giao thời về mọi mặt: Giao thời về chính trị từ thời kỳ độc lập sang thời
kỳ bảo hộ, giao thời về văn hóa, tư tưởng giữa nền văn hóa Á đông và nềnvăn hóa Âu Tây, giao thời về văn tự và văn học giữa chữ Nho và chữ Quốcngữ Đây cũng là giai đoạn hòa nhập văn hóa Á Âu của người Việt Nam saumột thời gian dài chìm đắm trong văn hóa Á Đông và văn hóa Trung Hoa.công cuộc “quốc ngữ hóa” cái vốn liếng tiền nhân, sao lục các trước tác tiênnho, giới thiệu những áng văn Hán và Nôm lịch triều, bình giải những danhtác cổ văn Mặt khác, tiếp thu nhiều thể loại văn học mới từ phương Tây, đặcbiệt là nền văn học Pháp Nam Phong tạp chí đã góp phần quan trọng đưa nềnvăn học nghệ thuật của Việt Nam hòa nhập với nền văn học nghệ thuật hiệnđại của thế giới, nhất là của văn học nghệ thuật Pháp, và góp phần đáng kểvào sự phát triển của văn học nước nhà
Có thể nói, Tạp chí Nam Phong đã đóng góp tích cực cho nền văn hóa
và văn học Việt Nam Đó là điều không thể phủ nhận Với 210 số Tạp chí,mỗi số đều có phần chữ Quốc ngữ, phần chữ Hán và phần chữ Pháp riêngbiệt, đăng tải nội dung tạp chí trong chừng mực khác nhau, tùy thuộc vào sựquan tâm của độc giả
Chính vì vậy, để làm rõ hơn về những giá trị, đóng góp của tạp chí, em
đã chọn chủ đề “Tạp chí Nam Phong và những đóng góp tích cực cho nền văn học Việt Nam giai đoạn trước năm 1945” để làm đề tài nghiên cứu cho
môn học lịch sử báo chí Việt Nam
Trang 5Ngoài mục tiêu ca ngợi người Pháp, phổ biến nền văn minh Pháp,A.Sarraut và L.Marty còn muốn dùng Nam Phong cách ly sự ảnh hưởng củangười Trung Hoa đối với nước ta, đồng thời chống lại sự tuyên truyền, nói
1 Nguyễn Phương Chi (2004), “Nhóm Nam Phong”, Từ điển văn học (Bộ mới), Nxb Thế giới, Hà Nội.
Trang 6xấu của người Đức đối với người Pháp ở các nước thuộc địa, khi ở bìa saucủa tạp chí có in hình “rồng Nam phun lửa diệt Đức tặc” Louis Marty cũng
đã từng thừa nhận rằng: “Tờ báo này nay tên là Nam Phong, viết bằng chữquốc ngữ và chữ Nho, nhằm mục đích gieo rắc một cách khéo léo và sâu đậmảnh hưởng của nước Pháp vào giới sĩ phu ở khắp ba kỳ, kể luôn các tỉnhTrung Hoa giáp giới Bắc Kỳ”2 Vì vậy, hàng tháng chính phủ thuộc địa đã trợcấp cho tạp chí 400 đồng, nhằm hỗ trợ chi phí cho tòa soạn và ấn loát3
1.1.2 Lịch sử phát triển
Nam phong tạp chí do Louis Marty sáng lập và Phạm Quỳnh làm chủnhiệm, tồn tại trong hơn 17 năm, từ tháng 7/1917 đến tháng 12/1934 Với chủtrương “thổ nạp Á - Âu, điều hòa tân cựu” Khi xác định những đóng góp củaNam phong tạp chí (1917-1934) vào tiến trình hiện đại hóa nền văn học dântộc giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, cần đặt tạp chí này trong bối cảnh lịch sử -văn hóa dân tộc giai đoạn này
Từ lúc ra đời, Nam Phong đã khiến tầng lớp nhà văn, trí thức ở ViệtNam say sưa theo dõi Người ta có thể học được trên mặt báo nền văn minhphương Đông, văn minh Pháp, tư tưởng nước Nhật, Tàu, và âm hưởng thi phúHán ngữ đầy sinh khí thời cuộc Giới phê bình đánh giá Nam Phong như mộtbách khoa toàn thư, giữ vai trò của một Viện Hàn Lâm; các nhà biên tập củaNam Phong là những nhà văn hóa, đã nỗ lực xây dựng tờ báo trở nên một cơquan ngôn luận có tầm ảnh hưởng và có đóng góp hết sức quan trọng trongnhiều lĩnh vực, nhất là trong quá trình hiện đại hóa văn học và ngôn ngữ
Nam Phong Tạp chí do Phạm Quỳnh làm chủ bút phần Quốc ngữ vàPháp văn, Nguyễn Bá Trác làm chủ bút phần chữ Nho Qua mấy thời kỳ cảicách, học giả Phạm Quỳnh đã khéo léo chuyển nội dung của tạp chí hướng vềhọc thuật, tìm hiểu các nền văn hoá Đông Tây, đặc biệt là văn hoá Việt Nam,với mục đích nâng cao dân trí và dân khí.Dần dần, học giả Phạm Quỳnh đãchuyển nội dung của tạp chí hướng về học thuật, tìm hiểu các nền văn hoá
2 Thượng Chi (1920), “Cùng các phái viên Nam Kỳ”, Nam Phong tạp chí, số 32.
3Lê Chí Dũng (2012), “Lời mở đầu”, Toàn tập truyện ngắn Nam Phong, Nxb Văn học, Hà Nội
Trang 7Đông Tây, đặc biệt là văn hoá Việt Nam, với mục đích nâng cao dân trí vàdân khí.
Nam Phong Tạp Chí có mục đích thể hiện chủ nghĩa khai hóa của chínhquyền bảo hộ, nhưng việc hướng tới mở mang kiến thức, giữ gìn đạo đức, bảotồn quốc hồn, quốc túy trong quốc dân đồng bào, truyền bá các môn khoa họctiên tiến của Phương Tây, đặc biệt là giới thiệu các tư tưởng, học thuật củaPháp luôn được coi trọng và tinh tế lồng ghép vào từng mục Tạp chí xuất bảnmỗi tháng một kỳ, khổ A4, khoảng 100 trang, được trình bày làm 2 cột dàychữ, với các hoa văn, họa tiết khá đẹp Nội dung bài vở nghiêm trang, phongphú, thiên về biên khảo văn học, lịch sử, khoa học, triết học, văn thơ HánNôm, tiểu thuyết dịch thuật từ tiếng Pháp, các thông tin về chính trị, xã hộitrong nước và quốc tế…
Thực tại xã hội lúc đó đã tạo đà cho học thuật, văn chương nghệ thuật,báo chí phát triển lên một tầm mức mới Ở đây cần đặc biệt coi trọng quanđiểm lịch sử cụ thể xác định đúng giá trị của Nam phong tạp chí, hạn chế tối
đa lối đánh giá cực đoan (như đã từng đối xử với tổ chức Tự lực văn đoàn,phong trào Thơ mới, tư trào văn học lãng mạn và các nhóm Tri tân, Thanhnghị, Xuân thu nhã tập)4
1.2 Khái quát về tạp chí Nam Phong
1.2.1 Mục đích ra đời của Tạp chí
Mục đích báo Nam phong là thể cái chủ nghĩa khai hóa của Chính phủ,
biên tập những bài bằng Quốc văn, Hán văn, Pháp văn để giúp sự mở mangtri thức, giữ gìn đạo đức trong quốc dân An Nam, truyền bá các khoa học củaThái Tây, nhất là học thuật tư tưởng Đại Pháp, bảo tồn quốc túy của nướcViệt Nam ta, cùng bênh vực quyền lợi người Pháp người Nam trong trườngkinh tế… Tạp chí Nam phong lại chủ ý riêng về sự tập luyện văn quốc ngữcho thành một nền quốc văn An Nam”5 Trong suốt 17 năm tồn tại, Nam
4 Nguyễn Hữu Sơn (1991), “Về giai đoạn văn học “nhận đường” thập kỷ tám mươi”, Tạp chí Cửa Việt, số 8, tr.55-58
5 NPTC (1917), “Mục đích báo Nam Phong”, Nam Phong tạp chí, số 1.
Trang 8phong tạp chí đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình, đặc biệt trên phươngdiện văn hóa - văn học (riêng sứ mệnh “cùng bênh vực quyền lợi người Phápngười Nam trong trường kinh tế” vượt ra ngoài khả năng của một tờ tạp chíchuyên về khoa học xã hội và nhân văn) Trên thực tế, Tạp chí đã chú trọngxây dựng, duy trì, điều hòa tốt mối quan hệ Đông - Tây, dân tộc - quốc tế,truyền thống - hiện đại với việc xuất hiện cả ba loại hình ngôn ngữ: Quốc ngữ
- Hán ngữ - Pháp ngữ Thêm nữa, Tạp chí đăng tải nhiều bài viết nhạy cảmđối với nhà nước bảo hộ (Khảo luận về chính đảng, số 103, Chế độ lập hiến
và chế độ đại nghị, số 154, Nhân quyền luận, số 133, Chủ nghĩa quốc gia ở
Ấn Độ, số 103, Khảo về hiện tình nước Nga, số 121, Vấn đề độc lập của Phi
tôn tư liệu mà Nam phong tạp chí được người đương thời đón nhận, đánh giácao và cho đến ngày nay vẫn còn nhiều phần giá trị
1.2.2 Đội ngũ tác giả của tạp chí
- Phạm Quỳnh (còn có các bút danh Thượng Chi, Hoa Đường, HồngNhân) là chủ bút, chủ nhiệm của Tạp chí Ông sinh tại Hà Nội, quê quán ởlàng Lương Ngọc, tổng Ngọc Cục, phủ Bình Giang (nay thuộc xã ThúcKháng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương), chịu nhiều vất vả từ nhỏ, là mộttấm gương hiếu học, ngay sau khi đỗ đầu bằng Thành chung đã được bổ làmviệc tại Trường Viễn Đông bác cổ (1908), sớm tham gia Đông Dương tạp chí(1913), có nhiều bài báo được độc giả đương thời chú ý Chính trên nền tảng
tư chất học thuật và những đóng góp, trải nghiệm thực tế đó mà Phạm Quỳnhđược tin cậy giao cho phụ trách Nam phong tạp chí.Trên phương diện tổchức, ông chịu trách nhiệm về nội dung, xây dựng cấu trúc và trực tiếp biêntập phần Quốc văn Ngay từ khi mới tham gia điều hành tạp chí ông đã bày tỏchính kiến trong Mấy nhời nói đầu: “Chúng tôi thiết tưởng rằng đương buổibây giờ không gì cần cấp bằng gây lấy một cái cao đẳng học thức mới để thayvào cái học thức cũ đã gần mất Vì một dân một nước không thể giây phút bỏqua được một cái phương châm thích đáng về đường trí thức, về đường đạo
Trang 9đức, mà cái phương châm ấy phi tìm ở một cái cao đẳng học thức thì khôngđâu thấy được Muốn gây lấy một cái học thức như thế thì chúng tôi lại thiếttưởng rằng không gì bằng khéo điều hòa dung hợp cái học cũ của ta với cáihọc mới thời nay”6 Ông trực tiếp viết xã luận, nghị luận, khảo cứu, bình luận,
du ký, dịch thuật trên hầu hết các lĩnh vực khoa học xã hội với tất cả tinh thầnsáng tạo, say mê, tâm huyết, đạt hiệu suất và chất lượng học thuật cao Không
ai có thể nghi ngờ, xuyên tạc hay phủ nhận được trái tim yêu nước và tiếngnói trung thực của học giả Phạm Quỳnh
Ngoài thời gian gắn bó với Nam phong tạp chí, ngay cả những năm làmquan ở triều đình Huế (1932-1945), Phạm Quỳnh vẫn luôn hướng đến quyềnlợi dân tộc và tiến bộ xã hội theo cái cách của mình
Ngoài ra, trên thực tế, để làm nên thành công của Nam phong tạp chí,Phạm Quỳnh đã có được một ban biên tập và cộng tác viên hùng hậu, gắn bótrong hầu suốt 17 năm tạp chí tồn tại như: Nguyễn Bá Học (1858-1921),Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến (1875-1941), Tùng Vân Nguyễn Đôn Phục(1878-1954), Mân Châu Nguyễn Mạnh Bổng (1879-1951), Tiêu Đẩu Nguyễn
Bá Trác (1881-1945), Đồ Nam Nguyễn Trọng Thuật (1883-1940)… Nhà thưmục học Nguyễn Khắc Xuyên (1923-2005) trong công trình Mục lục phântích tạp chí Nam phong từng nhấn mạnh vị thế mấy tác giả chính: PhạmQuỳnh, Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Trọng Thuật, Nguyễn Bá Học, NguyễnĐôn Phục7 Nguyễn Phương Chi viết: “Tờ tạp chí do Phạm Quỳnh làm chủbút, thu hút được nhiều trí thức là do nhiều nguyên nhân: việc bãi bỏ chế độkhoa cử cũ (1919) đã gây ra không ít xáo trộn trong hàng ngũ các nhà Nho.Trí thức Việt Nam thời bấy giờ đa số được đào tạo từ cái lò Nho học, nhưngNho học đang mạt vận, các nhà Nho không còn chỗ để thi thố tài năng KhiPhạm Quỳnh đưa ra chủ trương “bảo tồn cổ học”, “quốc túy”, “dung hòaĐông Tây”, họ cảm thấy đây là nơi ít nhiều có thể giúp mình “thế thiên hành
6 Phạm Quỳnh (1917), “Mấy nhời nói đầu”, Nam Phong tạp chí, số 1.
7 Nguyễn Khắc Xuyên (2002), Mục lục phân tích tạp chí Nam phong, Nxb Thuận Hóa - Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội.
Trang 10đạo”; “quốc hồn”, “quốc túy” cũng xoa dịu tính tự ái của những kẻ có đầu ócbài Tây nhưng bất lực, yếu đuối Còn khẩu hiệu “làm văn hóa không làmchính trị” thì sẽ làm cho hoạt động chính trị của tờ báo bớt lộ liễu, và khiếnPháp bằng lòng Chính vì vậy, hàng loạt cây bút Nho học đã đến với Namphong tạp chí, giữ các mục “Văn uyển”, “Tiểu thuyết”, “Văn học bìnhluận”… và đem lại cho tờ báo cái “phong vị ngôn ngữ” cũng như “tinh thầnHán học”: Dương Bá Trạc, Nguyên Đôn Phục, Nguyễn Hữu Tiến, NguyễnTrọng Thuật, Thân Trọng Huề, Nguyễn Bá Học, Lê Dư… Về sau, một sốngười vừa có Tây học vừa có Hán học, hoặc chỉ có Tây học, cũng ra cộng tácvới Nam phong: Phạm Duy Tốn, Trần Trọng Kim, Vũ Đình Long, NguyễnTiến Lãng, Đỗ Đình Thạch”8 Có thể nói những tác giả mà Nguyễn KhắcXuyên và Nguyễn Phương Chi nói trên đều là những trí thức yêu nước, nhữngcây đại thụ văn hóa, gắn bó chặt chẽ với Nam phong tạp chí và góp công kiếntạo nền quốc văn - văn học Việt Nam giai đoạn bản lề nửa đầu thế kỷ XX.
1.3 Nội dung và thể loại chính của tạp chí
Về nội dung, những số đầu Nam Phong gồm có tám mục: luận thuyết,văn học bình luận, triết học bình luận, khoa học bình luận, văn tuyển, tạp trở,thời đàm và cuối cùng là tiểu thuyết Về sau, tạp chí có thêm những mục nhưtùng đàm, hài văn kỷ yếu, tồn danh thần lục, yếu lược về kinh tế Nhưng làmnên hồn cốt, diện mạo đặc sắc và khẳng định vị trí của Nam Phong là cácchuyên mục văn học, triết học và khoa học Về triết học, tạp chí chủ trươngtruyền bá tư tưởng triết học của phương Tây, nhằm cải biến nhận thức truyềnthống của người Việt thoát khỏi ảnh hưởng tư tưởng triết học Nho giáo, dịch
và đăng những công trình triết học của Déscartes, Bergson, Voltaire,Julessimon, J.Rousseau, Montesquieu…(Chẳng hạn, Phạm Quỳnh dịch vàgiới thiệu học thuyết của Voltaire in trên số 114, hoặc Thượng Chi (bút danhcủa Phạm Quỳnh) dịch thuyết Tự do luận của Julessimon in trên số 121).Ngay trong Mấy lời nói đầu in ở số đầu tiên, ra ngày 1/7/1917, chủ bút Phạm
8 Nguyễn Phương Chi (2004), “Nhóm Nam Phong”, Từ điển văn học (Bộ mới), Nxb Thế giới, Hà Nội, tr.1270
Trang 11Quỳnh đã nói rõ: “Trong những bài bình luận về triết học, chúng tôi lấy cáichiết trung chủ nghĩa làm cốt, nghĩa là không thiên về một học thuyết nào, cáinào hay cũng thâu nhặt lấy Nhưng cái tôn chỉ của chúng tôi là giúp cho sựtiến bộ của quốc dân về đường tri thức, về đường đạo đức, thì tất khuynhhướng về cái “duy tâm chủ nghĩa” hơn là cái “duy kỹ chủ nghĩa” Vậy vềđường tư tưởng, chúng tôi thiên trọng cái triết học của nước Pháp, vì cái triếthọc Pháp thực là gồm cả bấy nhiêu cái khuynh hướng “duy tâm”, “duy tha”
mà thực tế đáng làm mẫu cho cái lý tưởng mới của ta” Về văn học, tạp chídịch và giới thiệu văn học Hy La, các tác giả văn học Pháp như thơ củaCharles Pierre Baudelaire, truyện ngắn của Guy de Maupassant… Văn họctrong nước được giới thiệu ở mục văn tuyển, chọn đăng thơ của các tác giảthành danh trong quá khứ (Bạch Vân thi tập của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Khócquan thượng thư Vân Đình Dương Khuê, Đùa ông bạn điếc của NguyễnKhuyến…), thơ của các tác giả đương thời (Đông Dương tổng ca của TônThất Pháp, Chơi chùa Ngũ Hành, Tới Ải Vân không gặp bạn của Trần HữuGiương…), hoặc văn xuôi, mà chủ yếu là truyện ngắn (Lòng yêu nước củaMân Châu Nguyễn Mạnh Bổng, Đồng tiền nói chuyện của Điếu Hoàng…)
Về khoa học, tạp chí giới thiệu những phát minh/ kiến thức mới mẻ củaphương Tây, như bài viết về kỹ thuật đóng tàu ngầm của kỹ sư người PhápLaubeuf, bài Tâm lý học-định lệ của cảm giác (Nguyễn Triệu Luật dịch), hoặccác bài viết về khoa học thường thức như Mấy lời về phép vệ sinh (Phan Khôidịch), Bệnh lao có chữa được không của Phạm Quỳnh, Cái hại thuốc lá của
Mã Nhân… Nhìn chung, nội dung tạp chí đã đề cập đến nhiều vấn đề, nhiềulĩnh vực khác nhau trong cuộc sống của con người, xứng đáng với sự tôn vinh
là bách khoa tạp chí đương thời Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan cho rằng:
“Muốn hiểu biết những vấn đề tôn giáo hay văn học, những thơ văn Việt Nam
từ xưa cho đến thế kỷ thứ XIX, để hiểu hơn lịch sử hay cuộc đời của nhữngnhân vật lịch sử Việt Nam, những vấn đề chính trị hay xã hội Âu châu…
Trang 12chúng ta chỉ cần đọc theo dõi tạp chí này Chỉ cần đọc tạp chí Nam Phongcũng có thể mở mang kiến thức được.
Qua 17 năm phát triển, mảng sáng tác đã ghi dấu ấn sắc nét trên Namphong tạp chí, đặc biệt khi đặt trong tương quan đời sống văn học trên báo chígiai đoạn cùng thời (1917-1934) Thực tế cho thấy, mặc dù có thời gian hainăm tồn tại song song và giao thoa với phong trào Thơ mới (1932-1934)nhưng thơ ca trên Nam phong tạp chí chủ yếu thuộc dòng thơ cũ gắn với thểĐường luật và không để lại dấu ấn nào đáng kể Do tính chất phức tạp, phứchợp, nguyên hợp của các loại hình và thể loại văn học mà nhà thư mục họcNguyễn Khắc Xuyên đã phân các bài viết trên Tạp chí thành 7 chủng mục cơbản: - văn học, văn hóa, văn minh; - văn gia, thi gia; - văn phẩm; - văn thể; -văn học thế giới; - văn học Pháp; - văn học Trung Hoa9 Sự phân loại trên đâychỉ là một phương án và còn khá cọc cạch Tuy nhiên, có thể cho rằng, thànhtựu sáng tác trên Nam phong tạp chí chủ yếu lại là văn xuôi với hai thể loạichính là du ký và truyện ngắn
1.3.1 Du ký
Trong nền văn học trung đại Việt Nam đã có nhiều sáng tác thuộc thểtài du ký (như thơ ca đề vịnh phong cảnh Thăng Long, núi Bài Thơ, Yên Tử,Hoa Lư, sông Hương núi Ngự, Gia Định, Hà Tiên ) Bước sang thế kỷ XX,thể tài du ký có bước phát triển mạnh mẽ Khi thực hiện công trình Mục lụcphân tích Tạp chí Nam phong, nhà thư mục Nguyễn Khắc Xuyên xác định du
ký (còn được ông gọi là du hành) là 1 trong 14 bộ môn Ông nêu nhận xét:
“Nhiều khi chúng ta tự cảm thấy, sống trong đất nước với giang sơn gấm vóc
mà không được biết tới những cảnh gấm vóc giang sơn Thì đây, theo tờ Namphong, chúng ta có thể một phần nào làm lại cuộc hành trình qua tất cả nhữngphong cảnh hùng vĩ nhất, đẹp đẽ nhất của đất nước chúng ta từ Bắc chí Nam,
từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến đảo Phú Quốc, từ núi Tiên Du đến cảnh Hà Tiên
và Ngũ Hành Sơn, từ Cổ Loa, Hạ Long đến Huế thơ mộng Với thời gian,
9 Phạm Duy Tốn (1918), “Sống chết mặc bay”, Nam Phong tạp chí, số 18.
Trang 13hẳn những tài liệu này càng ngày càng trở nên quý hoá đối với chúng ta Trong mục Du ký này, phải kể bài Hạn mạn du ký của Nguyễn Bá Trác, Lạitới Thần kinh của Nguyễn Tiến Lãng; Mười ngày ở Huế, Một tháng ở Nam
kỳ, và nhất là Pháp du hành trình nhật ký của Phạm Quỳnh”10
Thông qua các chuyến đi, các cuộc giao lưu mà mỗi người vừa tăngthêm nhận thức và niềm tự hào dân tộc, vừa chiêm nghiệm và chứng nghiệmđược đầy đủ tình nghĩa đồng bào Trong một chuyến tới thăm Hà Nội, ôngNguyễn Tử Thức, chủ bút Nam trung nhựt báo ở Sài Gòn, đã phát biểu trênNam phong tạp chí: “Thiệt chúng tôi không ngờ giang sơn nước Nam ta cẩm
tú như vầy Là bởi xưa nay chưa đi khắp nên chưa biết, chưa biết bờ cõinước ta to rộng, nhân dân nước ta đông đảo là dường nào Tới nay mới biết,càng biết mà cái cảm tình đối với tổ quốc càng chan chứa biết bao! Khi tớiTourane, khi tới Hải Phòng, quanh mình toàn những người bổn quốc, cùng
ăn bận như mình, cùng nói năng như mình, nhận ra mới biết người với mình,mình với người, tuy ăn ở xa nhau mà cũng là người một nòi một giống, chớđâu”11
Bài Cảnh vật Hà Tiên (do Đông Hồ và Nguyễn Văn Kiểm sao lục) đã
mở đầu bằng niềm tự hào: “Tỉnh Hà Tiên có nhiều cảnh đẹp, có bãi dài biểnrộng, hồ trong núi biếc, mỗi cảnh đều có vẻ đẹp thiên nhiên của tạo hoá Cảnh bãi biển thì kiêm cả màu trời sắc nước, bãi cát mênh mông, gió nam mát
mẻ Cảnh núi như Thạch Động có các kỳ quan quái thạch, núi Bình San, núi
Tô thì có cỏ đẹp hoa thơm ” Niềm tự hào trước vẻ đẹp quê hương xứ sở củatác giả cũng đồng điệu với tấm lòng người chủ báo qua mấy dòng đề tựa đầy
ý nghĩa: “Muốn cho con trẻ yêu mến nước nhà thì phải cho con trẻ thôngthuộc nước nhà, hiểu biết cả lịch sử, địa lý, lễ giáo, phong tục; nhỏ từ cáchsinh hoạt trong dân gian; lớn đến các kỷ cương về đạo lý, ngõ hầu mới cólòng thiết tha đến nơi quê hương tổ quốc của mình Lại trước khi biết đến cái
10 Nguyễn Khắc Xuyên (2002), Mục lục phân tích tạp chí Nam phong, Nxb Thuận Hóa - Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội.
11 Thượng Chi (1920), “Cùng các phái viên Nam Kỳ”, Nam Phong tạp chí, số 32.
Trang 14tổ quốc lớn là toàn thể quốc gia, phải biết cái tổ quốc nhỏ là nơi địa phươngmình sinh trưởng đã”12.
Vượt qua những áp đặt tuyên truyền tư tưởng chính trị “Pháp - Việt đềhuề” và hạn chế lịch sử nhất định, Nam phong tạp chí đã tiếp nối được tinhthần yêu nước và niềm tự hào dân tộc từ cội nguồn văn học truyền thống.Trong một chừng mực nhất định, nhiều trí thức cựu học và tân học đã biết lợidụng diễn đàn công khai để khơi gợi và giáo dục tình cảm yêu nước, nhắc nhớlại truyền thống đấu tranh anh dũng ngàn năm (thông qua việc tưởng niệm cácdanh nhân đất nước như An Dương Vương, Lý Thái Tổ, Trần Hưng Đạo, LêLợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung ; và thông qua việc ca ngợi các di tích lịch
sử như Cổ Loa, đền Lý Bát Đế, hồ Hoàn Kiếm, Hoa Lư, lăng điện xứ Huế,danh thắng Bà Nà, Ngũ Hành Sơn, Sài Gòn, Tây Đô, Phú Quốc, Thạch Động,
Hà Tiên)
Xét trên phương diện hình thức, thể tài du ký thu nạp nhiều phong cáchthể loại, Nam phong tạp chí chịu sự chỉ đạo và quản lý trực tiếp của chínhquyền đương thời nên buộc phải phát ngôn tiếng nói quan phương Tuy vậy,các bài du ký này vẫn thể hiện được niềm tự hào dân tộc và cảm xúc chânthành trước vẻ đẹp non sông đất nước Hơn nữa, nhiều bài du ký (như Cùngcác phái viên Nam Kỳ, Một tháng ở Nam Kỳ, Mười ngày ở Huế, Pháp duhành trình nhật ký; Tổng thuật về việc phái bộ Bắc Kỳ đi quan sát đường xelửa Vinh - Đông Hà ) lại thực sự có giá trị sử liệu để xem xét nhiều sự kiện,hiện tượng văn hoá - xã hội và định vị hoạt động tổ chức hành chính của giaitầng công chức thượng lưu dưới thời thực dân phong kiến Có bài du ký viễn
du ghi lại những chuyến du hành vượt biên giới, đòi hỏi cả nguồn kinh phí,yêu cầu công việc và ý chí của người ham hoạt động Các bài du ký này đã
mở ra những chân trời nhận thức mới, đưa lại niềm phấn khích Đó là nhữngbài du ký dài hơi, phong phú, hấp dẫn như Hạn mạn du ký (kể lại cuộc đi chơiphiếm qua Bangkok - Hương Cảng - Nhật Bản - Thượng Hải - Nam Kinh -
12 Đông Hồ và Nguyễn Văn Kiểm (1930), “Cảnh vật Hà Tiên”, Nam Phong tạp chí, số 150.