Thời kỳ này, Việt Nam đã xuất hiện những tờ báo viết về kinh tế, trong đó nổi bật với những cái tên như Nông Cổ Mín Đàm, Thực Nghiệp Dân Báo, Khai Hóa Nhật Báo, Đăng Cổ Tùng Báo … Dù nhữ
Trang 1MỤC LỤC
Chương 1 QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA
TỜ BÁO NÔNG CỔ MÍN ĐÀM……… 07 - 15
II QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA TỜ BÁO 08 - 15
1 “Nông Cổ Mín Đàm”, tờ báo kinh tế đầu tiên của
PHÂN TÍCH 01 TÁC PHẨM (NHIỀU TÁC PHẨM), MỘT TRANG CỦA TỜ BÁO NÔNG CỔ MÍN ĐÀM………
Trang 2DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lịch sử Báo chí Thế giới, Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Tịnh, Nhà xuất bản Chính trị-Hành chính, năm 2011
2 Diện mạo báo chí khu vực Đông Nam Á, Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Tịnh, Nhà xuất bản Lao động xã hội, năm 2017
3 Báo chí Thế giới và Việt Nam, Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Tịnh, Nhà xuất bản Lao động xã hội, năm 2017
4 Giáo trình lịch sử báo chí, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trường Giang, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2017
5 Giáo trình lịch sử báo chí, tập 1, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trường Giang, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2020
6 Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam (1925-2010), Phó Giáo sư Đào Duy Quát, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, năm 2010
7 Lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Hoàng Linh, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 2015
8 Lịch sử báo chí Việt Nam (1865-1945), Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quang Hưng, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 2018
9 Lịch sử các chế độ báo chí ở Việt Nam, Phan Đăng Thanh, Trương Thị Hoà, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
10 Tài liệu Lược sử Báo chí Việt Nam từ 1865 đến nay của Viện nghiên cứu phát triển Phương Đông (ORDI)
11 Bài viết Kỷ niệm ngày báo chí cách mạng Việt Nam: Điểm danh những tờ báo kinh tế Việt Nam đầu tiên của tác giả Hoài Thương, đăng trên Tạp chí Điện tử đầu tư tài chính, ngày 20/6/2021
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Trải qua hơn 100 năm hình thành và phát triển với biết bao thăng trầm, biến động, báo chí Việt Nam đã và đang giữ một vai trò quan thiết, chi phối mọi mặt đời sống, xã hội, trở thành một trong những công cụ hàng đầu góp phần truyền bá thông tin, cung cấp tri thức, định hướng những giá trị tinh thần tốt đẹp và nâng cao dân cao dân trí quốc gia Ngay từ thời kì đầu, những tờ báo ra đời dưới chế độ thuộc địa đã đi tiên phong trong việc
mở mang kiến văn, “khai dân trí, chấn dân khí”, hướng dẫn người Việt tiếp cận những giá trị tiến bộ từ phương Tây
Thời kỳ này, Việt Nam đã xuất hiện những tờ báo viết về kinh tế, trong đó nổi bật với những cái tên như Nông Cổ Mín Đàm, Thực Nghiệp Dân Báo, Khai Hóa Nhật Báo, Đăng Cổ Tùng Báo … Dù những tờ báo này
đã bị đình bản từ lâu nhưng chúng đã để lại những đóng góp không nhỏ vào
bề dày lịch sử báo chí nước nhà
Về nội dung, các báo cũng không đơn thuần là những tờ công báo nữa
mà phản ánh quyền lợi của giới kinh doanh công thương cũng như phản ánh những chuyển biến trong kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội Việt Nam đương thời Sự xuất hiện ở Sài Gòn tờ báo Nông Cổ Mín Đàm, một phần nào của Lục tỉnh tân văn rõ ràng là không xa lạ với việc nhoi lên của tư sản bản xứ và của địa chủ tư sản hóa Vì vậy trong bài tiểu luận tìm hiểu sự ra đời và phát triển của một tờ báo Việt Nam hoạt động trước năm 1945, tôi xin chọn tờ báo kinh tế đầu tiên bằng chữ Quốc ngữ của Việt Nam: “Nông
Trang 4nhân Việt Nam cách giao thương buôn bán và khuyến khích, kêu gọi họ đoàn kết để cạnh tranh với các thương nhân Hoa kiều và Ấn kiều
Ông cũng không ngần ngại phân tích, mổ xẻ trên báo chí những thói
hư tật xấu của người Việt trong lĩnh vực thương nghiệp và kể cả tư duy, hành xử trong cuộc sống Mục đích là để chỉ ra những điểm hạn chế, ngăn cản dân tộc trên bước đường canh tân Tờ báo ra đời góp phần thúc đẩy việc phát triển nền báo chí và văn học chữ quốc ngữ tại Nam Kỳ nói riêng
và Việt Nam nói chung
2 Nội dung nghiên cứu đề tài
Bài tiểu luận nghiên cứu về tờ báo Nông Cổ Mín Đàm, kết cấu thành các phần như sau: Quá trình phát triển và đặc điểm của tờ báo; Người (nhóm) sáng lập tờ báo; Phân tích 01 tác phẩm (nhiều tác phẩm), một trang của tờ báo; Ý nghĩa, vài trò của tờ báo; Bài học kinh nghiệm rút ra từ sự ra đời, phát triển của tờ báo
3 Mục đích nghiên cứu đề tài
Tìm hiểu sự ra đời và phát triển của một tờ báo việt nam hoạt động trước năm 1945, mà cụ thể là tờ báo Nông Cổ Mín Đàm là chủ đề hết sức ý nghĩa, đặc biệt đối với những người làm báo hiện nay, với nguồn tài liệu tham khảo quý giá, lâu đời Đây là vấn đề thiết thực với cuộc sống, vì thế tôi đã tiến hành tìm hiểu nhằm phân tích, chứng minh những vấn đề đặt ra
sự ra đời và phát triển của tờ báo, vận dụng những bài học quý giá vào thực tiễn làm báo hiện nay
4 Phương pháp nghiên cứu đề tài
Bài tiểu luận này tôi thực hiện chủ yếu bằng cách ứng dụng kiến thức đã được học kết hợp với nghiên cứu sách báo và truy cập internet để tìm kiếm thông tin cho bài tiểu luận của mình Ngoài ra có thể nói tới sự hướng dẫn về cách làm một bài tiểu luận của quý thầy, cô và các bạn học
Trang 5NỘI DUNG Chương 1 QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA TỜ BÁO NÔNG CỔ MÍN ĐÀN
I HOÀN CẢNH RA ĐỜI CỦA TỜ BÁO
“Nông-Cổ Mín-Đàm” số ra mắt với bài “Nông-Cổ Nhựt-Báo Tự Tự”
Tờ báo này ra đời theo một nghị định của Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ban hành tại Sài Gòn ngày 14 tháng 2 năm 1901 Ban đầu, trụ
sở của tòa soạn đặt ở số 84 đường La Grandière, Sài Gòn Một thời gian sau, trụ sở thay đổi liên tục, cuối cùng tọa lạc tại số 12 đường Cap St–Jacques, Sài Gòn Mục đích của việc xuất bản tờ báo được nói khá rõ ở lời
“tự tự” số 1:
“Hai mươi năm chẳng ở miền Nam thổ, nay đã tiệm thành cơ chỉ quy
mô Đường thiên lý lục tỉnh dẫu khác đạo cang thường lễ nghĩa như nhau, nơi nơi cũng “Tạo doan hồ phu phu” Việc hiếu-sự nay đà rang rảnh tình thê nhi thêm lại rịch ràng Vậy nên công sự từ hưu, vui theo thú thê trì nông-cổ Thương Nam thổ dường như cố thổ, mến Nam nhơn quá bằng Tây
Trang 6nhơn, muốn sao cho nông-cổ phấn hành, sanh đại lợi cùng nhau cọng hưởng Vậy ra sức lập nên nhựt báo thông tình nhau mà lại rộng chỗ kiến văn, lần lần liệu ta cử đồ đại sự
Trong Đông cảnh Cao-ly, Nhựt-bổn, nước Xiêm-la cùng nước Đại-thanh đâu đâu cũng đều có công văn nhựt báo Há Lục tỉnh anh hùng trí dõng, lại khoanh tay ngồi vậy mà xem, không thi thố cùng người mà trục lợi
Nay nhờ lượng quan trên nghị chuẩn, cho ấn hành Nông Cổ Mín Đàm Vậy xin lục dịch lảm tàng, mà gắn sức giúp nhau nên việc”
Canavaggio cẩn tự
II QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA TỜ BÁO
1 “Nông Cổ Mín Đàm”, tờ báo kinh tế đầu tiên của Việt Nam
Quang cảnh đường Catinat (Đồng Khởi)
trước nhà hàng Pháp “Continental”
Tại Nam Kỳ, trước năm 1881, các thể loại báo chí đều phải được chính quyền cho phép trước khi phát hành Điều kiện tiếp theo là chủ tờ báo phải là người mang quốc tịch Pháp Từ khi luật tự do báo chí 29/07/1881 được ban hành và áp dụng tại Nam Kỳ thuộc địa của Pháp, mọi công dân Pháp từ 18 tuổi có quyền tự do in ấn và phát hành báo chí bằng bất kỳ ngôn ngữ nào Tuy nhiên, người Việt Nam, chiếm đa số tại Nam Kỳ không được hưởng quy chế này
Trang 7Thế nhưng, đạo luật tự do báo chí trên nhanh chóng bị hạn chế bởi sắc lệnh 30/12/1898 Theo đó, các tờ báo được in bằng bất kỳ ngôn ngữ nào ngoài tiếng Pháp phải được chính phủ cho phép trước Giấy phép hoàn toàn
có thể bị thu hồi trong trường hợp vi phạm những điều khoản quy định Chính vì vậy, báo chí tiếng Việt gần như vắng bóng trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX Ngoài những quy định hạn chế tự do báo chí, việc người Pháp nắm độc quyền trong lĩnh vực này cũng là một lý do quan trọng giải thích hiện tượng trên In ấn, xuất bản và báo chí là các ngành được du nhập
từ Pháp nên, ngoài kỹ thuật in mộc bản thủ công, người Việt không có một chút kinh nghiệm nào Hơn nữa, chi phí thực hiện những công việc trên vô cùng tốn kém Đây cũng là lý do giải thích tại sao chỉ có những nhà in và những tờ báo của Chính phủ mới tồn tại được sau khi công cuộc bình định Nam Kỳ kết thúc, trước khi một số tờ báo và nhà in tư nhân Pháp ra đời trong những năm tiếp theo
Trong suốt hơn 35 năm, làng
báo chữ quốc ngữ chỉ biết đến tờ
Gia-định báo
(15/04/1865-31/12/1909), và sự tồn tại ngắn ngủi
của hai tờ Phan Yên báo và
Nhựt-trình Nam-Kỳ (có rất nhiều ý kiến
khác nhau về ngày phát hành số đầu
tiên của hai tờ báo này) Phải tới
năm 1901, Sài Gòn mới có thêm
một tờ báo viết bằng chữ quốc ngữ
khác, tờ Nông Cổ Mín Đàm
(Causeries sur l’agriculture et le
commerce, 08/1901-11/1924)
Trang 8Tên của tờ Nông Cổ Mín Đàm được in lớn trên trang nhất bằng ba loại chữ, Quốc ngữ, Hán và Pháp, với ý nghĩa : “uống trà bàn chuyện làm ruộng
và đi buôn” Đây được coi là tờ báo kinh tế đầu tiên của Việt Nam
Mục đích của việc xuất bản tờ báo được nêu rõ ở lời tựa, trong số 1:
“Hai mươi năm chẳng ở miền Nam thổ, nay đã tiêm thành cơ chỉ quy mô Đường thiên lý lục tỉnh dẫu khác đạo cang thường lễ nghĩa như nhau, nơi nơi cũng “Tạo doan hồ phu phu” Việc hiếu-sự nay đà rang rảnh tình thê nhi thêm lại rịch ràng Vậy nên công sự từ hưu, vui theo thú thê trì nông-cổ Thương Nam thổ dường như cố thổ, mến Nam nhơn quá bằng Tây nhơn, muốn sao cho nông-cổ phấn hành, sanh đại lợi cùng nhau cộng hưởng Vậy
ra sức lập nên nhựt báo thông tình nhau mà lại rộng chỗ kiến văn, lần lần liệu ta cử đồ đại sự
Trong Đông cảnh Cao-ly, Nhựt-bổn, nước Xiêm-la cùng nước thanh đâu đâu cũng đều có công văn nhựt báo Há Lục tỉnh anh hùng trí dõng, lại khoanh tay ngồi vậy mà xem, không thi thố cùng người mà trục lợi “Nay nhờ lượng quan trên nghị chuẩn, cho ấn hành Nông Cổ Mín Đàm Vậy xin lục dịch lảm tàng, mà gắn sức giúp”
Đại-Báo có 08 trang, phát hành thứ Năm hàng tuần tại Sài Gòn, sau này được tăng lên mỗi tuần 03 kỳ Ban đầu, trụ sở của toà soạn đặt ở số 84 đường La Grandière, Sài Gòn Sau đó, trụ sở liên tục thay đổi trước khi tọa lạc tại số 12 đường Cap Saint-Jacques, Sài Gòn
Số đầu tiên được phát hành ngày 01/08/1901 Thế nhưng, theo sắc lệnh của Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer, ký ngày 14/02/1901, đơn yêu cầu xin “lập một tờ báo nông nghiệp bằng chữ quốc ngữ và chữ Hán” được Paul Canavaggio viết cách đó 10 năm, vào ngày 24/01/1891 Tờ báo tồn tại tới tháng 11/1924, khoảng hơn 20 năm, với nhiều lần thay đổi tên gọi, như: Tân đời thời báo - Journal des jeunes générations và đăng lại một
số bài viết của tờ Công luận báo Nông Cổ Mín Đàm được in tại Nhà Hiệu sách Claude & Cie (Imprimerie-Librairie Claude & Cie), lần lượt theo
Trang 9in-khổ in-folio (dưới 40 cm), sau đó in-4° (dưới 30 cm), in-8° (dưới 25 cm) và cuối cùng là Grand in-folio (hơn 40 cm)
Chủ tờ báo, ông Paul Canavaggio, là một người Pháp, gốc đảo Corse, vừa là một chủ đồn điền, một nhà buôn muối và hội viên Hội đồng Thuộc địa Nam Kỳ Ông chủ tờ báo tận dụng mục “Cáo thị” để quảng cáo hoạt động kinh doanh của mình như sau :
“Ông Canavaggio, là chủ bán muối lục tỉnh rao cho những người hay dùng muối, hoặc người hạ bạc, hoặc người làm mắm đặng rõ trong hầm muối của ông Canavaggio tại Bắc-Liệu và tại Chợ-Lớn bán rẻ cứ mỗi một trăm kilo bán một đồng tám giác Nếu người coi tiệm bán mắc hơn giá ấy, thì phải tỏ cùng ông phân cho Hay người nào có muốn mua nhiều, thì phải gởi thơ cho ông bán cho
Và ông tỏ cho chư vị rõ giá của nhà quan thê ngoại ngạch, bán đến hai đồng ba cắc tư tại Chợ-Lớn, còn tại Bắc-Liệu 2 đồng bảy chiêm Xem lại coi của ông Canavaggio, bán rẻ hơn nhiều lắm, tại Chợ-Lớn rẻ hơn năm cắc tư, tại Bắc-Liệu hai cắc bảy chiêm, mỗi trăm kilo
Như khách nào mà ngăn trở điều chi, hãy tỏ cho ông Canavaggio, tại đường La Grandière số 84, Sài Gòn.” (Số 41, ngày 05/06/1942)
Nông Cổ Mín Đàm là một tuần báo kinh tế tư nhân nên không nhận được bất kỳ khoản tiền trợ cấp nào của chính phủ và buộc tự tìm cách phân phối và thu hút độc giả Trong khi đó, các tờ công báo, như Gia-định báo, được in theo yêu cầu của chính phủ, được phát không tới các sở hành chính
và trường học của Nhà nước, hay các địa phương được lệnh trích ngân sách đặt mua Thế nhưng, dù phát hành rộng rãi khắp Lục tỉnh, số người đặt mua báo Nông Cổ Mín Đàm vẫn không nhiều Sau một năm phát hành, năm
1902, tờ báo mới có 325 người đặt mua Điều này hoàn toàn có thể hiểu được vì người đặt mua báo phải là những người biết chữ và có điều kiện tài chính, nên danh sách độc giả của tờ báo chủ yếu là các quan chức và điền chủ địa phương, hay các công chức nhà nước
Trang 10Một khó khăn khác mà Nông Cổ Mín Đàm phải đối mặt là số người đặt mua chịu rất nhiều, tới mức tờ báo phải tha thiết năn nỉ những người còn nợ tiền thanh toán tiền báo trong mục “Bổn quán cẩn tín”:
“Bổn quán kính ít lời với chư quí hữu, sau xin trân tình cho rõ lẽ đục trong: Nhựt trình Nông Cổ Mín Đàm lập từ 1er aout 1901 đến nay, cũng gần giáp một năm, nhờ ơn của các quí-hữu mua mà xem đặng ba trăm hai mươi lăm
vị Xin chư quí hữu xét coi anh em chúng tôi, chẳng những lỗ công mà thôi, mà lại lỗ tiền nữa Tuy vậy mà đều làm hữu ích cho người, thì anh em chúng tôi dầu lỗ công dầu lỗ tiền, cũng chẳng mỏi chí, nguyện làm sao cho đến thành sự cho người mới thôi Thương ôi! Chẳng những là ít người muốn xem mà thôi,
mà lại trong số ba trăm hai mươi lăm người mua, thì có hai trăm lẻ đã trả tiền Xin coi như vậy thì hẹp cho chúng tôi lắm
Nay chúng tôi xin đăng trọn những chư vị chưa trả vô nhựt trình này, đặng nhắc cho nhớ rõ, ráng gởi bạc đến cho bổn quán, đặng mà xài kẻo lỗ nhiều lắm Xin chớ phiền sao mà hỏi tiền, vì thiếu và lỗ nên phải hỏi.” (Số
Một số ý kiến đánh giá “Thương cổ luận” là một mục quan trọng của
tờ báo Xuất hiện ngay trên trang nhất từ số đầu tiên, tác giả Lương Khắc Ninh thẳng thắn tuyên chiến với tư tưởng tứ dân “sĩ, nông, công, thương”
đã ăn sâu vào suy nghĩ của người Việt bằng lời khẳng định: “Sự đại thương
là đệ nhứt cách giúp cho dân phú quốc cường” Đồng thời, những bài viết nhằm mục đích hướng dẫn các thương nhân Việt Nam cách giao thương buôn bán và khuyến khích, kêu gọi học đoàn kết để cạnh tranh với các thương nhân Hoa kiều và Ấn kiều Vì lẽ đó, đây được coi là tờ báo kinh tế
Trang 11đầu tiên bằng chữ quốc ngữ” Tới năm 1906, “Thương cổ luận” chính thức giã từ Nông Cổ Mín Đàm, sau hơn 100 số
2 Phổ biến chữ quốc ngữ
Ngoài ý nghĩa là tờ báo kinh tế đầu tiên tại Việt Nam, Nông Cổ Mín Đàm còn là một ấn bản giúp người đọc giải khuây lúc rảnh rỗi Thực vậy, hơn một nửa số trang báo giành đăng các truyện dịch của Trung Quốc hay truyện ngắn của Anh, Pháp Trước đó khi thể loại truyện này được đăng thường xuyên trên Nông Cổ Mín Đàm, Huỳnh Tịnh Của đã dịch một số tác phẩm Trung Quốc như Cao Sĩ truyện, Trang Tử, Chiến quốc sách, Liêu Trai chí dị Tuy nhiên, bản dịch hoàn chỉnh một bộ “truyện Tầu” sang tiếng Việt phải kể tới Tam Quốc chí tục dịch, được đăng ngay từ số đầu tiên, sau đó là các tác phẩm nổi tiếng khác như Liêu Trai chí dị, Kim cổ kỳ quan, Bao Công kỳ án
Là một trong những ấn phẩm hiếm hoi trong giai đoạn này, Nông Cổ Mín Đàm trở thành nơi thử nghiệm của một đội ngũ dịch “truyện Tầu”, vừa tinh thông Hán học và biết chữ quốc ngữ như, Nguyễn Chánh Sắc, Trần Phong Sắc, Nguyễn An Khương, Nguyễn An Cư, Đinh Văn Đẩu, Trần Hữu Quang, Huỳnh Trí Phú…
Nhờ giữ các chức vụ chủ bút hay phụ bút cho tờ báo, họ khởi xướng phong trào dịch tiểu thuyết thần kỳ, anh hùng nghĩa hiệp của Trung Quốc
Trang 12trong những năm 1905-1910 Nguyễn An Khương, Nguyễn Chánh Sắc, Trần Phong Sắc đã được báo Phụ nữ tân văn đánh giá là “những tay dịch thuật trứ danh của Nam Kỳ”, riêng “Trần Phong Sắc là nhà dịch thuật trứ danh nhứt”, với 29 bộ truyện Tàu được dịch sang tiếng Việt
Ngoài mục truyện dịch, Nông Cổ Mín Đàm còn có mục “Thi phổ” để đăng các sáng tác thi ca mới của độc giả hay văn học dân gian sưu tầm…
Tờ báo cũng là đơn vị đầu tiên tổ chức cuộc thi truyện ngắn trong lịch sử Văn học Việt Nam hiện đại
Dù ra sau các tờ Thông loại khóa trình, Phan Yên báo, Nhựt-báo
Nam-kỳ, nhưng Nông Cổ Mín Đàm hội tụ đầy đủ yếu tố của một tờ báo và tồn tại trong một khoảng thời gian khá dài Cách trình bày của tờ báo rất đơn giản, do hạn chế của kỹ thuật in ấn thời kỳ này Ngoài tên báo trên trang nhất được in to và trình bày một cách cầu kỳ hơn, các bài viết bên trong được chia thành hai cột, không hình minh họa Ngoài ra, các mục cách nhau bằng một dòng kẻ và tên tiêu đề được in to đậm hơn
Cách hành văn của tờ báo dài và lủng củng, thể hiện rõ đặc điểm của tiếng Việt thời kỳ này Chính vì vậy, các tác phẩm dịch thuật được đăng trên báo đóng một vai trò quan trọng trong việc cải thiện văn phong chữ quốc ngữ, cùng với việc bổ sung từ vựng chuyên môn và du nhập vốn từ mới Cuối cùng, không chỉ phổ biến tư tưởng Đông phương, Nông-cổ mín-đàm còn phổ biến cả học thuật phương Tây, theo con đường mà Trương Vĩnh Kỹ đã làm từ trước
Theo nhận xét của một nhà nghiên cứu, “Nông Cổ Mín Đàm ra đời trong thời buổi sơ khai của nền báo chí nước ta, lúc chữ quốc ngữ cũng còn
ít người biết đọc Cho nên, mặc dù nó đã đình bản chưa đầy một thế kỷ, mà
có ít người biết đến tờ báo này” Ngoài ra, cũng cần đề cập tới vấn đề nộp lưu chiểu Do chính quyền thuộc địa còn phải đối mặt với những biến động chính trị-xã hội trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX-đầu thế kỷ XX nên không chú ý đến công việc lưu trữ Cuối cùng, vì đây là tờ báo tư nhân nên chỉ
