Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nâng cao chất lượng học tập địa lý 8 cho học sinh (bộ sách kết nối tri thức với cuộc sống)

với sách giáo khoa mới, trong quá trình dạy học thầy phải suy nghĩ đề lựa chọn các hình thức tổ chức để hướng dẫn học sinh theo nội dung thích hợp của từng bài, còn học sinh phải nỗ lực

1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO …

TRƯỜNG THCS …

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

“VẬN DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC TẬP ĐỊA LÝ 8 CHO HỌC

SINH”

(Bộ sách KẾT NỐI TRI THỨC)

Tác giả:

Trình độ chuyên môn:

Chức vụ:

Đơn vị công tác:

Năm học 2022-2023

2

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu 2

4 Đối tượng nghiên cứu 2

B NỘI DUNG 2

1 Cơ sở lý luận 2

2 Cơ sở thực tiễn 3

2.1 Thực trạng dạy học môn Địa lý ở trường trung học cơ sở 3

2.2 Về thực trạng học của học sinh 4

3 Giải pháp thực hiện 5

Biện pháp 1: Sử dụng đồ dùng dạy học trực quan nhằm nâng cao hiệu quả khai thác kiến thức tiết học Địa lý cho học sinh 5

Biện pháp 2: Ứng dụng hiệu quả bản đồ tư duy trong công tác giảng dạy nội dung Địa lý cho học sinh 11

Biện pháp 3: Tăng cường tổ chức các hoạt động nhóm, nâng cao hiệu quả giờ học Địa lý 16

Biện pháp 4: Phát huy hiệu quả của phương pháp “Học thông qua chơi” để cải thiện hứng thú học tập Địa lý cho học sinh 19

4 Hiệu quả của sáng kiến 23

C KẾT LUẬN 25

1 Kết luận 25

2 Bài học kinh nghiệm 25

1

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Để đưa nước ta thoát khỏi tình trạng lạc hậu, kém phát triển, Đảng ta đã đề

ra đường lối: “Tiến hành công nghiệp hoá - hiện đại hoá” phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp Và để đào tạo thế hệ trẻ Việt Nam, nghị quyết 40 của Quốc hội khóa X, Bộ Giáo dục và đào tạo đã chủ trương đối mới chương trình GDPT 2018 Chương trình mới dựa trên quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm “học sinh là chủ thể của giáo dục”, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn Cùng với việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa đòi hỏi phải có sự đổi mới phương pháp dạy và phương pháp học với sách giáo khoa mới, trong quá trình dạy học thầy phải suy nghĩ đề lựa chọn các hình thức tổ chức

để hướng dẫn học sinh theo nội dung thích hợp của từng bài, còn học sinh phải nỗ lực tìm tòi kiến thức mới theo sự hướng dẫn của giáo viên trong quá trình học tập của mình.Việc đổi mới phương pháp dạy và phương pháp học chính là con đường

để đào tạo thế hệ trẻ có thói quen học tập suốt đời nhằm giúp các em thích ứng với thời đại khoa học kĩ thuật phát triển như vũ bão, thời đại của một: “xã hội học tập”

Mục tiêu dạy học môn Địa lí lớp 8 theo bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống là cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ địa lí đơn giản ở các vùng trên đất nước Việt Nam Bước đầu rèn luyện và hình thành một số kĩ năng: kĩ năng quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu địa lí từ các nguồn khác nhau; biết nêu thắc mắc

và đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp; nhận biết đúng các sự vật, hiện tượng địa lí; biết trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ; biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống

Để thực hiện tốt yêu cầu trên người giáo viên nói chung và giáo viên dạy Địa

lý nói riêng thì mục tiêu cần đạt được trong quá trình dạy học là hình thành cho học sinh phương pháp học tập để chiếm lĩnh tri thức và cái đích cần đạt của người học sinh là tạo cho bản thân một phương pháp học tập phù hợp để nắm vững kiến thức, xử lý những thông tin thu thập trong quá trình học tập Vì vậy, tôi đã lựa

2

chọn đề tài “Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nâng cao chất lượng học tập Địa lý 8 cho học sinh (Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống)”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài này nhằm nâng cao hiệu quả việc dạy môn Địa lí lớp 8, đồng thời giúp giáo viên nắm vững phương pháp dạy học môn Địa lí, giúp học sinh nắm vững kiến thức địa lí, biết vận dụng vào trong thực tiễn cuộc sống

3 Phạm vi nghiên cứu

Học sinh lớp 8 trường THCS…

4 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lý cho học sinh lớp 8 giúp các em yêu thích môn học và ứng dụng thành công các kiến thức trên lớp vào giải quyết các tình huống thực tế

B NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Trước hết để nâng cao chất lượng giảng dạy đòi hỏi người giáo viên phải có năng lực sư phạm vững vàng bởi vì dạy học vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật phải có những phương pháp giảng dạy phù hợp, theo hướng tích cực giúp học sinh chủ động trong việc tìm kiếm lĩnh hội kiến thức Việc nâng cao chất lượng giảng dạy nói chung và dạy học môn Địa lý nói riêng cần có những phương pháp đặc trưng riêng Ngoài việc lên lớp nhiều giáo viên phải không ngừng học hỏi tìm kiếm tham khảo những tài liệu có liên quan để làm sao có thể truyền đạt những kiến thức cho học sinh, một cách nhẹ nhàng, dễ hiểu Và sự tiếp thu của học sinh nhiều hay ít, nhanh hay chậm sẽ liên quan đến chất lượng của việc học Khi mà học sinh lĩnh hội kiến thức một cách đầy đủ, tự giác và tích cực thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng trong quá trình học tập của học sinh

Vì vậy việc nâng cao chất lượng trong việc dạy và học nói chung và môn địa

lý nói riêng là một phần rất quan trọng đối với người giáo viên Đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi mà toàn ngành đang ra sức thực hiện cuộc vận động “Hai không trong giáo dục”, thì chúng ta phải không ngừng nâng cao chất lượng dạy

5

3 Giải pháp thực hiện

Biện pháp 1: Sử dụng đồ dùng dạy học trực quan nhằm nâng cao hiệu quả khai thác kiến thức tiết học Địa lý cho học sinh

a Một số nguyên tắc khi sử dụng phương tiện - đồ dùng dạy học

- Sử dụng phương tiện - đồ dùng dạy học phải đáp ứng được mục tiêu và phù hợp với nội dung của việc dạy học

- Phải luôn đề cao vai trò hoạt động chủ động, tích cực của học sinh Giáo viên luôn tạo điều kiện tối đa cho học sinh tự mình làm việc với các phương tiện

- đồ dùng dạy học để khám phá, tìm tòi các tri thức cần thiết, đảm bảo cho toàn

bộ học sinh trong lớp được tiếp xúc với các phương tiện - đồ dùng dạy học

- Sử dụng phương tiện - đồ dùng dạy học đúng lúc Chỉ đưa phương tiện - đồ dùng dạy học vào lúc cần sử dụng, không đưa trước làm phân tán sự chú ý của học sinh, cũng không nên để quá lâu khi đã sử dụng xong

- Sử dụng phương tiện - đồ dùng dạy học đúng chỗ Chọn vị trí đặt phương tiện - đồ dùng dạy học để học sinh nào cũng nhìn thấy được, và nếu cần học sinh

có thể dễ dàng tiếp cận được Đặc biệt đối với phương tiện nghe nhìn thì phải chọn

vị trí sao cho học sinh sử dụng thuận lợi nhiều giác quan trong hoạt động với phương tiện

- Sử dụng phương tiện dạy học đúng cường độ Tùy theo đối tượng học sinh, việc sử dụng phương tiện dạy học diễn ra trong một thời lượng thích hợp, đảm bảo có tác dụng tích cực đối với việc học tập của học sinh

- Phối hợp nhiều loại phương tiện - đồ dùng dạy học khác nhau, nhiều dạng khác nhau trong cùng một bài dạy học, không nên quá lạm dụng một loại phương tiện nào vì sử dụng liên tục sẽ gây nhàm chán cho học sinh

- Khai thác tối đa các chức năng của phương tiện - đồ dùng dạy học trong dạy học địa lí Đồng thời luôn tích cực tìm tòi, tự tạo các phương tiện - đồ dùng dạy học đơn giản, rẻ tiền dễ thực hiện bằng vật liệu tại chỗ, học sinh cũng có thể

tự làm được

b Sử dụng một số phương tiện - đồ dùng dạy học địa lí

* Sử dụng lược đồ, tranh ảnh, tài liệu tham khảo

6

Lược đồ, tranh ảnh, tài liệu tham khảo là các loại phương tiện thể hiện hình ảnh, cấu trúc, đặc tính của các sự vật, hiện tượng địa lý được học tập trong nhà trường Chúng có ở trong sách giáo khoa, trong các tập tranh ảnh được xuất bản phục vụ cho học tập hoặc do giáo viên, học sinh sưu tầm Đối với lớp 8, atlat địa

lí Việt Nam chính là nguồn tài liệu vô cùng quan trọng, cuốn atlat được coi là nguồn tài liệu thứ 2 cùng với sách giáo khoa

Các tài liệu tham khảo, tranh ảnh rất đa dạng, phong phú và có khối lượng lớn nên khi sử dụng chúng cần có sự chọn lọc, phân loại, hệ thống hoá để đạt hiệu quả cao trong quá trình dạy học

* Hình vẽ của giáo viên trên bảng

Hình vẽ của giáo viên trên bảng cũng được xem là một phương tiện - đồ dùng dạy học quan trọng, vì nó làm cho học sinh dễ hiểu, dễ ghi nhớ, hình thành được các khái niệm và biểu tượng địa lí

Hình vẽ trên bảng của giáo viên có thể là sơ đồ, lược đồ, có thể là hình ảnh

cố định hoặc hình ảnh động được đơn giản hoá để dễ nhìn, dễ hiểu

* Sử dụng lược đồ:

Lược đồ là một cấu trúc nhận thức dùng làm khuôn khổ cho kiến thức của một người về con người, địa điểm, đối tượng và sự kiện Lược đồ giúp học sinh sắp xếp kiến thức về thế giới và hiểu thông tin mới Một số dạng lược đồ phổ biến

trong môn Địa lý 8 như lược đồ địa hình sông Hồng (trang 103, Lịch sử&Địa lý

8, sách Kết nối tri thức với cuộc sống), lược đồ địa hình đồng bằng sông Cửu Long (trang 104, Địa lý 8, sách Kết nối tri thức với cuộc sống), …

7

*Sử dụng số liệu thống kê:

Các số liệu thống kê dùng làm cơ sở để rút ra các nhận xét khái quát, hoặc

có thể dùng để cụ thể hoá, minh hoạ làm rõ các kiến thức địa lí Bằng việc phân tích bảng số liệu, học sinh có thể tự mình thu nhận được các kiến thức địa lý cần thiết, hoặc xem xét các mối liên quan giữa các yếu tố địa lí

* Sử dụng biểu đồ

Trong sách giáo khoa địa lí 8 hiện nay, có nhiều loại biểu đồ được sử dụng như: biểu đồ cột, tròn, đường, miền… Mỗi loại đều có chức năng thể hiện riêng, biểu đồ đường thể hiện quá trình vận động, phát triển của sự vật, biểu đồ tròn có

ưu thế thể hiện các đặc điểm cấu trúc, biểu đồ cột có lợi thế biểu hiện số lượng

Ví dụ: Biểu đồ cột thể hiện nhiệt độ trung bình năm và lượng mưa trung bình

năm của 2 vùng Sapa và Lào Cao (trang 117, Lịch sử&Địa lý 8, sách Kết nối tri thức với cuộc sống)

12

Ngoài ra, bản đồ tư duy còn được tôi sử dụng với các mục đích:

a Sử dụng bản đồ tư duy trong việc giảng bài mới

Bản đồ tư duy là một gợi ý cho cách trình bày bài mới Giáo viên thay vì gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng bản đồ tư duy để thể hiện một phần hoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực quan mà không bị sót

ý Học sinh thay vì cắm cúi ghi chép thì chọn lọc các thông tin quan trọng, sơ đồ hóa chúng bằng các mối quan hệ và thể hiện lại theo cách hiểu của mình Với cách học này, cả giáo viên và học sinh đều phải tham gia vào quá trình dạy học tích cực Giáo viên vừa giảng bài vừa thể hiện trên bản đồ tư duy hoặc vừa tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức vừa hoàn thành bản đồ tư duy Học sinh vừa được nghe giảng, tư duy trên bản đồ, trả lời câu hỏi, ghi chép sự tập trung chú ý được phát huy, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy nhanh, học sinh học tập tích cực hơn

Ví dụ: Địa lí 8 - Bài 1: Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ Việt Nam (trang 93, Lịch sử & Địa lý 8, sách Kết nối tri thức với cuộc sống)

13

Khi giảng bài mới, tôi đã khái quát thành bản đồ tư duy như sau:

b Sử dụng bản đồ tư duy trong việc củng cố kiến thức

Thay vì dùng lời để chốt lại những kiến thức cơ bản hay sử dụng những bài tập trắc nghiệm để củng cố kiến thức, tôi thường sử dụng bản đồ tư duy (đặc biệt với những bài có nhiều nội dung) Việc làm này giúp giáo viên đỡ mất thời gian, không cần nhắc lại kiến thức cũ nhiều lần mà vẫn hệ thống được toàn bộ nội dung của bài học Học sinh tiếp nhận kiến thức bằng kênh thông tin này cũng dễ dàng hơn, khoa học hơn và ghi nhớ được lâu hơn

14

Ví dụ: Sau khi học xong bài “Thổ nhưỡng Việt Nam” (trang 134, Lịch sử

& Địa lý 8, sách Kết nối tri thức với cuộc sống)

Học sinh cần phải nắm được đặc điểm vị trí, khí hậu và sự thích nghi của thực vật, động vật với môi trường Để khắc sâu kiến thức cho học sinh và định hướng cho các em phương pháp học tập, tôi sử dụng bản đồ tư duy với nội dung như sau:

c Sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra bài cũ