Một số giải pháp nâng cao kỹ năng sử dụng bản đồ và khai thác kiến thức từ bản đồ qua môn địa lý cho học sinh lớp 7 (bộ sách kết nối tri thức)

Thực trạng về kỹ năng sử dụng bản đồ và khai thác kiến thức từ bản đồ để phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ của học sinh lớp 7 trường trung học cơ sở ….. Các giải pháp nhằm rèn

PHÒNG GIÁO DỤC – ĐÀO TẠO … TRƯỜNG TRUNG HỌC ………

- – ² ˜ -

ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO KỸ NĂNG SỬ DỤNG BẢN ĐỒ VÀ KHAI THÁC KIẾN THỨC TỪ BẢN ĐỒ

QUA MÔN ĐỊA LÝ CHO HỌC SINH LỚP 7

(Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống)

Lĩnh vực: …

Họ và tên tác giả: …

Đơn vị: ….

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học: 20….- 20…

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu: 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu : 3

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.2 Thực trạng về kỹ năng sử dụng bản đồ và khai thác kiến thức từ bản đồ để phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ của học sinh lớp 7 trường trung học cơ sở … 5

2.3 Các giải pháp nhằm rèn luyện kỹ năng sử dụng bản đồ và khai thác kiến thức từ bản đồ để phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ cho học sinh lớp 7 Trường trung học cơ sở … 7

2.3.1 Những yêu cầu cơ bản đối với học sinh và giáo viên 7

2.3.2 Cách thức tiến hành: 8

2.3.2.1 Những mối liên hệ đơn giản nhất là những mối liên hệ địa lí về vị trí trong không gian giữa các đối tượng địa lí, những mối liên hệ này thể hiện trực tiếp, rõ ràng trên bản đồ 9

2.3.2.2 Những mối liên hệ địa lí không thể hiện trực tiếp, rõ ràng trên bản đồ Để phát hiện ra chúng, học sinh phải dựa vào vốn kiến thức địa lí đã tích lũy được, nhất là những hiểu biết về các quy luật địa lí Những mối liên hệ địa lí này có thể phân thành 3 loại: 11

Những mối liên hệ giữa các hiện tượng tự nhiên với tự nhiên 11 Những mối liên hệ giữa các hiện tượng địa lí kinh tế với nhau 17

Những mối liên hệ giữa tự nhiên và kinh tế 23

2.3.3 Quy trình tiến hành 25

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với Hội đồng giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 26

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 28

3.1 Kết luận 28

3.2.1 Đối với nhà trường: 28

3.2.2 Đối với giáo viên: 29

3.2.3 Đối với bộ phận thiết bị : 29

3.2.4 Đối với học sinh: 29

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Bước vào thế kỉ XXI, thế kỷ của nền văn minh tri thức, Việt Nam đang đứng trước nhiều thời cơ và thách thức mới trong công cuộc đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước nhằm phấn đấu đưa đất nước ta thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu Để đạt được mục tiêu đến năm 2020, nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại, Đảng và Nhà nước không chỉ chú trọng đổi mới các chính sách về phát triển kinh tế mà còn luôn quan tâm đến việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Chính vì vậy, đổi mới giáo dục là vấn đề được quan tâm đặc biệt những năm gần đây Trong đó, cần phải đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình học, đảm bảo điều kiện và thời gian học tập, tự nghiên cứu cho học sinh

Môn Địa lí là một môn học có ý nghĩa quan trọng đối với việc trang bị những kiến thức và kĩ năng cần thiết để học sinh vận dụng vào cuộc sống sau này Chương trình kiến thức địa lí ở trường trung học cơ sở sẽ giúp các em có được những hiểu biết về đặc điểm tự nhiên, dân cư, xã hội và kinh tế của các châu lục, các khu vực trên thế giới và của Việt Nam cũng như chính địa phương nơi các

em đang sống Đồng thời hình thành cho các em các kĩ năng bản đồ, đánh giá, trình bày, giải thích được các hiện tượng Địa lí trong mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố tự nhiên với các yếu tố tự nhiên, giữa các hiện tượng tự nhiên với các hiện tượng kinh tế - xã hội và ngược lại, giữa các hiện tượng kinh tế - xã hội với nhau… Để làm được điều đó, phương pháp truyền thụ của người thầy đóng vai trò vô cùng quan trọng để kích thích được sự say mê, tìm tòi, khám phá và sáng tạo của học sinh Hiện nay có rất nhiều phương tiện dạy học trực quan sinh động và các phương tiện kĩ thuật hiện đại hỗ trợ quá trình dạy học môn Địa lí Trong đó phương tiện dạy học Địa lí quan trọng và đặc trưng nhất vẫn là bản đồ giáo khoa

Sử dụng có hiệu quả bản đồ trong dạy học Địa lí còn góp phần đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh rèn luyện được những kĩ năng cần thiết như: xác định phương hướng, đo tính khoảng cách dựa vào tỉ lệ bản đồ, kĩ năng quan sát, so sánh các đối tượng địa lí “Ở mức độ cao hơn, thông qua học tập trên bản

đồ, học sinh phát triển được tư duy sáng tạo để phát hiện ra các mối quan hệ địa

lí không thể hiện trực tiếp trên bản đồ Trong những năm gần đây bản đồ Địa Lý

đã được sửa đổi cả về nội dung và hình thức nhằm gây hứng thú cho học sinh học tập, giúp các em say mê, tìm tòi, khám phá những tri thức mới về các quốc gia, các vùng miền trên thế giới, để từ đó thêm yêu quê hương, đất nước mình”[1]

Tuy nhiên, để hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ một cách hiệu quả, đặc biệt giúp các em phát hiện, phân tích, lí giải được những mối liên

hệ địa lí lại là việc làm không hề đơn giản đối với học sinh lớp 7, khi các em mới bắt đầu làm quen với bản đồ

Xuất phát từ tình hình thực tiễn và những lí do trên mà tôi mạnh dạn nghiên

cứu và làm đề tài: “Một số giải pháp nâng cao kỹ năng sử dụng bản đồ và khai

thác kiến thức từ bản đồ qua môn Địa lý cho học sinh lớp 7 ” theo bộ sách Kết

nối tri thức với cuộc sống

1.2 Mục đích nghiên cứu

Trước hết, việc nghiên cứu đề tài này giúp tôi củng cố được kiến thức và phương pháp sử dụng bản đồ một cách vững vàng hơn nhằm giúp học sinh tích cực, chủ động khám phá tri thức thông qua bản đồ, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập Địa lí ở trường trung học cơ sở …

Hình thành cho học sinh có được tư duy về bản đồ, từ đó biết vận dụng kiến thức từ bản đồ để giải quyết các bài tập thực hành, bài kiểm tra, bài thi Cao hơn nữa học sinh biết xác lập mối quan hệ, phải vận dụng với các đặc điểm và tính chất của đối tượng để rút ra những điều mà trên bản đồ không thể hiện trực tiếp

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng bản đồ như: Kỹ năng nhận biết, chỉ và đọc các đối tượng địa lí; kỹ năng xác định phương hướng; kỹ năng xác định khoảng cách; kỹ năng xác định vị trí địa lí; kỹ năng xác định độ cao và

độ sâu; kỹ năng mô tả các điều kiện tự nhiên; kỹ năng phát hiện các mối quan hệ địa lí ; kỹ năng mô tả tổng hợp địa lí

1.4 Phương pháp nghiên cứu :

- Thu thập tài liệu

- Nghiên cứu chương trình dạy học Địa lý bậc trung học cơ sở và thực tiễn giảng dạy môn Địa lý ở các trường trung học cơ sở, đặc biệt môn Địa lý lớp 7

- Quan sát quá trình học tập môn Địa lý của học sinh trên lớp, phối hợp điều tra trong giáo viên và học sinh việc sử dụng bản đồ giáo khoa vào quá trình học tập Từ đó rút ra những kinh nghiệm để hướng dẫn học sinh khai thác hiệu quả hơn nguồn tri thức từ bản đồ thông qua những bài giảng cụ thể

- Sưu tầm, thống kê những cách rèn luyện kỹ năng xác định các mối liên

hệ địa lý trên bản đồ để đúc kết thành những phương pháp khoa học

- Trao đổi với các đồng nghiệp cùng chuyên môn và học sinh để tìm ra những khó khăn, vướng mắc trong việc học tập với bản đồ, từ đó tìm ra cách thức

để khắc phục, mang lại hiệu quả cho quá trình giảng dạy và học tập

- Phương pháp thực nghiệm, so sánh đối chứng: Lựa chọn lớp thực nghiệm

và lớp đối chứng (trong năm học 2020-2021 và 2021-2022 tôi chọn lớp 7A là lớp đối chứng, lớp 7B là lớp thực nghiệm); áp dụng dạy thử nghiệm trên lớp

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Tất cả các hiện tượng địa lí đều có tính quy luật, đều có mối quan hệ mật thiết với nhau Học sinh không phải chỉ học thuộc lòng mà phải hiểu rõ và giải thích được các vấn đề, các hiện tượng địa lí, kể cả địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế

- xã hội Chính vì vậy phải rèn luyện cho học sinh khả năng tư duy

2.3.2.1 Những mối liên hệ đơn giản nhất là những mối liên hệ địa lí về

vị trí trong không gian giữa các đối tượng địa lí, những mối liên hệ này thể hiện trực tiếp, rõ ràng trên bản đồ

Đọc bản đồ không phải chỉ đọc các dấu hiệu riêng lẻ của bản đồ đây là núi

gì, sông nào, trung tâm công nghiệp nào, mà cần phải đọc được mối quan hệ giữa các dấu hiệu (đối tượng) địa lí trên bản đồ

Ví dụ: Khi miêu tả một con sông, các em phải tìm ra các mối liên hệ của

nó với nơi bắt nguồn, với những miền địa hình mà nó chảy qua

Áp dụng vào bài 9 “Vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên châu Phi” (trang 127

Địa lý 7 bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống), giáo viên hướng dẫn học sinh

tìm hiểu về sông Nin theo các bước sau:

- Bước 1: Chọn bản đồ cần khai thác là bản đồ địa lí tự nhiên Châu Phi

- Bước 2: Tìm hiểu kĩ phần chú thích và các kí hiệu trên bản đồ

- Bước 3: Xác định vị trí, đặc điểm của sông Nin

- Bước 4: Nhận xét về chiều dài, hướng chảy của sông

- Bước 5: Tìm ra các mối liên hệ địa lí của sông Nin trên bản đồ như mối quan hệ với nơi bắt nguồn, với khí hậu, với địa hình nơi sông chảy qua, với phụ lưu mà sông tiếp nhận được…

- Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về chế

độ nước của sông Nin

Thực hiên theo các bước ở trên các em sẽ nêu được như sau: Sông Nin dài nhất thế giới (chiều dài: 6685km ), phân bố ở lục địa châu Phi, chảy theo hướng

từ Nam lên Bắc qua 3 miền khí hậu khác nhau Sông bắt nguồn từ hồ Vic-to-ri-a

ở khu vực xích đạo có mưa quanh năm nên lưu lượng nước khá lớn Chảy giữa miền hoang mạc Xahara và không được nhận thêm phụ lưu nào, nước sông vừa ngấm xuống đất, vừa bốc hơi mạnh do nhiệt độ cao, nhưng lưu lượng nước vẫn rất lớn, về mùa cạn ở Ai Cập vẫn đạt 700 m3/ s, cuối cùng sông đổ ra Địa Trung

Hải

Hoặc khi học về phần Khí hậu: Khi tìm hiểu về lượng mưa châu Phi, giáo viên cho học sinh quan sát bản đồ hoặc lược đồ lượng mưa của châu lục này Qua

kí hiệu thang màu trên bản đồ học sinh sẽ nhận biết ở châu Phi, lượng mưa phân

bố không đều, có nơi mưa nhiều có nơi mưa ít: những nơi mưa nhiều nhất tập trung ở bờ biển Tây Phi quanh vịnh Ghi-nê và hai bên đường xích đạo; còn khu vực hai bên đường chí tuyến, đặc biệt là hoang mạc Xa-ha-ra và hoang mạc Na-mip có lượng mưa rất ít Song để hiểu ngọn nguồn vì sao lượng mưa ở châu Phi lại phân bố như vậy thì học sinh cần phải kết hợp với các mối liên hệ phức tạp hơn, có tính qui luật hơn

Cũng đối chiếu giữa hai lược đồ tự nhiên, lượng mưa, có thể thấy rõ: Ở châu Phi, những nơi có lượng mưa lớn trên 1000mm sẽ phát triển thảm thực vật rừng rậm nhiệt đới, lượng mưa từ 200 - 1000mm tương ứng với rừng lá cứng địa trung hải

và lượng mưa dưới 200mm là xavan, hoang mạc và bán hoang mạc Trong mối liên hệ này, khí hậu là nguyên nhân, thực vật là kết quả

Những mối liên hệ giữa các hiện tượng địa lí kinh tế với nhau

Liên hệ giữa các ngành kinh tế:

Thực hiện theo các bước trên các em sẽ tìm ra các kiến thức sau:

Ví dụ 1: Giữa nông nghiệp và công nghiệp: Nông nghiệp cung cấp lương

thực thực phẩm, nguyên liệu cho công nghiệp Công nghiệp cung cấp cho nông nghiệp các thiết bị máy móc, phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc kích thích tăng trưởng cho cây trồng vật nuôi

Liên hệ trong phân bố sản xuất:

- Công nghiệp khai khoáng gắn liền với các vùng mỏ, khai thác gỗ gắn liền với rừng, công nghiệp luyện kim thường đặt ở những vùng khai thác than và các quặng kim loại, gần nguồn nước, điện

- Các nhà máy nhiệt điện thường phân bố ở những vùng khai thác than ,

khai thác dầu khí

- Các nhà máy thủy điện gắn liền với các dòng sông, thác nước …

- Các nhà máy sản xuất máy nông nghiệp: máy gặt đập, máy cày, máy kéo phân bố gần các vùng nông nghiệp

- Sản xuất các máy móc thiết bị chính xác: phân bố ở những nơi có nhiều nhân công kĩ thuật lành nghề, các thành phố lớn

- Công nghiệp hóa chất: gắn liền với vùng nguyên liệu như than, dầu mỏ, khí tự nhiên

- Nhà máy đường: phân bố ở vùng trồng mía

- Nhà máy chè: phân bố ở vùng trồng chè

- Các ngành công nghiệp sử dụng nguyên liệu, nhiên liệu nhập từ nước ngoài vào thường được phân bố ở các hải cảng hoặc ở giáp biên giới các nước cung cấp nguyên liệu hoặc ven đường giao thông chính để giảm chi phí vận chuyển

Ví dụ 2: Bài 15 “Đặc điểm dân cư, xã hội, phương thức khai thác tự nhiên

bền vững ở Bắc Mỹ” (trang 145 Địa lý 7 bộ sách Kết nối tri thức với cuộc

sống)

Nhà máy chế biến gỗ, bột giấy xây dựng ở cửa sông có liên quan đến việc khai thác gỗ ở vùng đầu nguồn, vận chuyển bằng đường sông và xuất khẩu qua đường biển Xét về mối liên hệ giữa dân cư với kinh tế của một quốc gia, có thể

lấy ví dụ từ Hoa Kì

Quan sát lược đồ công nghiệp Bắc Mĩ, học sinh có thể dễ dàng nhận xét được sự phân bố của sản xuất công nghiệp Hoa Kì Vấn đề là phải giúp học sinh xác định được mối liên hệ giữa phân bố sản xuất với tình hình phân bố dân cư Vùng Đông Bắc Hoa Kì và phía nam Hồ Lớn là miền đất đầu tiên của những

người nhập cư từ châu Âu, cộng thêm các điều kiện thuận lợi về tự nhiên nên nhanh chóng trở thành nơi tập trung các trung tâm công nghiệp, khoa học, tài chính của Hoa Kì Hai dải siêu đô thị từ Bô-xtơn đến Oa-sinh-tơn và từ Si-ca-gô đến Môn - trê - an phản ánh rõ nét sự tập trung lãnh thổ sản xuất công nghiệp của quốc gia Bắc Mĩ này, bởi lẽ sự phát triển của công nghiệp và dịch vụ gắn liền với

sự phát triển của các đô thị Tương tự, tại Ca-na-đa và Mê-hi-cô, các siêu đô thị cũng chính là các trung tâm công nghiệp lớn của các nước này

Trong bài Bài 15 “Đặc điểm dân cư, xã hội, phương thức khai thác tự nhiên

bền vững ở Bắc Mỹ” (trang 145 Địa lý 7 bộ sách Kết nối tri thức với cuộc

sống)

Lược đồ không gian công nghiệp Hoa Kì đã phản ánh rõ sự thay đổi về sự chuyển dịch vốn và lao động trên lãnh thổ Hoa Kì Học sinh dễ dàng nhận biết xu hướng chuyển dịch vốn và lao động là di chuyển từ vùng Đông Bắc xuống vành đai công nghiệp mới ở phía tây và phía nam Hoa Kì Nguyên nhân của sự chuyển