Phát huy tính tích cực của học sinh trong môn lịch sử 8 thông qua việc hướng dẫn khai thác và sử dụng kênh hình hiệu quả (bộ sách cánh diều)

Một trong những nội dung hết sức quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy - học lịch sử hiện nay là giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình trong sách giáo khoa một cách có hiệu

1

PHÒNG GIÁO DỤC – ĐÀO TẠO …

- – ² ˜ -

ĐỀ TÀI:

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG MÔN LỊCH SỬ 8 THÔNG QUA VIỆC HƯỚNG DẪN KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH HIỆU QUẢ

(CÁNH DIỀU)

Lĩnh vực: …

Họ và tên tác giả: …

Đơn vị: …

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học: 20….- 20…

2

MỤC LỤC

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

2.1 Cơ sở lý luận 3

2.2 Thực trạng 3

2.2.1 Thuận lợi 3

2.2.2 Khó khăn 4

2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề 4

2.3.1 Kỹ năng khai thác kênh hình 4

2.3.2 Nguyên tắc khai thác kênh hình 6

2.3.3 Những lưu ý khi khai thác kênh hình trong SGK 7

2.3.4 Các bước cần thiết khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa 8

2.3.5 Một số giải pháp, kinh nghiệm khi sử dụng và khai thác đối với từng loại kênh hình cụ thể 8

2.3.5.1 Đối với tranh ảnh, hình vẽ 9

2.3.5.2 Đối với lược đồ 11

2.3.5.3 Đối với niên biểu lịch sử 15

2.3.5.4 Đối với sơ đồ, biểu đồ 17

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 19

3 PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 20

3.1 Kết luận 20

3.2 Kiến nghị 21

3.2.1 Đối với giáo viên 21

3.2.2 Đối với nhà trường 21

3.2.3 Đối với cấp trên 22

1

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

"Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam"

Lịch sử là một môn khoa học có vị trí quan trọng trong hệ thống giáo dục phổ thông Môn học này giúp chúng ta biết được cội nguồn của dân tộc, quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông ta Từ đó biết quý trọng những gì mình đang có, phát huy những truyền thống đó, xây dựng xã hội ngày một tốt đẹp hơn Chính vì thế, cho nên trong quá trình dạy học, giáo viên cần hướng dẫn để giúp học sinh tiếp thu một cách tốt nhất các kiến thức lịch sử

Một trong những nội dung hết sức quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy

- học lịch sử hiện nay là giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình trong sách giáo khoa một cách có hiệu quả bởi hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa

có vai trò rất quan trọng, nó nhằm tái tạo, bổ sung, khắc sâu nội dung cho kênh chữ, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách trọn vẹn, ngoài ra còn là một trong những phương tiện quan trọng nhằm tạo biểu tượng, phát huy tính tích cực của người học

Mục tiêu của Chương trình GDPT 2018 ở Việt Nam nhấn mạnh việc phát triển năng lực toàn diện cho học sinh, khuyến khích tư duy, sáng tạo và kỹ năng thực hành cho học sinh Đối với chương trình lớp 8, học Lịch sử không chỉ là để học sinh biết về các sự kiện quan trọng trong lịch sử, mà còn là để họ hiểu rõ ngữ cảnh, nguyên nhân và hậu quả của những sự kiện đó Điều này đòi hỏi giáo viên phải sử dụng các phương pháp giảng dạy đa dạng và tương tác, giúp học sinh phát triển tư duy lịch sử và năng lực phê phán

Trong tình hình đổi mới hiện nay, việc thay sách giáo khoa bậc Trung học cơ

sở là hết sức quan trọng, thì việc đổi mới phương pháp dạy - học, sử dụng tranh ảnh lịch sử để khai thác kiến thức là vấn đề không thể phủ nhận Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy ở nhiều trường giáo viên vẫn chưa khai thác triệt để kênh hình trong sách giáo khoa, vẫn còn nặng về thuyết trình kiến thức, chưa phát huy được tính tích cực của học sinh khi sử dụng

2

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn nói trên, nhận rõ tầm quan trọng của hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa, tôi nhận thấy: Mỗi giáo viên cần phải xác định cho mình những biện pháp sử dụng và khai thác hệ thống kênh hình một cách hiệu quả nhất theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh Đó cũng chính

là lý do để tôi tìm hiểu và phát triển đề tài: Phát huy tính tích cực của học sinh trong môn Lịch sử 8 thông qua việc hướng dẫn khai thác và sử dụng kênh hình hiệu quả (Bộ sách Cánh diều)

1.2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nhận thấy rõ tầm quan trọng của hệ thống kênh hình trong dạy - học lịch sử, bản thân tôi là một giáo viên trực tiếp giảng dạy chương trình Lịch sử lớp 8, tôi luôn suy nghĩ và xác định cho mình phải dạy như thế nào, bằng phương pháp nào để khai thác có hiệu quả hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

Từ những vấn đề cụ thể trên, tôi đã thực hiện nghiên cứu đề tài này với mục tiêu tìm ra các các biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong môn Lịch

sử 8 thông qua việc hướng dẫn khai thác và sử dụng kênh hình hiệu quả theo nội dung bộ sách Cánh diều nhằm nâng cao chất lượng môn học, phát huy năng lực,

tư duy và hứng thú học lịch sử ở học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong môn Lịch sử 8 thông qua việc hướng dẫn khai thác và sử dụng kênh hình hiệu quả (Bộ sách Cánh diều)

- Phạm vi nghiên cứu: 30 em học sinh lớp 8… trường THCS…

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu (tài liệu, văn bản)

- Phương pháp điều tra, khảo sát

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp đối chiếu, thực nghiệm

5

nhằm phục vụ cho việc giảng dạy, giáo viên nên yêu cầu học sinh quan sát và tìm hiểu thông tin liên quan đến kênh hình của bài học mới ở nhà Đồng thời phải có

kế hoạch cụ thể công việc của thầy và trò trong quá trình làm việc trên lớp

Trước hết để khai thác tốt kênh hình trong sách giáo khoa phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn lịch sử, bằng những kinh nghiệm thực tế, xin trình bày một số

kĩ năng cơ bản sau:

* Nắm được phương pháp cơ bản khai thác các loại kênh hình: Về cơ bản,

hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử hiện nay, gồm có hai loại chính sau:

- Loại 1: Lược đồ, biểu đồ

- Loại 2: Hình ảnh lịch sử

Trong loại hình ảnh lịch sử lại có hai nhóm chính:

- Nhóm1: Hình ảnh minh họa tình hình quân sự, kinh tế, văn hoá, chính trị, khoa học kĩ thuật

- Nhóm 2: Hình ảnh về nhân vật lịch sử

Do mỗi loại kênh hình thể hiện một nội dung khác nhau, nên phương pháp khai thác cũng khác nhau và phải phù hợp, cụ thể là:

- Loại lược đồ, biểu đồ: Phương pháp là khai thác từng bước những vấn đề lịch sử đặt ra để đi đến hoàn thiện

- Nhóm hình ảnh minh hoạ: Phương pháp là khai những chi tiết của hình ảnh

để đi đến hoàn thiện

- Nhóm hình ảnh nhân vật lịch sử Phương pháp là tìm hiểu hoạt động của nhân vật lịch sử để đi đến hoàn thiện

* Phải nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình:

Việc nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình đóng một vai trò rất quan trọng, giúp giáo viên chủ động, linh hoạt trong quá trình tổ chức khai thác kênh hình trên lớp

Để nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình, bên cạnh những tài liệu như các loại sách tham khảo, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức kỹ năng thì Internet đang trở thành công cụ đắc lực và được phổ biến trong việc

6

khai thác thông tin, tìm tài liệu hiệu quả nhất Hầu hết các kênh hình và những thông tin liên quan đều đã có trên một số trang Web của Internet, nên việc tìm thông tin trên Internet, có nhiều lợi ích, như:

- Hình ảnh màu, sắc nét và sinh động hơn hình ảnh trong sách giáo khoa

- Thông tin phong phú và có những đánh giá về vấn đề lịch sử mang tính hiện đại, phù hợp với quan điểm hiện nay hơn

- Tiết kiệm được thời gian tìm kiếm thông tin

* Xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác kênh hình: Việc xác

định mục đích cần hướng đến khi khai thác kênh hình, là nhằm tránh sự chệch hướng trong quá trình khai thác và để đạt hiệu quả cao nhất sau khi khai thác

*Thiết kế câu hỏi hợp lý, trọng tâm: Câu hỏi hợp lý, trọng tâm, có ý nghĩa

rất quan trọng, nó không những phát huy được tính tích cực, phát triển khả năng

tư duy của học sinh; mà còn giúp học sinh hiểu sâu, nhớ kỹ những kiến thức được tìm hiểu

2.3.2 Nguyên tắc khai thác kênh hình

Giáo viên đứng lớp cần phải có sự chuẩn bị chu đáo, cẩn thận, nghiên cứu kỹ nội dung các kênh hình trước khi lên lớp Chuẩn bị lời nói ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu và gây hứng thú cho học sinh Chính yêu cầu đó sẽ giúp người giáo viên nâng cao ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm trong các giờ lên lớp

Ngoài ra các giờ sử dụng kênh hình trong dạy học giáo viên chủ yếu đóng vai trò hướng dẫn, chỉ đạo, còn học sinh phải tự quan sát nghiên cứu để rút ra kiến thức Giáo viên phải khắc phục khó khăn sưu tầm các tài liệu có liên quan đến kênh hình, trao đổi tổ chuyên môn, cụm chuyên môn để có cách sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa một cách hiệu quả nhất

Bên cạnh đó học sinh phải tự giác tìm hiểu kênh hình dưới sự hướng dẫn gợi

mở của giáo viên, tiếp nhận kiến thức một cách chủ động Để nâng cao hiệu quả

sử dụng kênh hình cần đảm bảo các nguyên tắc sau:

- Trong quá trình dạy học giáo viên phải đề ra được đúng mục đích dạy học,

tiến trình các hoạt động lên lớp Hoạt động của giáo viên cũng như việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa quy định mục đích học tập của học sinh Mục đích

7

của mỗi bài chính là học sinh lĩnh hội được tri thức, hình thành và phát triển kỹ năng, nhân cách Mỗi một loại kênh hình trong sách giáo khoa có một chức năng riêng nên chúng phải được nghiên cứu cụ thể để sử dụng đúng mục đích, phù hợp với yêu cầu bài học

- Kênh hình lúc nào cũng phải được sử dụng hợp lý nhất, trong trình bày kiến thức mới hay là củng cố kiến thức đã học hoặc ra bài tập về nhà Tóm lại cần được đưa ra khi học sinh cần được minh họa, cần tìm hiểu nhất về nội dung bài học, tránh đưa ra đồng loạt phân tán sự chú ý của học sinh

- Tùy vào từng nội dung, mục đích sử dụng mà giáo viên đưa ra những yêu

cầu khác nhau đối với học sinh Trong giờ giảng bài mới nếu điều kiện thời gian không cho phép thì giáo viên chỉ tập trung giới thiệu, thuyết minh một số hình vẽ,

sơ đồ, lược đồ, tranh ảnh điển hình nhất (nếu bài nhiều tranh ảnh ) Với những hình ảnh khác giáo viên chỉ dừng lại ở việc cho học sinh quan sát sơ lược để học sinh nắm được những biểu tượng ban đầu mà thôi Hoặc với những kênh hình để minh họa cho bài giảng giáo viên không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình

về kênh hình đó vì điều đó vượt quá sức của học sinh, giáo viên có thể giao cho học sinh tìm hiểu thêm ở nhà Hơn nữa cần phải bố trí thời gian ở những kênh hình một cách hợp lý mà không bỏ qua phần cơ bản là kênh chữ

- Hướng dẫn học sinh quan sát (từ tổng thể đến chi tiết ), kết hợp miêu tả, phân

tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở của giáo viên để học sinh tự rút ra được ý nghĩa của kênh hình đó Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm, cá nhân hoặc toàn lớp…

Hiệu quả sử dụng kênh hình còn phụ thuộc vào sự ham muốn của học sinh, giáo viên phải là người đưa ra tình huống có vấn đề để kích thích sự hiểu biết của học sinh, khơi dậy niềm đam mê của học sinh đối với môn học

2.3.3 Những lưu ý khi khai thác kênh hình trong SGK

Để phát huy hết hiệu quả khi sử dụng hệ thống kênh hình, điều quan trọng là giáo viên phải xác định cho mình nên sử dụng, khai thác thế nào Theo tôi, khi sử dụng hệ thống kênh hình, giáo viên cần chú ý những điểm sau:

- Cần phải căn cứ vào nội dung, yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục của bài học để

9

đảm bảo thực hiện tốt theo những lưu ý nói trên; đồng thời dựa trên cơ sở đó, đối với mỗi loại kênh hình cụ thể cần kèm theo các bước sử dụng và khai thác như sau:

2.3.5.1 Đối với tranh ảnh, hình vẽ

Với chương trình lịch sử lớp 8 thì tranh ảnh, hình vẽ chiếm số lượng rất lớn trong sách giáo khoa Tranh ảnh, hình vẽ là nguồn kiến thức lịch sử có tính giáo dục tính cách, phát triển tư duy của học sinh Sử dụng tốt loại kênh hình này sẽ phát huy được tính tích cực học tập của học sinh, tạo sự hứng thú trong quá trình nhận thức

Tuy nhiên, để phát huy tính tích cực của học sinh thông qua khai thác tranh ảnh, hình vẽ là một việc hết sức khó khăn Để đạt hiệu quả khi sử dụng, giáo viên cần phải thực hiện tốt các bước sau:

- Giáo viên hiểu đầy đủ những thông tin kiến thức trong tranh, xây dựng được

hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, xác định thời điểm hợp lý khi sử dụng

- Đối với tranh ảnh phản ánh thành tựu văn hóa, vật chất thì giáo viên cho học sinh quan sát toàn cảnh bức tranh, giáo viên gợi ý, sau đó miêu tả toàn bộ, tỉ mỉ theo phương pháp đàm thoại

- Đối với tranh, ảnh phản ánh sự kiện, hiện tượng lịch sử, giáo viên cho học sinh quan sát toàn bộ bức tranh theo nguyên tắc từ trên xuống, từ trái qua phải sinh quan sát để rút ra những chi tiết có liên quan đến nội dung sự kiện Tiếp đó gợi mở một số câu hỏi định hướng có vấn đề hướng dẫn học sinh khai thác tranh sau đó giáo viên bổ sung và chốt lại nội dung kiến thức phản ánh trong tranh Ngoài ra, giáo viên cũng cần lưu ý:

- Trong dạy - học Lịch sử, giáo viên cần hướng dẫn học sinh tập trung chủ yếu vào tranh, ảnh có liên quan đến sự kiện, tránh làm phân tán sự chú ý của học sinh

- Sử dụng tranh không phải minh họa “đơn thuần” cho bài học, mà phải hướng dẫn học

- Đặc biệt khi sử dụng các loại tranh, ảnh chân dung, cần phải chú ý đến mục đích giáo dục và phát triển Giáo viên không nên quá chủ quan đến việc đặt câu

10

hỏi cho học sinh nhận xét, miêu tả về hình dáng bên ngoài của nhân vật, mà phải hướng dẫn học sinh phân tích nội tâm, tài đức, quan điểm, vai trò thể hiện ở hành động của nhân vật

* Ví dụ: Khi dạy học sinh đến Bài 12: Sự phát triển của kỹ thuật, khoa học, văn học và nghệ thuật thế kỷ XVIII – XIX, trang 53, Lịch sử và Địa lý 8, bộ sách Cánh diều, giáo viên sử dụng tranh hình để giúp học sinh tìm hiểu những

tiến bộ về khoa học tự nhiên ở thế kỷ XVIII - XIX, đặc biệt là những đóng góp của nhà bác học Niu-tơn đối với nhân loại Trong những thành tựu về khoa học tự nhiên ở thế kỷ XVIII – XIX thì tiêu biểu nhất là những đóng góp của nhà bác học Niu-tơn

Bên cạnh việc cho học sinh quan sát hình ảnh, giáo viên sẽ kết hợp giới thiệu

đôi nét về nhà bác học Niu-tơn (1643 - 1727): “Nhà vật lý, toán học nước Anh,

người được thế giới tôn là "người sáng lập ra vật lý học cổ điển" Niu-tơn xuất thân gia đình quý tộc nông thôn Cha của Niu-tơn mất trước khi ông ra đời Lúc mới sinh tơn ốm yếu, quặt quẹo Bà mẹ quan tâm chăm sóc sức khỏe cho Niu-tơn nhiều hơn đường học vấn Năm 12 tuổi, bà mới cho con trai đi học Vì sức yếu, cậu thường bị các bạn bắt nạt Cậu bèn nghĩ ra cách trả thù thú vị, là quyết