Sáng kiến kinh nghiệm môn địa lí, “cách sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh trong việc giảng dạy bộ môn địa lí 8 ở trường thcs ”

Đối với môn Địa lí nói chung, môn Địa lí 8 nói riêng, để phát huy tính tích cực học tập và nâng cao khả năng quan sát phân tích,so sánh của học sinh, việc sử dụng và khai thác thiết bị ,

TÊN ĐỀ TÀI: CÁCH SỬ DỤNG BẢN ĐỒ, LƯỢC ĐỒ, TRANH ẢNH TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ 8 Ở

TRƯỜNG THCS

MỤC LỤC

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Lí do chọn đề tài

1 1

3 Đối tượng phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

II Nội dung nghiên cứu

1 Cơ sở lí luận

2

3 Biện pháp tiến hành 4-10

III Kết luận và kiến nghị

1 Kết luận

12

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ như vũ bão của khoa học kĩ thuật đòi hỏi phải có hệ thống trẻ năng động, sáng tạo và tự chủ Do đó trong giáo dục không ngừng phải đổi mới nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy và cải tiến phương tiện dạy học để đáp ứng yêu cầu của xã hội Trong điều kiện phát triển của các phương tiện truyền thông , trong bối cảnh mở rộng giao lưu, học sinh được tiếp cận nhiều nguồn thông tin phong phú từ nhiều mặt của cuộc sống, có nhiều hiểu biết hơn, linh hoạt và thực tế hơn Trong học tập, họ không thoả mãn là người tiếp thu thụ động , không chỉ chấp nhận những giải pháp đã có sẵn được đưa ra Như vậy ở lứa tuổi này nảy sinh một số yêu cầu và cũng là một quá trình: sự lĩnh hội độc lập các tri thức

và phát triển kĩ năng Nhưng các phương thức học tập tự lập ở học sinh nếu muốn được hình thành và phát triển một cách có chủ định thì cần thiết phải có

sự hướng dẫn của giáo viên với các phương tiện dạy học trực quan

Trong số các phương tiện dạy học trực quan của môn của môn Địa lí thì bản đồ, lược đồ, tranh ảnh là phương tiện cần thiết và gần gũi nhất với học sinh Đối với môn Địa lí nói chung, môn Địa lí 8 nói riêng, để phát huy tính tích cực học tập và nâng cao khả năng quan sát phân tích,so sánh của học sinh, việc sử dụng và khai thác thiết bị , đồ dùng dạy học là yêu cầu của việc giảng dạy, học tập môn Địa lí đạt kết quả cao Trong đó phương pháp trực quan là một trong những phương pháp không thể thiếu đối với môn Địa lí Thông qua bản đồ tranh ảnh giúp học sinh hiểu biết hơn về đất nước thiên nhiên, thêm yêu Tổ quốc quê hương, nâng cao trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên, quê hương, đất nước

Từ thực tế dạy học ở bộ môn Địa lí nhiều năm, tôi đưa ra kinh

nghiệm: “Cách sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh trong việc giảng dạy bộ môn Địa lí 8 ở trường THCS.”

2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua sự trải nghiệm của bản thân giáo viên trong quá trình giảng dạy môn Địa lí 8 nhằm giúp các em học sinh có hứng thú hơn với môn học,

để môn học đạt hiệu quả, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện đáp ứng yêu cầu đổi mới của giáo dục, nhằm phát huy năng lực của học sinh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Là học sinh khối 8 trường THCS

4 Phương pháp nghiên cứu

- Tự học tự bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ thông qua nghiên cứu sách vở,

tài liệu tham khảo, soạn giáo án chi tiết, từ thực nghiệm giảng dạy của bản thân…

- Học hỏi, trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp

- Liên hệ với thực tế đời sống, thu thập, cập nhật thông tin mới vào bài

giảng

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Trong thời gian 3 năm: Năm học 2019-2020, 2020-2021, 2021-2022

II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Cơ sở lí luận

Qua quá trình giảng dạy môn Địa lí, tôi nhận thấy học sinh rất thích những tiết học có bản đồ, lược đồ, tranh ảnh Vì học sinh được tận mắt nhìn thấy đặc điểm của đối tượng địa lí, các em say sưa hứng thú, giờ học có kết quả cao Sau những giờ học có đồ dùng trực quan phần đông các em nắm chắc kiến thức bài học

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của việc dạy học địa lí là sự phát hiện các mối quan hệ nhân quả, các mối liên hệ phụ thuộc giưã các đối tượng và hiện tượng nghiên cứu, những biến đổi của chúng theo thời gian không gian Nhiệm vụ đó chỉ được thực hiện có kết quả khi người giáo viên biết sử tốt khai thác triệt để các bản đồ, lược đồ tranh ảnh trong khi giảng dạy Vì vậy đã từ lâu mọi người thừa nhận không thể dạy địa lí mà không có bản đồ Không thể thay thế ngôn ngữ dù ngôn ngữ có giàu hình ảnh sinh động, không thể thay hình tượng bằng lời mô tả dù lời mô tả tỉ mỉ sinh động Nghĩa là bản đồ vừa là công cụ minh hoạ vừa là nguồn tư liệu khoa học độc lập, là cuốn sách giáo khoa Địa lí thứ hai

Chương trình Địa lí 8 bao gồm chương trình về thiên nhiên con người ở các châu lục trên thế giới tiếp theo của chương trình Địa lí lớp 7 và phần Địa

lí tự nhiên Việt Nam Vì thế việc sử dụng đồ dùng dạy học cho bộ môn này là không thể thiếu như bản đồ lược đồ tranh ảnh…Do các đối tượng địa lí phân

bố trong không gian rộng lớn, học sinh không phải lúc nào cũng có thể tiếp xúc với chúng một cách dễ dàng mà thông qua đồ dùng trực quan ( bản đồ

lược đồ tranh ảnh) sẽ giúp học sinh có được tri thức về đối tượng học tập Những tri thức địa lí được cụ thể hoá, hệ thống hoá, bồi dưỡng trí tưởng tượng và phát triển năng lực tư duy cho học sinh

Vì vậy trong quá trình giảng dạy giáo viên luôn chuẩn bị trước, lựa chọn bản đồ đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung bài học Để đạt hiệu quả cao trong việc sử dụng đòi hỏi người giáo viên có kĩ thuật sử dụng bản đồ Trước hết phải nghiên cứu bản đồ dùng trong tiết học, phải nhớ kĩ vị trí những chỗ

sẽ giảng đến, phối hợp việc giảng dạy bản đồ , nghiên cứu kĩ nội dung bài học, sử dụng đúng lúc thì mới đạt hiệu quả cao Cần sử dụng bản đồ tranh ảnh

từ khâu soạn bài đến khâu truyền thụ kiến thức mới trên lớp và khi ôn tập kiểm tra

2 Cơ sở thực tiễn

Về phía giáo viên: Tôi có nhiều năm giảng dạy môn Địa lí nên nhận thấy

trên thực tế bản đồ lược đồ tranh ảnh không thể tách rời môn Địa lí, nhưng nếu giáo viên không chú ý hình thành cho học sinh cách khai thác kiến thức

và kĩ năng từ bản đồ tranh ảnh ngay từ đầu cấp thì quá trình dạy và học ở các lớp tiếp theo rất khó khăn cho cả giáo viên và học sinh Hiện nay chương trình đổi mới sách giáo khoa , khối lượng kiến thức rất lớn nhưng không chỉ thể hiện ở kênh chữ mà còn ẩn trong kênh hình đòi hỏi giáo viên phải có sự nghiên cứu chuẩn bị thiết kế các hoạt động dạy học đảm bảo nội dung , tính chính xác về kiến thức cho học sinh

Vì vậy trong dạy học địa lí tôi đã lựa chọn bản đồ đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung bài học, sử dụng phối hợp các loại bản đồ với nhau để tận dụng tối da chức năng ưu thế của từng loại bản đồ Đồng thời tạo điều kiện tối đa để học sinh thường xuyên tiếp xúc với bản đồ, lược đồ tranh ảnh để biết cách tìm kiếm thông tin mà nắm vững tri thức phát triển tư duy và kĩ năng sử dụng bản đồ tranh ảnh

Về phía học sinh: nhiều học sinh chưa nhận thấy vai trò quan trọng

của môn địa lí, có quan niệm đây là môn học phụ nên chưa có sự đầu tư cho

bộ môn Nhiều em quá trình vận dụng khai thác và tiếp nhận tri thức từ bản

đồ lược đồ tranh ảnh thông qua hệ thống kí hiệu còn rất yếu.Trong quá trình giảng dạy năm học 2019-2020, 2020-2021, 2021-2022 ngay từ đầu năm học tôi được nhà trường phân công giảng dạy bộ môn Địa lí 8 A,B Ngay từ bài

học đầu tiên “Vị trí địa lí, địa hình, khoáng sản” của Châu Á tôi có sử dụng bản đồ treo tường về tự nhiên châu Á Tôi đã hướng dẫn các em khai thác kiến thức từ bản đồ đặc biệt là đọc các dạng địa hình, xác định chỉ vị trí các dạng địa hình của châu Á, sự phân bố của các dạng địa hình Rồi ở tất cả các bài học tôi đều định hướng cho các em cách sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh Kết quả :

Năm học 2019-2020

Mức độ

Lớp

Chưa biết sử dụng Biết sử dụng Sử dụng tốt

Năm học 2020-2021

Mức độ

Lớp

Chưa biết sử dụng Biết sử dụng Sử dụng tốt

Kết quả trên chứng tỏ đa số các em hiểu và biết cách sử dụng bản đồ Còn một số em các kĩ năng sử dụng bản đồ còn rất yếu chưa biết cách chỉ đọc tên, nhận xét các đối tượng địa lí trên bản đồ Nguyên nhân của thực trạng trên là

do tâm lí của học sinh và nhiều phụ huynh coi môn Địa lí là môn học phụ nên chưa quan tâm đầu tư đúng mức đối với môn học, cách học của các em là học thụ động, học để chống đối sự kiểm tra của giáo viên mà không cần hiểu đến bản chất của vấn đề Bên cạnh đó một số học sinh còn ham chơi lười học ngồi học trong lớp không tập trung chú ý lắng nghe, các em quên rằng học phải đi đôi với thực hành Học địa lí phải đi đôi với việc sử dụng thành thạo bản đồ lược đồ tranh ảnh để hiểu sâu hơn các hiện tượng địa lí diễn ra trên trái đất Với thực tế đó tôi tìm ra cho mình phương pháp dạy học có sử dụng bản

đồ lược đồ tranh ảnh trong môn địa lí 8 sao cho phù hợp để học sinh hiểu được nhớ lâu Giúp các em nâng cao chất lượng của việc học bộ môn Địa lí

để các em hứng thú và yêu thích môn học hơn , giúp các em có niềm tin để lĩnh hội tốt, học tốt các kiến thức sau này

3 Các biện pháp đã tiến hành

Nhằm phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tế, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh, giáo viên cần thông qua tổ chức hoạt động cho học sinh như sau:

- Tổ chức cho học sinh thu thập, xử lý trình bày các thông tin khác nhau ở các loại đồ dùng dạy học như bản đồ hay lược đồ, tranh ảnh Muốn cho học sinh chủ đông tích cực trong việc tìm kiếm thông tin kiến thức để nhận xét, phân tích, trình bày từ các phương tiện dạy học thì giáo viên cũng cần chú ý:

Đồ dùng dạy học trong môn Địa lý có nhiều loại, mỗi loại sẽ có cách sử dụng riêng, giáo viên sẽ là người giúp học sinh biết cách sử dụng như đọc bản đồ, tranh ảnh, lược đồ…để tìm ra kiến thức chứa đựng trong đồ dùng dạy học đó thông qua hệ thống câu hỏi do giáo viên đặt ra

- Để tiến hành các hoạt động trên có hiệu quả thì cần phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên và học sinh Sách giáo khoa Địa lý 8 đã cung cấp cho học sinh nhiều bản đồ, tranh ảnh từ đó học sinh có thể rút ra bài học kinh nghiệm cho mình trong quá trình tiếp thu kiến thức

- Kế hoạch tổ chức các hoạt động của thầy và trò công phu chặt chẽ bao nhiêu thì kết quả thu được càng vững chắc bấy nhiêu

Biện pháp cụ thể

Để giúp học sinh có khả năng làm việc độc lập với bản đồ, lược đồ, tranh ảnh tôi xin giới thiệu một số biện pháp sử dụng cơ bản như sau:

a/ Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ, lược đồ:

- Bản đồ là một phưng tiện trực quan,một nguồn tri thức địa lý quan trọng.Qua bản đồ ,học sinh có thể nhìn một cách bao quát các khu vực lãnh thổ rộng lớn ,những vùng lãnh thổ xa xôi trên bề mặt Trái Đất mà học sinh chưa bao giờ có điều kiện đi đến tận nơi để quan sát

- Về mặt nội dung, bản đồ có khả năng phản ảnh sự phân bố và những mối quan hệ của các đối tượng địa lý trên bề mặt Trái Đất một cách cụ thể,mà không có một phương tiện nào khác có thể làm được.Những kí hiệu, màu sắc, cách biểu hiện trên bản đồ là những nội dung địa lý đã được mã hóa, trở thành một ngôn ngữ đặc biệt, ngôn ngữ bản đồ

- Về mặt phương pháp, bản đồ được coi là phương tiện trực quan,giúp học sinh khai khác, củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình dạy học địa lý

- Để khai thác được những tri thức trên bản đồ, trước hết học sinh phải hiểu bản đồ, đọc được bản đồ, nghĩa là phải nắm được những kiến thức lý thuyết về bản đồ,trên cơ sở đó có được những kỹ năng làm việc với bản đồ

- Vì bản đồ không phải là một môn học riêng ở trường trung học cơ

sở ,nên những kiến thức về bản đồ phải dạy lồng vào các kiến thức địa lý trong tất cả các giáo trình ở các lớp Để hiểu được bản đồ địa lý, học sinh phải nắm được những kiến thức rải rác trong các bài ở nhiều lớp, còn để có kỹ năng thì chủ yếu phải thông qua việc thực hiện các bài thực hành Trong các

kỹ năng bản đồ, khó và phức tạp nhất đối với học sinh là kỹ năng đọc bản đồ

Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu việc đọc bản đồ không phải là đọc các chữ ghi trên bản đồ mà là quá trình tìm hiểu kiến thức địa lí chứa trong kí hiệu trên bản đồ ở các mức độ cao thấp khác nhau tuỳ theo đối tượng

và mục đích sử dụng

- Đọc bản đồ có 3 mức độ khác nhau :

+ Mức sơ đẳng nhất ,học sinh chỉ cần dựa vào hệ thống các kí hiệu trong bảng chú giải, chỉ và đọc tên các đối tượng địa lí trên bản đồ

+ Mức thứ hai cao hơn ,đòi hỏi học sinh phải biết dựa vào những hiểu biết về bản đồ, kết hợp với các kiến thức địa lý để tìm ra được những đặc điểm tương đối rõ ràng của những đối tượng địa lý biểu hiện trên bản đồ

+ Mức thứ ba đòi hỏi khi đọc bản đồ, học sinh còn phải biết kết hợp những kiến thức bản đồ với những kiến thức địa lý sâu hơn để so sánh, phân tích, tìm ra được các mối liên hệ giữa các đối tượng đó

- Đối với giáo viên, hướng dẫn học sinh khai thác tri thức trên bản đồ, chủ yếu là hướng dẫn học sinh đọc được bản đồ ở các mức độ trên, quan trọng nhất là hai mức độ sau

- Muốn hiểu và đọc được bản đồ học sinh cần phải xem bảng chú giải

để biết được các kí hiệu thể hiện trên bản đồ

Áp dụng vào quá trình giảng dạy

*Dạy bài 6 : Thực hành Đọc phân tích lược đồ phân bố dân cư và các

thành phố lớn của châu Á

Mục 1 Sự phân bố dân cư

Giáo viên chuẩn bị bản đồ dân cư và các đô thị châu Á treo tường kết hợp lược đồ trong sách giáo khoa Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc bản đồ theo các mức độ:

- Mức độ 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh nắm được nội dung của bản đồ

sẽ học

+ Đọc bản chú giải để biết kí hiệu các loại mật độ dân số: (dưới 1 người/km vuông, 1-50, 51-100, trên 100 người/ km vuông )

+ Căn cứ vào kí hiệu để tìm vị trí của các loại mật độ đó trên bản đồ

- Mức độ 2: Yêu cầu học sinh quan sát bản đồ treo tường kết hợp lược đồ

trong sách giáo khoa thông qua các kí hiệu các em trình bày được sự phân bố của các lọai mật độ

số(người/km vuông)

Nơi phân bố

1

2

3

4

Dưới 1 1-50 51-100 Trên 100

Bắc LB Nga…

Nam LB Nga, nội địa ĐNA, TNA… Nội địa Ấn Độ ,Phía đông nội địa Trung Quốc

Ven biển phía đông Trung Quốc, Việt Nam , Ấn Độ, In-đô-nê-xi-a

Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát bản đồ nhận xét sự phân bố dân cư của châu Á Qua so sánh đối chiếu học sinh nhận xét được sự phân bố dân cư châu Á là không đều : Nơi tập trung đông dân ở khu vực Đông Nam Á, Đông

Á, Nam Á; nơi thưa dân ở các khu vực Tây Nam Á, TRung Á

- Mức độ 3: Yêu cầu học sinh biết xác lập các mối liên hệ giữa kiến thức

địa lí đã có với kiến thức trên bản đồ , lí giải vì sao châu Á lại có sự phân bố dân cư không đều (yêu cầu học sinh nhớ lại kiến thức về bản đồ tự nhiên châu Á để giải thích Cụ thể xác lập mối liên hệ giữa địa hình, khí hhậu, sông ngòi để được ý: Các khu vực đông dân ở Đông Nam Á , Đông Á , Nam Á là nơi có đồng bằng phù sa màu mỡ rộng lớn, khí hậu gió mùa nóng ẩm, nguồn nước dồi dào thích hợp trồng cây lúa nước cần nhiều lao động …Khu vực Tây Nam Á, Trung Á thưa dân do địa hình núi và sơn nguyên cao hiểm trở, khí hậu lạnh giá, khô hạn hoặc quá nóng)

* Dạy bài lý thuyết : Tiết 14 bài 12: Đặc điểm tự nhiên khu vực

Đông Á

Dạy mục 2, Đặc điểm tự nhiên ; mục a, Địa hình và sông ngòi

Tìm hiểu đặc điểm địa hình

* Mục têu : Giúp hs nắm được các đặc diểm tự nhiên khu vực Đông Á về địa hình sông ngòi

Kỹ năng quan sát đọc lược đồ

* Chuẩn bị : Hình 12.1: Lược đồ tự nhiên khu vực Đông Á hình 2.1 : Lược đồ các đới khí hậu Châu Á, máy chiếu

* Tiến hành giáo viên yêu cầu hs quan sát lược đồ hình 12.1.Giáo viên chiếu hình 12.1 trên máy:

? Dựa vào hình 12.1, nêu nhận xét diện tích phần đất liền khu vực Đông Á?

- Chiếm phần lớn diện tích lãnh thổ (83,7%)

Gv hướng dẫn học sinh phân giới hạn lãnh thổ phía Đông và phía Tây của khu vực phần đất liền

Hướng dẫn hs đọc lược đồ ở mức độ 1, 2:

? Quan sát lược đồ hình 12.1, cho biết đặc điểm địa hình phía Tây phần đất liền? Kể tên các dạng địa hình đó ?

- Phần đất liền :phía Tây có nhiều hệ thống núi , sơn nguyên cao đồ sộ hiểm trở , xen các bồn địa rộng

- Các dạng địa hình tiêu biểu : Núi (Himalaya, Côn Luân, Thiên Sơn), sơn nguyên(Tây Tạng), bồn địa(Tarim, Tứ xuyên)

? Quan sát lược đồ hình 12,1 cho biết phần phía đông đất liền có đặc điểm

gì ? Kể tên các dạng địa hình tiêu biểu?

- Đồng bằng rộng bằng phẳng xen đồi núi thấp

- Đồng bằng : Hoa Bắc, Hoa Trung , Hoa Nam

? Phần hải đảo có đặc điểm địa hình thế nào ?

- Là miền núi trẻ thường xuyên có động đất và núi lửa

Mức độ 3

? Qua lược đồ hình 12,1,em có nhận xét gì về đặc điểm địa hình Đông

Á

- Đa dạng phức tạp

Tìm hiểu đặc điểm sông ngòi

Đọc ở mức độ 1

? Quan sát hình 12,1, em hãy nêu tên con sông lớn ỏ khu vực Đông Á? Nơi bắt nguôn của chúng ?

- Hoàng Hà ,Trường Giang bắt nguồn từ sơn nguyên Tây Tạng của Trung Quốc

- Amua bắt nguồn từ cao nguyên Mông Cổ

Mức độ 2:

? Dựa vào lược đồ và kênh chữ cho biết sông Hoàng Hà và Trường Giang của Trung Quốc có đặc điểm gì giống và khác nhau?

- Giống nhau: Đều bắt đầu từ sơn nguyên Tây Tạng , cùng chảy về phía đông

- Hạ lưu đều bồi đắp những đồng bằng phù sa mầu mỡ

- Khác nhau : Chế độ nước khác nhau Hoàng Hà có chế độ nước phức tạp có lũ lớn,Trường Giang điều hoà hơn

Mức độ 3

- Giáo viên chiếu lược đồ các đới khí hậu Châu Á hình 2.1 ,giải thích vì sao chế độ nước của sông Hoàng Hà và Trường Giang khác nhau

- Do Hoàng Hà chảy trong nhiều miền địa hình có khí hậu khác nhau nên chế độ nước thất thường hơn so với sông Trường Giang

Trong quá trình hướng dẫn học sinh đọc bản đồ , giáo viên nên kết hợp

việc rèn luyện kĩ năng mô tả đối tượng địa lí dựa vào bản đồ như mô tả về dãy núi , một dòng sông, một vùng đất Muốn cho học sinh biết cách mô tả về một đối tượng địa lí nào đó, giáo viên nên đưa ra dàn ý nói về những nội dung cần mô tả cho học sinh hiểu Ví dụ: Khi mô tả về một dòng sông , học sinh mô tả lần lượt : sông bắt nguồn từ đâu? chảy theo hướng nào? đổ nước ra

đâu? sông lớn hay sông nhỏ? …Từ đó khi dạy bài 12: Đặc điểm tự nhiên khu

vực Đông Á Qua quan sát lược đồ tự nhiên khu vực Đông Á, học sinh mô tả

được sông Hoàng Hà và sông Trường Giang của khu vực Đông Á có điểm giống nhau đều bắt nguồn từ sơn nguyên nguyên Tây Tạng của Trung Quốc chảy về phía đông , đổ ra biển Hoàng Hải và biển Hoa Đông của Trung Quốc , đây là hai con sông lớn chảy qua nhiều miền địa hình có khí hậu khác nhau, phần hạ lưu của hai con sông này bồi đắp nên đồng bằng phù sa màu mỡ