Sáng kiến kinh nghiệm môn địa lí 6, dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn lịch sử địa lí 6 (phân môn địa lí)”

Môn họcbao gồm các nội dung giáo dục Lịch sử và Địa lí và một số chủ đề liên môn,đồng thời lồng ghép, tích hợp kiến thức ở mức độ đơn giản về lịch sử - địa lí và một số nội dung văn hoá,

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Năm học 2022 – 2023 cấp THCS tiếp tục thực hiện chương trình giáodục phổ thông 2018 với chương trình thay sách lớp 7 Nếu như chương trìnhphổ thông (2006) chủ yếu hướng tới phát triển kiến thức, kĩ năng cho HS,chương trình phổ thông mới (2018) chuyển trục hình thành, nuôi dưỡng, pháttriển các phẩm chất và năng lực cho người học

Môn học Lịch sử - Địa lí là môn học có nhiều sự đổi mới Môn họcbao gồm các nội dung giáo dục Lịch sử và Địa lí và một số chủ đề liên môn,đồng thời lồng ghép, tích hợp kiến thức ở mức độ đơn giản về lịch sử - địa lí

và một số nội dung văn hoá, xã hội trong các kết nối về không gian và thờigian; tích hợp nội dung bả vệ môi trường, giáo dục giá trị nhân văn; gắn líthuyết với thực hành; gắn nội dung giáo dục với thực tiễn, nhằm hình thành

và phát triển ở học sinh năng lực đặc thù của môn học và các phẩm chất Cácmạch kiến thức Lịch sử và Địa lí được kết nối với nhau nhằm soi sáng và hỗtrợ lẫn nhau Ngoài ra, môn học có thêm một số chủ đề mang tính tích hợpnhư: bảo vệ chủ quyền, các quyền lợi ích hợp pháp của Việt Nam ở biểnĐông; đô thị - lịch sử và hiện tại; văn minh châu thổ sông Hồng và sông CửuLong, các cuộc đại phát kiến địa lí,…

Chương trình hướng tới hình thành phát triển ở học sinh tư duy khoahọc, nhìn nhận thế giới như một chỉnh thể theo không gian và thời gian trên

cơ sở kiến thức cơ bản, các công cụ học tập và nghiên cứu Địa lí qua phânmôn Địa lí Từ đó hình thành và phát triển các năng lực đặc thù và năng lựcchung, đặc biệt là khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng vào thực tiễn và khảnăng sáng tạo

Trong quá trình giảng dạy Lịch sử - Địa lí 6 phân môn Địa lí, cùng với

sự học hỏi trao đổi chuyên môn với đồng nghiệp trong và ngoài nhà trường,tôi nhận thấy việc giảng dạy phân môn Địa lí chưa được GV chú tâm, vẫn giữlối dạy cũ theo hướng sử dụng một số phương pháp vấn đáp, thảo luận nhómbằng những câu hỏi đơn giản chưa kích thích được khả năng tìm tòi, sáng tạocủa HS và liên hệ với đời sống thực tế Điều này sẽ không góp phần hìnhthành được tư duy năng lực của HS trong quá trình học sẽ đi ngược lại vớinhững điểm mới trong chương trình GDPT 2018 Chính vì vậy, với nhữngkiến thức được học hỏi từ đồng nghiệp, với sự trau dồi chuyên môn của bảnthân, tôi mạnh dạn chia sẻ một chút kinh nghiệm của bản thân tích lũy đượctrong quá trình dạy học phần phân môn Địa lí Với chuyên đề mang tên:

“Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Lịch sử - Địa

lí 6 (Phân môn Địa lí)”.

2 Mục đích nghiên cứu

- Đề xuất những giải pháp mang tính sáng tạo, những phương phápphù hợp với định hướng dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông 2018,

từ đó áp dụng vào giảng dạy

- Góp phần giải quyết khó khăn về xây dựng ý tưởng trong tổ chức cáchoạt động dạy học Địa lí lớp 6 Nâng cao chất lượng giảng dạy, thu hút họcsinh tham gia các hoạt động học tập, bồi đắp tình yêu đối với Địa lí từ đó pháttriển phẩm chất, năng lực học sinh

3 Đối tuợng và thời gian nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 6abc – Số học sinh: 123

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 9 năm 2022

4 Phạm vi nghiên cứu: Phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh

trong giảng dạy môn Lịch sử - Địa lí 6, phân môn Địa lí

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tìm hiểu thực tế: Tìm hiểu thực trạng hoc tập phân mônĐịa lí của học sinh qua khảo sát

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu các tài liệu, các vănbản liên quan đến đề tài

- Phương pháp thực nghiệm: Vận dụng những phương pháp dạy học đãtìm hiểu vào thực tiễn các giờ dạy

- Phương pháp toán học: Tổng hợp, phân tích các số liệu

- Phương pháp điều tra quan sát, đánh giá: thực hiện điều tra bằng câuhỏi khảo sát, quan sát thái độ học tập của học sinh để có cơ sở cho áp dụngcác giải pháp

- Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê, phân loại các ý kiến,nhận xét sau khi thực hiện

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lí luận

Dạy học phát triển năng lực là quá trình thiết kế, tổ chức và phối hợpgiữa hoạt động dạy và hoạt động học, tập trung vào kết quả đầu ra của quátrình này Trong đó nhấn mạnh người học cần đạt được các mức năng lực nhưthế nào sau khi kết thúc một giai đoạn (hay một quá trình) dạy học

Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 thì dạy học theo địnhhướng phát triển phẩm chất năng lực có những phẩm chất và năng lực cốt lõi

mà học sinh phải đạt được là 5 phẩm chất và 10 năng lực

Sơ đồ 5 phẩm chất và 10 năng lực cần hình thành cho học sinh

Từ đó có thể nhận thấy rằng dạy học theo định hướng phát triển phẩmchất và năng lực là vô cùng quan trọng trong giáo dục học sinh Những nănglực chung được hình thành, phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạtđộng giáo dục: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, nănglực giải quyết vấn đề và sáng tạo Ngoài ra qua hoạt động giáo dục còn hìnhthành cho học sinh những năng lực đặc thù Những năng lực đó được hìnhthành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dụcnhất định: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, nănglực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất Quadạy học còn hình thành những phẩm chất như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ,trung thực, đoàn kết, trách nhiệm

Ngoài những năng lực chung thì dạy học Địa lí 6 còn chú trọng đếnphát triển những năng lực đặc thù của bộ môn như: Năng lực khai thác tranhảnh, lược đồ, bản đồ, phân tích biểu bảng…; năng lực nhận thức và tư duykhoa học Địa lí Năng lực sử dụng khai thác tranh ảnh và tư liệu Địa lí …

Ban giám hiệu nhà trường, tổ chuyên môn thường xuyên tư vấn, hỗ trợnhằm nâng cao chất lượng dạy học Bản thân giáo viên được tham gia các đợttập huấn về đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển nănglực qua phần mềm LMS và cả tập huấn trực tiếp

Đa số các em học sinh khối 6 đều chăm ngoan, tích cực học tập Các

em luôn hào hứng khi được tham gia các hoạt động học tập theo định hướngphát triển năng lực mà giáo viên áp dụng trong các giờ giảng

2.1.2 Khó khăn

Hiện nay tranh ảnh, mô hình, bản đồ… để phục vụ cho dạy học Địa lí 6đều đang sử dụng bộ thiết bị hiện có, chưa có bộ thiết bị đồng bộ với chươngtrình sách giáo khoa Lịch sử - Địa lí theo chương trình mới nên chưa đáp ứngđược nhu cầu dạy học

Nhiều học sinh chưa tích cực trong học tập Các phụ huynh đa số đềucoi Địa lí là môn phụ nên cũng chưa đôn đốc để học sinh học tập hiệu quả Vìvậy nên các em học sinh lớp 6 mặc dù còn nhỏ tuổi nhưng đã có tâm lí coiĐịa lí chỉ là môn học phụ

Giáo viên vẫn còn lúng túng trong phương pháp dạy học theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh

2.2 Điều tra khảo sát thực tế

Năm học 2022 - 2023 tôi được nhà trường phân công dạy ba lớp Địa lí6abc Để có căn cứ trong áp dụng các giải pháp dạy học theo định hướng pháttriển năng lực tôi đã tiến hành khảo sát học sinh cả hình thức kiểm tra với

dạng đề phát triển năng lực (Đề và hướng dẫn chấm ở phụ lục 1) và cả phiếu khảo sát về cảm nhận của học sinh khi học tập môn Địa lí (Phiếu khảo sát ở

phụ lục 2) để từ đó có cơ sở cho thực hiện đề tài.

Kết quả sau kiểm tra như sau:

- Bảng 1: Kết quả khảo sát đầu năm trước khi áp dụng các biện pháp.

-Điểm 6,5 – 7,9

Điểm 5 – 6,4

Điểm 3 – 4,9

Điểm 0 – 2,9

Cảm thấy hứng thú

Cảm thấy bình thường

Cảm thấy nhàm chán không muốn học

nhiều bạn khi học tập còn không tập trung, làm việc riêng thậm chí ngồimong hết giờ Chính điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng mônhọc Qua thăm dò ý kiến học sinh và trao đổi tâm sự với các em tôi nhận thấy

có những nguyên nhân cơ bản sau:

- Giáo viên dạy học chủ yếu theo phương pháp truyền thống thầy giảngtrò nghe, ít đa dạng các hình thức dạy học

- Thầy cô chủ yếu hỏi đáp, ít cho thực hành nên học sinh không có cơhội được thể hiện năng lực học tập

Tất cả những điều đó thôi thúc tôi quyết tâm áp dụng đề tài vào thựctiễn giảng dạy, thay đổi cách hướng dẫn học sinh tiếp cận kiến thức, đổi mớiphương pháp giảng dạy theo hướng nâng cao năng lực học tập của học sinh

Từ đó tạo hứng thú cho học sinh trong học tập Địa lí, góp phần nâng cao chấtlượng dạy học môn Địa lí nói chung và môn Địa lí lớp 6 nói riêng

3 Các giải pháp thực hiện

3.1.Giải pháp 1: Làm tốt khâu chuẩn bị cho bài dạy.

a Chuẩn bị kiến thức dạy học:

Do Địa lí là một môn học mang tính thời sự, yêu cầu mở rộng hiểu đểvận dụng vào thực tiễn, từ đó tăng cường ý thức công dân của mỗi học sinh

đã khiến việc chuẩn bị kiến thức hỗ trợ cho bài học mang một ý nghĩa tíchhợp rộng hơn, đòi hỏi sự quan tâm nhiều hơn của cả hai phía GV và HS Với GV cần nghiên cứu kĩ bài, chuẩn bị các tư liệu: ngoài kiến thức từSGV, SGK, tài liệu tham khảo…, GV có thể lấy tư liệu từ bài báo, video ( cácmẩu tin thời sự, dự báo thời tiết, khám phá thiên nhiên…)

HS dưới sự hướng dẫn của GV cần chuẩn bị, sưu tầm tốt những tư liệuliên quan đến bài học qua tìm hiểu, khảo sát thực tế địa phương, sách báo,internet,… Nhưng để các em làm tốt khâu này thì GV cũng cần có sự độngviên các em các kịp thời (có thể động viên bằng điểm số, những phần quà, lờikhen ngợi,…)

b Xác định mục tiêu bài học: Trong kế hoạch bài dạy GV cần xác định

rõ các yêu cầu về:

- Kiến thức: Nếu với trước kia theo lối học truyền thống thì mục tiêu

đối với người học thường là biết được, thấy được, hiểu được và nắm được thìnay người GV cần xác định được trong mỗi bài học đó HS cần trình bày,phân tích, so sánh, nhận xét, đánh giá và vận dụng được kiến thức như thếnào

- Năng lực: Nếu trước kia trong một bài dạy GV thường xác định các

năng lực chung chung thì giờ đây GV cần xác định cụ thể qua hoạt động nàyphát huy năng lực đặc thù nào của các em trong các năng lực: nhận thức khoahọc địa lí, tìm hiểu địa lí, vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học

- Phẩm chất: Qua mỗi bài học HS cần hình thành, phát huy, phát triển

những phẩm chất cụ thể như thế nào qua từng bài học

Bằng việc xác định cụ thể các mục tiêu trong quá trình dạy học GV sẽ cóthể lựa chọn được phương pháp giảng dạy phù hợp, cách thức tổ chức lớp họctheo đúng mục tiêu đã định và hơn hết là sẽ tìm ra những phương pháp đểkích thích hứng thú, say mê, yêu thích môn học của các em

c Xác định các phương pháp/ kỹ thuật dạy học theo đặc thù bộ môn

Bên cạnh những phương pháp dạy học truyền thống cần chú ý cácphương pháp dạy học tích cực như: Phương pháp sử dụng các công cụ địa lí,dạy học tích hợp liên môn, phương pháp tự học, phương pháp thảo luậnnhóm, phương pháp học tập dự án, phương pháp đóng vai, kể chuyện, đàmthoại, phương pháp giải quyết vấn đề nghiên cứu tình huống; Kỹ thuật KWL,THINK – PAIR – SHARE, mảnh ghép, trò chơi, di chuyển theo trạm, phòngtranh Như vậy, để phát huy năng lực của HS thì việc vận dụng linh hoạtnhiều phương pháp kĩ thuật, trò chơi trong dạy học sẽ giúp các em là rất cầnthiết Hơn hết sẽ tăng tính tì mò của HS, HS sẽ luôn chờ đợi đến tiết học bởiqua mỗi tiết học đó các em sẽ được là chính mình, được thể hiện hết các khảnăng của bản thân

d Chuẩn bị phương tiện dạy học:

Hiện nay để cập nhật các vấn đề Địa lí mang tính thời sự đòi hỏi cácphương tiện dạy học phải đáp ứng cung cấp và khai thác thông tin nhanh vàphong phú tới người học SGK, bảng đen, phấn trắng, bảng phụ, tranh ảnhminh hoạ… các phương tiện dạy học truyền thống ấy là cần thiết nhưng chưathể đáp ứng hết các yêu cầu dạy học môn Địa lí theo tinh thần nói trên Vìvậy, đòi hỏi các phương tiện dạy học cần mang tính tích cực hơn như máychiếu, máy tính kết nối Internet kèm theo bộ phát âm thanh, sử dụng các phầnmềm dạy học tích cực zalo, Padlet để kiểm tra việc chuẩn bị bài của HS cũngnhư những sản phẩm dự án học tập của HS

3.2 Giải pháp 2 Thực hiện đa dạng hóa phần hoạt động mở đầu

Hoạt động khởi động bài học thường chỉ chiếm một vài phút đầu giờnhưng có ý nghĩa rất quan trọng trong việc kích hoạt sự tích cực của ngườihọc, bước đầu cho học sinh tiếp cận với vấn đề học tập, tạo tâm thế, tạo hứngthú học tập cho học sinh Hoạt động mở đầu tạo tình huống, tạo tâm thế chohọc sinh hào hứng khám phá nội dung bài học Học sinh nâng cao năng lựcquan sát đánh giá tranh ảnh Địa lí, phim tư liệu Học sinh lớp 6 đang ở lứatuổi ham thích khám phá, vậy nên nếu cách vào bài chỉ dừng lại ở giới thiệubằng lời đơn thuần mà không cho học sinh hoạt động và khơi gợi trí tò mò thì

sẽ không kích thích được sự hăng hái tham gia vào tìm tòi kiến thức của cácem

* Cách 1: Sử dụng các bộ trò chơi hiện đại qua phần mềm powerpoint:

Trong quá trình dạy học với hoạt động mở đầu tôi thường sử dụng cáctrò chơi gợi tính tò mò, hứng thú của HS như các trò chơi trên truyền hình màđang thu hút người chơi hiện nay như: Ai là triệu phú, Cuộc đua kỳ thú,Chiếc nón kì diệu, Đuổi hình bắt chữ, Nhanh như chớp, Rung chuông vàng,

Hugo (Những trò chơi này được nói rõ trong giải pháp 5).

Ví dụ khi dạy Bài 5: Lược đồ trí nhớ, tôi đã tiến hành thiết kế phần mở

đầu để tạo tâm thế cho học sinh, giúp học sinh bước đầu tiếp cận với kiếnthức bài học, khơi gợi trí tò mò của các em, tạo hứng thú cho các em khámphá bài học Đối với bài này tôi đã lựa chọn theo cách cho các em tham gia

trò chơi Hugô và trả lời các câu hỏi liên quan đến bài học dưới dạng hình

thức trả lời câu hỏi trắc nghiệm GV chia cả lớp làm 2 đội; các đội sẽ giúpHugô giải cứu rừng xanh khỏi mụ phù thuỷ; Mỗi một câu trả lời đúng Hugô

sẽ vượt qua một chướng ngại do mụ đặt ra; Sau 5 câu hỏi đội nào trả lời đúngnhiều nhất giúp Hu gô giải cứu được rừng xanh sẽ là dội chiến thắng; Đội nàotrả lời sai nhường quyền trả lời cho đội bạn Từ trò chơi GV dẫn vào bài

* Cách 2: Kết hợp quan sát video và hoàn thành phiếu học tập

Đây là cách học sinh rất hứng thú khi học Qua thực hiện biện pháp nàytôi nhận thấy học sinh vui thích và say mê học tập Cách dạy này giúp chohọc sinh hình thành năng lực tư duy, giải quyết vấn đề sáng tạo, khả năng tựhọc Và hơn nữa hình thành cho học sinh năng lực đặc thù của bộ môn lànăng lực khai thác tư liệu địa lí, năng lực tư duy địa lí Có thể thấy trực quansinh động chính là một giải pháp kích thích sự phát triển của tư duy

- Bước 1: Cho học sinh xem video

- Bước 2: Hoàn thành phiếu hoạt động nhóm đôi (03 phút)

Ví dụ: Khi dạy Bài 10 Cấu tạo Trái đất Các mảng kiến tạo

- Bước 1 Giáo viên cho học sinh xem đoạn video được tải trên yootube

- Bước 2 giáo viên cho học sinh hoàn thành phiếu học tập KWL như sau:

Ví dụ: Khi dạy Bài 7 –Địa lí 6 tôi đã áp dụng hình thức tổ chức hoạt

động học tập theo kĩ thuật Think – Pair – Share (suy nghĩ – trao đổi – chia sẻ)

Ví dụ phần 1 Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất

Think – Pair – Share (suy nghĩ cá nhân 3 phút – trao đổi 2 phút – chia sẻ 1phút) - Dựa vào thông tin mục 1, quan sát hình 1 trong SGK trang 118 và sửdụng quả Địa Cầu làm thực nghiệm mô tả chuyển động tự quay quanh trụccủa Trái Đất và thảo luận cặp đôi hoàn thành nội dung phiếu học tập số 1

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1 VẬN ĐỘNG TỰ QUAY QUANH TRỤC CỦA TRÁI ĐẤT Đánh giá

- Ngoài ra có thể sử dụng thang đo trong dạy học địa lí nhằm phát triểnnăng lực học tập của học sinh.

Ví dụ phần 2 – Tìm hiểu hệ quả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất

a) Ngày đêm luân phiên:

- GV tổ chức hình thức thảo luận 4 nhóm lớn

- Giáo viên sử dụng quả Địa Cầu và đèn pin làm thí nghiệm ngày đêm luân

phiên: GV tắt hết đèn, kéo rèm và chiếu đèn vào quả Địa cầu Giải thích

nguồn ánh sáng từ đèn pin tượng trưng cho Mặt Trời, quả Địa cầu tượng trưng cho Trái Đất Đánh dấu một điểm A bất kì trên quả Địa Cầu và bật đèn pin chiếu vào quả Địa Cầu làm nguồn sáng (Mặt Trời) Sau đó GV quay từ từ quả Địa cầu theo chiều quay của Trái Đất Em hãy quan sát điểm A lần lượt

đi vào và đi ra khỏi vùng được chiếu sáng và cho biết:

+ Có phải lúc nào điểm A cũng được chiếu sáng không? Khi quả địa cầu

ở vị trí như thế nào với đèn pin thì điểm A mới được chiếu sáng (hoặc không được chiếu sáng)? Vì sao ban đêm trời lại tối và ban ngày trời lại sáng?

Đây là hoạt động để rèn cho học sinh năng lực sử dụng quả địa cầu kếthợp làm thực nghiệm địa lí từ đó rèn cho học sinh kĩ năng trình bày sựchuyển động của trái đất, nhận xét quá trình thực nghiệm, cho học sinh kếthợp giữa thực hành và kiến thức, hiểu biết, thông tin trong sách giáo khoa đểthực hiện nhiệm vụ

Sau khi các nhóm thực hành và thảo luận xong theo phiếu học tập giáoviên cho các nhóm cử đại diện học sinh lên trình bày kết quả kết hợp thựcnghiệm lại quá trình chuyển động của trái đất Với biện pháp này học sinh

được nâng cao năng lực hợp tác, năng lực sử dụng quả địa cầu, thực hành,năng lực giải quyết vấn đề sáng tạo… Có thể thấy cả năng lực chung vànăng lực đặc thù đều được phát triển qua giảng dạy theo biện pháp này.

Sau khi quan sát và thực hiện nội dung này các nhóm sẽ tiến hành tựnhận xét và nhận xét đánh giá bằng thang đo hoặc bảng kiểm để học sinhnhận xét được đầy đủ và chắc chắn hơn những kết quả hoạt động

Thang đo cho hoạt động thảo luận:

Biểu hiện

Đánh giá (thang điểm 10)

Điểm chấm

- Thực hành được quá trình chuyển động của Trái đất

theo chiều quay của Trái đất từ Tây sang Đông 1,5 điểm

- Khi nào điểm A được chiếu sáng là ban ngày 1,5 điểm

- Khi nào điểm A không được chiếu sáng là ban đêm 1,5 điểm

- Giải thích được ban đêm trời tối là do không được

mặt trời chiếu sáng, ban ngày trời sáng là do được

mặt trời chiếu sáng

1,5 điểm

- Thảo luận nhóm sôi nổi, các thành viên tích cực

- Cách trình bày kết quả rõ ràng và thuyết phục 2 điểm

Để thực hiện được hiệu quả, giáo viên cần có sự chuẩn bị và hướng dẫnhọc sinh thực hiện nhiệm vụ theo câu hỏi chi tiết cụ thể Nếu giáo viênthường xuyên thực hiện kĩ thuật này học sinh sẽ dễ dàng thực hiện và hoànthành nhiệm vụ giáo viên giao

Để thực hiện giáo viên cần chuẩn bị: Giấy A0, bút dạ, bút màu sáp, bút

dạ màu Giấy A0 giáo viên cần kẻ sẵn theo mô hình sau để học sinh thực hiện