Bài tập lớn Tư tưởng Hồ Chí Minh Trường đại học Bách Khoa TPHCM. Đề tài: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA. LIÊN HỆ ĐẾN VIỆC PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA SINH VIÊN TRONG XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Bài tập lớn Tư tưởng Hồ Chí Minh. Đề tài: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA. LIÊN HỆ ĐẾN VIỆC PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA SINH VIÊN TRONG XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

ii

MỤC LỤC MỤC LỤC II

MỞ ĐẦU IV

1 Tính cấp thiết của đề tài iv

2 Giới thiệu đề tài iv

3 Nhiệm vụ của đề tài v

NỘI DUNG 1

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa 1

1.1 Một số nhận thứ chung về văn hóa và quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác 1

1.1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa 1

1.1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác 4

1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về các vai trò khác của văn hóa 8

1.2.1 Văn hóa là mục tiêu, động lực của sự nghiệp cách mạng 8

1.2.2 Văn hóa là một mặt trận 11

1.2.3 Văn hóa phục vụ quần chúng nhân dân 15

1.3 Quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới 17

1.3.1 Giai đoạn trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 17

1.3.2 Trong kháng chiến chống thực dân Pháp 19

1.3.3 Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội 20

2 Liên hệ đến việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Việt Nam hiện nay 22

2.1 Thực trạng của việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Việt Nam hiện nay 22

2.1.1 Ưu điểm của việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Việt Nam hiện nay 22

2.1.2 Khuyết điểm của việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Việt Nam hiện nay 27

iv

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước Tư tưởng ấy, ngay từ những năm trước Cách mạng Tháng Tám 1945

đã được Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức coi trọng

Trong Thư gửi các họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa đăng trên Báo Cứu quốc, số

ra ngày 05/01/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”

Trong thư, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định vị trí, vai trò quan trọng của văn hóa, nghệ thuật đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc; đồng thời tin tưởng, mong muốn công tác giáo dục, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ họa sĩ đi đầu xung kích, sáng tạo trên lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật; xứng đáng là chiến sĩ cách mạng trên mặt trận văn hóa nghệ thuật

Lời dạy nhanh chóng được anh chị em họa sĩ cả nước đón nhận, hun đúc tinh thần thi đua yêu nước, hăng say, sáng tạo nhiều tác phẩm văn hóa, nghệ thuật phục vụ công cuộc kháng chiến, kiến quốc

Tư tưởng của Hồ Chí Minh về văn hóa đã trở thành ngọn đèn sáng rọi Đây không chỉ là một cuộc nghiên cứu về lý thuyết, mà còn là một sứ mệnh thiêng liêng đối với chúng ta, một nhiệm vụ thực tế và cụ thể Những ý tưởng của Người về văn hóa định hình tương lai của đất nước và thúc đẩy sự phát triển một Việt Nam giàu

mạnh Trong suốt cuộc đời của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt quan tâm hàng đầu đến cuộc sống và tương lai của nhân dân, đặc biệt là về sự ưu tiên về văn hóa Đó

là sứ mệnh của chúng ta, đồng hành với tư tưởng và di sản của Người

Đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Liên hệ đến việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Việt Nam hiện nay” ra đời để tìm hiểu và khám phá những điều vừa kể trên

2 Giới thiệu đề tài

Thông qua đề tài “Tư tưởng hồ chí minh về văn hóa Liên hệ đến việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở việt nam hiện nay”, nhóm mong muốn nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh về

Đề tài có ý nghĩa thực tiễn và lý luận trong việc giáo dục và rèn luyện sinh viên

về ý thức văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, và khuyến khích sự sáng tạo và đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Việt Nam

Nội dung được chia thành hai phần chính:

Phần 1: Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về Văn hóa – cơ sở lý thuyết, trong đó trình bày những quan điểm cốt lõi của Hồ Chí Minh về văn hóa;

Phần 2: Liên hệ đến việc phát huy vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Việt Nam hiện nay – đây là phần liên hệ thực tế, trong đó phân tích vai trò của sinh viên trong xây dựng nền văn hóa mới, cách triển khai tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục và đào tạo sinh viên, và các thách thức và giải pháp để thực hiện mục tiêu này

3 Nhiệm vụ của đề tài

Trình bày và phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa

Nêu rõ vai trò và hiện trạng của sinh viên trong quá trình học tập và phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa

Đưa ra các giải pháp trong quá trình học tập và phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh

về văn hóa đối với sinh viên hiện nay

1

NỘI DUNG

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa

1.1 Một số nhận thứ chung về văn hóa và quan hệ giữa văn hóa với các lĩnh vực khác

Một trong những người đưa ra khái niệm văn hoá sớm nhất là E B Taylo Trong cuốn Văn hoá nguyên thuỷ (1887), ông quan niệm văn hoá là một phức hợp nhiều mặt, do con người tạo nên và mang tính xã hội

Cách hiểu văn hoá ở phương Đông và phương Tây cũng có sự khác nhau, nhưng đều phản ánh tính giá trị, thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người, làm cho con người và xã hội ngày một tiến bộ hơn, ngày càng xa rời trạng thái nguyên sơ, khẳng định tính người

UNESCO từ lúc được thành lập đến nay đã đưa ra một số định nghĩa về văn hoá Theo tổ chức này, văn hoá là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, văn hoá giúp cho con người tự hoàn thiện, quyết định tính cách riêng của một xã hội, làm cho dân tộc này khác dân tộc khác

Bàn về văn hoá, người ta còn cho rằng, đó là sự hiểu biết, phát triển nội tại bên trong của một con người, một dân tộc, tạo ra lối ứng xử, biểu hiện trình độ “người” trong các quan hệ

1.1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa

Hồ Chí Minh, người được biết đến là người sáng lập và lãnh đạo Cách mạng Việt Nam, có quan niệm về văn hóa đặc biệt Ông xem xét văn hóa không chỉ là một phần quan trọng của đời sống con người mà còn là một công cụ quan trọng trong cuộc chiến tranh cách mạng và xây dựng xã hội mới Dưới đây là một số điểm quan trọng

về quan niệm về văn hóa của Hồ Chí Minh:

Văn hóa dân tộc: Hồ Chí Minh luôn coi trọng và tôn trọng các giá trị văn hóa dân tộc Việt Nam Ông thúc đẩy việc bảo tồn và phát triển các phong tục, tập quán, ngôn ngữ, và văn hóa truyền thống của Việt Nam

Văn hóa và cách mạng: Hồ Chí Minh tin rằng văn hóa cần phải phục vụ mục tiêu cách mạng, tức là giúp xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và tiến bộ Ông xem xét văn hóa là một công cụ quan trọng để tạo ra sự thay đổi xã hội

2

Văn hóa và giáo dục: Hồ Chí Minh coi giáo dục là một phần quan trọng của văn hóa và xem xét nó như một cách để nâng cao kiến thức và sự hiểu biết của nhân dân Ông thúc đẩy việc cải thiện hệ thống giáo dục và tạo điều kiện cho mọi người có

cơ hội học tập

Văn hóa và tình thần đoàn kết: Ông Hồ coi văn hóa như một yếu tố quan trọng trong việc thắt chặt tình thần đoàn kết và sự đoàn kết trong xã hội Ông khuyến khích tất cả các tầng lớp nhân dân tham gia vào các hoạt động văn hóa để thúc đẩy tinh thần đoàn kết và sự đồng lòng

Như vậy, Hồ Chí Minh xem xét văn hóa như một phần không thể thiếu của xã hội và cách mạng, và ông luôn coi trọng việc bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam để đạt được mục tiêu xây dựng một xã hội tiến bộ và công bằng

Hồ Chí Minh có bốn cách tiếp cận chủ yếu về văn hóa: Một là, tiếp cận theo nghĩa rộng, tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt của con người; hai là, tiếp cận theo nghĩa hẹp là đời sống tinh thần của xã hội, thuộc kiến trúc thượng tầng; ba là, tiếp cận theo nghĩa hẹp hơn là bàn đến các trường học, số người đi học, xóa nạn mù chữ, biết đọc, biết viết (thường xuất hiện trong các bài nói với đồng bào miền núi); bốn là, tiếp cận theo “phương thức sử dụng công cụ sinh hoạt”

Tháng 8/1943, khi còn ở trong nhà tù của Tưởng Giới Thạch, Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm nhấn mạnh ý nghĩa của văn hóa Người viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”1

Quan niệm văn hóa nêu trên của Người xuất hiện trong một bối cảnh thời gian và không gian đặc biệt, khi UNESCO chưa được thành lập và cả nước đang tập trung cho nhiệm vụ giải phóng dân tộc Đây cũng là quan niệm duy nhất của Chủ tịch Hồ Chí Minh theo nghĩa rộng, vì từ sau Cách mạng Tháng Tám, khi Chủ tịch bàn đến văn hóa

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Nxb Chính trị quốc gia, H.2000, t.3, tr.431

3

chỉ sử dụng các cách tiếp cận theo nghĩa hẹp – hướng tiếp cận thứ 2 nêu ở trên

Qua ý kiến trên đã thể hiện được nhận thức như thế nào ở Người về vấn đề văn hóa, và tại sao về sau Bác không tiếp cận chủ đề văn hóa theo nghĩa rộng như vậy nữa?

Trước tiên, qua quan điểm trên của Bác từ những ngày đất nước chưa được giải phóng, khi tổ chức về văn hóa của Liên hợp quốc còn chưa được thành lập, tưởng chừng mục tiêu toàn bộ phải đặt vào giải phóng dân tộc, nhưng Bác đã thể hiện một tầm nhìn rất xa luôn giữ văn hóa ở một vị thế rất cao trong tư tưởng của mình Bởi trong thời khắc bị đô hộ, xâm lược, văn hóa chính là cốt lõi giúp dân tộc ta vẫn giữ được tinh thần đoàn kết, tình yêu với Tổ quốc để cùng nhau đứng lên chiến đấu Nên giữ được bản sắc văn hóa cũng chính là giữ ngọn lửa cách mạng vậy

Ở đây cách tiếp cận theo nghĩa rộng của Người biểu diễn văn hóa chính là tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt của con người, văn hóa không được tạo ra vì mục đích

cụ thể nào cả mà chính sự sinh tồn của con người cần phải sáng tạo ra văn hóa để thích ứng những nhu cầu của đời sống Điểm đặc sắc và độc đáo trong định nghĩa này là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh đến một vấn đề rất quan trọng: Phương thức sử dụng các kết quả của sự sáng tạo Đây chính là thước đo trình độ văn hóa của con người Nếu phương thức sử dụng đúng, nó sẽ nhân đạo hóa đời sống xã hội

Về sau Bác Hồ chỉ đề cập đến văn hóa theo nghĩa hẹp, mục đích diễn giải một cách cụ thể, dễ hiểu hơn, hướng trọng tâm văn hóa là đời sống tinh thần, thay vì bao quát toàn bộ Nhờ vậy sẽ dễ truyền đạt tư tưởng đến mọi người và áp dụng các chính sách, chủ trương vào đời sống một cách chính xác hơn

Tóm lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi văn hóa là một yếu tố quan trọng trong cuộc cách mạng và xây dựng xã hội mới Người tôn trọng giá trị văn hóa dân tộc, xem xét văn hóa như một công cụ quan trọng để thúc đẩy sự thay đổi xã hội và tạo sự đoàn kết trong xã hội Dù ban đầu có quan điểm về văn hóa theo nghĩa rộng, sau Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh tập trung vào các khía cạnh cụ thể và tiếp cận văn hóa theo nghĩa hẹp hơn để áp dụng chính sách và chủ trương một cách hiệu quả, nhằm xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, tiến bộ, văn minh trong bối cảnh lịch sử Việt Nam đầy biến đổi

Quan hệ giữa văn hóa và chính trị: Hồ Chí Minh coi văn hóa và chính trị là hai khía cạnh không thể tách rời của cuộc sống xã hội Ông tin rằng văn hóa có vai trò quan trọng trong việc hình thành tình thần đoàn kết, lòng yêu nước, và ý thức cách mạng của nhân dân Đồng thời, chính trị có thể tác động đến văn hóa thông qua việc quyết định chính sách và quản lý cuộc sống xã hội

Dưới chế độ thực dân và phong kiến nhân dân ta bị nô lệ, bị đàn áp, thì văn nghệ cũng bị nô lệ, không thể phát triển Ở nước Việt Nam thuộc địa, trước hết phải tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc, giành độc lập dân tộc, xóa ách nô lệ, thiết lập nhà nước của dân, do dân, vì dân Đó chính là sự giải phóng chính trị để mở đường cho văn hóa phát triển Quan điểm của Hồ Chí Minh đã đượcthực tiễn Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chứng minh là hoàn toàn đúng đắn

Để văn hoá phát triển tự do thì phải làm cách mạng chính trị trước Ở Việt Nam, tiến hành cách mạng chính trị, thực chất là tiến hành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc để giành chính quyền, giải phóng chính trị, giải phóng xã hội, từ đó giải phóng văn hoá, mở đường cho văn hoá phát triển

Văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trong chính trị, tức là văn hóa phải phục vụ nhiệm vụ chính trị; đồng thời mọi hoạt động của tổ chức và nhà chính trị phải

có hàm lượng văn hóa “Văn hóa ở trong chính trị” tức văn hóa phải tham gia vào nhiệm vụ chính trị, tham gia cách mạng, kháng chiến và xây dựng chủ nghĩa xã hội

Hồ Chí Minh nêu rõ: “Văn hóa hóa kháng chiến, kháng chiến hóa văn hóa”, hoặc đường lối kháng chiến toàn diện, thi đua trên mọi lĩnh vực, là với ý nghĩa như vậy Ngược lại, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, chính trị mà thiếu văn hóa, không gắn với những hoạt động đời thường của con người, không xuất phát từ tình yêu thương con

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, tập 10 - tr.60

5

người, không gắn với dân gian thì đó là thứ chính trị tầm thường, thô thiển, là coi nhẹ

và làm mờ nhạt chính trị, tự thủ tiêu chính trị Điều đặc biệt ở Chủ tịch Hồ Chí Minh là

tư tưởng chính trị của Người luôn được thể hiện dưới dạng văn hóa, đi vào lòng người bằng văn hóa, tức là giáo dục, thuyết phục bằng cảm hóa

Quan hệ giữa văn hóa và kinh tế: Hồ Chí Minh nhận thấy rằng văn hóa có thể góp phần vào sự phát triển kinh tế Sự nâng cao của văn hóa và giáo dục có thể cải thiện trình độ học vấn và kỹ năng của nhân dân, từ đó tạo điều kiện tốt hơn cho sự phát triển kinh tế và công nghiệp của đất nước

“Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hóa Vì sao không nói phát triển văn hóa và kinh tế? Tục ngữ ta có câu: Có thực mới vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước1“ Quan điểm của Người chỉ rõ kinh tế chính là cơ sở của văn hóa; do đó, kinh tế phải đi trước một bước, phải chú trọng xây dựng kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng để có điều kiện xây dựng và phát triển văn hóa

Trong mối quan hệ với kinh tế, Hồ Chí Minh giải thích rằng, văn hóa thuộc kiến trúc thượng tầng Vì vậy, những cơ sở hạ tầng của xã hội có kiến thiết rồi, văn hóa mới kiến thiết được và có đủ điều kiện phát triển được Tuy nhiên, văn hóa cũng không thể dứng ngoài mà phải đứng trong kinh tế, nghĩa là văn hóa không hoàn toàn phụ thuộc vào kinh tế, mà có vai trò tác động tích cực trở lại kinh tế Sự phát triển của chính trị, kinh tế, xã hội, sẽ thúc đẩy văn hóa phát triển; ngược lại, mỗi bước phát triển của kinh

tế, chính trị, xã hội đều có sự khai sáng của văn hóa

Đồng thời, đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Trình độ văn hóa của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ Nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân cũng là một việc cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh2“ Quan điểm này của Người khẳng định rằng văn hóa có tính tích cực, chủ động, là động lực của kinh tế và chính trị, vì thế văn hóa phải ở trong kinh tế, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế

Quan hệ giữa văn hóa và xã hội: Hồ Chí Minh coi văn hóa là một phần của cuộc sống xã hội và xem xét nó như một cơ sở để thể hiện giá trị và tinh thần của xã

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t 12, tr 470

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t 10, tr 458 - 459

6

hội Ông khuyến khích việc sáng tạo văn hóa và nghệ thuật để phản ánh cuộc sống xã hội, nhấn mạnh vai trò của nghệ thuật và văn hóa trong việc giữ gìn và thay đổi xã hội Giải phóng chính trị đồng nghĩa với giải phóng xã hội, từ đó văn hóa mới có điều kiện phát triển Xã hội thế nào văn hóa thế ấy Văn học, nghệ thuật của dân tộc Việt Nam rất phong phú, nhưng trong chế độ nô lệ của kẻ áp bức, thi văn nghệ cũng bị nô

lệ, không thể phát triển được Vì vậy, phải làm cách mạng giải phóng dân tộc, giành chính quyền về tay nhân dân, giải phóng chính trị, giải phóng xã hội, đưa Đảng Cộng sản Việt Nam lên địa vị cảm quyền, thì mới giải phóng được văn hóa

Về giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu văn hóa nhân loại

Bản sắc văn hóa dân tộc là những giá trị văn hóa bền vững của cộng đồng các dân tộc Việt Nam; là thành quả của quá trình lao động, sản xuất, chiến đấu và giao lưu của con người Việt Nam

Bản sắc văn hóa dân tộc được nhìn nhận qua hai lớp quan hệ Về nội dung, đó là lòng yêu nước, thương nổi tinh thần độc lập, tự cường, tự tôn dân tộc Về hình thức, cốt cách văn hóa dân tộc biểu hiện ở ngôn ngữ, phong tục, tập quán, lễ hội, truyền thống, cách cảm và nghĩ

Bản sắc văn hóa dân tộc chứa đựng giá trị lớn và có một ý nghĩa quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Nó phản ánh những nét độc đáo, đặc tính dân tộc Nó là ngọn nguồn đi tới chủ nghĩa Mác - Lênin Hồ Chí Minh nói rằng, âm nhạc dân tộc ta rất độc đảo, phải khai thác và phát triển lên; rằng, những người cộng sân chúng ta rất quý trọng cổ điển, có nhiều dòng suối tiến bộ chảy từ những ngọn nguồn cổ diễn đó; vì vậy, trách nhiệm của con người Việt Nam là phải trân trọng khai thác, giữ gìn, phát huy, phát triển những giá trị của văn hóa dân tộc, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ cách mạng của từng giai đoạn lịch sử Theo Người: “Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”1 Chăm lo cốt cách dân tộc, đồng thời cần triệt để tẩy trừ mọi di hại thuộc địa và anh hưởng nô dịch của văn hóa đế quốc, tôn trọng phong tục tập quán, văn hóa của các dân tộc ít người

Trong giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, phải biết tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại Tiếp biến văn hóa (tiếp nhận và biến đổi) là một quy luật của văn hóa Theo Hồ

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.3, tr.255

7

Chí Minh, “văn hóa Việt Nam ảnh hưởng lẫn nhau của văn hóa Đông phương và Tây phương chung đúc lại Tây phương hay Đông phương có cái gì tốt ta học lấy để tạo ra một nền văn hóa Việt Nam Nghĩa là lấy kinh nghiệm tốt của văn hóa xưa và văn hóa nay, trau dồi cho văn hóa Việt Nam thật có tinh thần thuần túy Việt Nam để hợp với tinh thần dân chủ”1

Hồ Chí Minh chú trọng chất lọc tinh hoa văn hóa nhân loại Trao đổi với một nhà văn Liên Xô, Người nhấn mạnh rằng: “Các bạn chớ hiểu là tôi cho rằng chúng tôi cần dứt bỏ văn hóa nào đó, dù là văn hóa Pháp đi nữa Ngược lại, tôi muốn nói điều khác Nói đến việc mở rộng kiến thức của mình về văn hóa thế giới, mà đặc biệt hiện nay là văn hóa Xô viết - chúng tôi thiếu – nhưng đồng thời tránh nguy cơ trở thành kẻ bắt chước Văn hóa của các dân tộc khác cần phải được nghiên cứu toàn diện, chỉ có trong trường hợp đó mới có thể được nhiều hơn cho văn hóa của chính mình”2 Nhận diện về hiện tượng văn hóa Hổ Chí Minh, một nhà báo Mỹ viết: “Cụ Hồ không phải là một người dân tộc chủ nghĩa hẹp hòi, mà cụ là một người yêu mền văn hóa Pháp trong khi chống thực dân Pháp, một con người biết coi trọng những truyền thống cách mạng

Mỹ trong khi Mỹ phá hoại đất nước cụ”3

Hồ Chí Minh chỉ rõ mục đích của việc tiếp thu văn hóa nhân loại là để làm giàu cho văn hóa Việt Nam, xây dựng văn hóa Việt Nam hợp với tinh thần dân chủ Nội dung tiếp thu là toàn diện bao gồm Đông, Tây, kim, cổ, tất cả các mặt, các khía cạnh Tiêu chí tiếp thu là có cái gì hay, cái gì tốt là ta học lấy Mối quan hệ giữa giữ gìn cốt cách văn hóa dân tộc và tiếp thu văn hóa nhân loại là phải lấy văn hóa dân tộc làm gốc,

đó là điều kiện, cơ sở để tiếp thu văn hóa nhân loại

Nhận diện về tư tưởng của Hồ Chí Minh, một nhà báo Mỹ viết: “Cụ Hồ không phải là một người dân tộc chủ nghĩa hẹp hòi, mà cụ là một người yêu mến văn hóa Pháp trong khi chống thực dân Pháp, một con người biết coi trọng những truyền thống cách mạng Mỹ trong khi Mỹ phá hoại đất nước cụ4“

Vậy tại sao dân tộc ta đã có một truyền thống tốt đẹp như vậy, không giữ nguyên

1 Hồ Chí Minh: Về văn hóa , Bảo tàng Hồ Chí Minh xuất bản, H.1997, tr.350

2 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận , tr.516-517

3 Trần Văn Giàu: Giá trị tinh thần truyền thống của dân Việt Nam , Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1993, tr.331

4 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, Nxb.Văn học, tr.516-517

8

như thế mà phải đi học hỏi từ những nước khác kẻ đã thực hiện xâm lược nước ta?

Tư tưởng Hồ Chí Minh phát triển từ Chủ nghĩa Mac-Lenin luôn xem xét sự vật hiện tượng trong trạng thái chuyển động không ngừng và kết hợp cả tính chất lịch sử lẫn khoa học Nên văn hóa dân tộc ta tuy đã tốt nhưng nhìn vào thực tại bị xâm lược, thì để tiến về phía trước đồng nghĩa cần phải bổ sung và cải thiện hơn Còn nước đế quốc lúc này đang gây thù với dân ta nhưng nhìn về quá khứ dân tộc đó cũng có những cuộc cách mạng đáng học hỏi, và nhìn về tương lai nước ta luôn chủ trương hòa bình nên không nên mang tư tưởng thù ghét nhau mãi và phủ nhận những điều hay từ văn hóa đối phương

Tóm lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt ra sự quan trọng của bốn khía cạnh trong cuộc sống xã hội, đó là chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa Người thể hiện sự tương tác mật thiết giữa văn hóa và các khía cạnh khác, Chủ tịch Hồ Chí Minh tin rằng văn hóa không phải là một thực thể đứng riêng biệt mà luôn tương tác với chính trị, kinh tế

và xã hội Người thúc đẩy sự đồng thuận và phối hợp giữa các lĩnh vực này để đảm bảo phát triển toàn diện và bền vững cho đất nước, thể hiện tầm quan trọng của văn hóa như một phần không thể thiếu của cuộc sống xã hội và cơ sở để thúc đẩy phát triển toàn diện của đất nước

1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về các vai trò khác của văn hóa

1.2.1 Văn hóa là mục tiêu, động lực của sự nghiệp cách mạng

Văn hóa là mục tiêu cách mạng: Hồ Chí Minh tin rằng mục tiêu cuối cùng của cách mạng là xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và tiến bộ Để đạt được mục tiêu này, ông coi việc thay đổi văn hóa là điều cực kỳ quan trọng Ông mong muốn xây dựng một nền văn hóa cách mạng, tạo ra sự thay đổi trong tư duy, giá trị, và hành vi của nhân dân

Mục tiêu của cách mạng Việt Nam là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Như vậy, cùng với chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa nằm trong mục tiêu chung của toàn bộ tiến trình cách mạng

Theo quan điểm Hồ Chí Minh, văn hóa là mục tiêu - nhìn một cách tổng quát - là quyền sống, quyền sung sướng, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc là khát vọng của nhân dân về các giá trị chân, thiện, mỹ Đó là một xã hội dân chủ - dân là chủ và

9

dân làm chủ - công bang, văn minh, ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành, một xã hội mà đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân luôn luôn được quan tâm và không ngừng nâng cao, con người có điều kiện phát triển toàn diện

Đó là một viễn cảnh, ước mơ rất cao đẹp của Bác về những tính chất tốt đẹp khi đất nước đã thành công tiến lên chủ nghĩa xã hội Một xã hội bình đẳng, ấm no, các giá trị tinh thần luôn được xem trọng và đặt ngang hàng với vật chất, cùng nỗ lực của con người để liên tục phát triển bản thân

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt cơ sở cho một xã hội phát triển bền vững với ba trụ cột là bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường Cho thấy tầm nhìn xa của Bác, với một quốc gia để dễ dàng và nhanh nhất nhìn thấy sự phát triển thì nên ưu tiên kinh tế, nhưng về lâu dài để bền vững thì ngay từ đầu vẫn phải tập trung phát triển và bảo tồn

cả văn hóa và môi trường Bởi đồng nghĩa với việc yêu cầu nhiều thời gian để hình thành hơn thì nếu không chú trọng giữ gìn các giá trị về văn hóa và môi trường sẽ rất khó để khôi phục lại được, trong khi hậu quả của việc đó là không nhỏ chút nào Một dân tộc có giàu có về kinh tế nhưng văn hóa bị mai một sẽ không thể đoàn kết và vững vàng trước khó khăn, cũng như nếu môi trường sống bị hủy hoại thì có bao nhiêu tiền cũng không khôi phục lại được

Văn hóa là động lực cách mạng: Hồ Chí Minh thấy rằng văn hóa có khả năng tạo động lực mạnh mẽ để thúc đẩy sự phấn đấu của nhân dân trong cuộc chiến đấu cách mạng Sự tạo hình tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước, và tình thần hy sinh thông qua văn hóa là điều quan trọng để giữ cho cuộc cách mạng trường tồn và thắng lợi Bác từng nói đến “văn hoá soi đường cho quốc dân đi”, “phải đem văn hoá lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ”1 , phải “xúc tiến công tác văn hoá để đào tạo con người mới và cán bộ mới cho công cuộc kháng chiến kiến quốc”2 Văn hoá như một động lực thúc đẩy các dân tộc đoàn kết và hiểu biết lẫn nhau Với nhận thức như vậy, bằng sự nỗ lực hoạt động không mệt mỏi trên mặt trận văn hoá thông qua sách, báo, văn thơ Hồ Chí Minh làm cho các dân tộc hiểu rõ bản chất của chủ nghĩa thực dân ở các nước thuộc địa và con đường cách mạng chân chính cần phải thực hiện Trong Hội thảo quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng chí Võ Chí Công

1 Hồ Chí Minh: Về công tác văn hóa văn nghệ , Nxb Sự thật, H.1971, tr.72

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.6, tr.173

10

nói: “Văn hoá là sợi dây có khả năng nối liền nhân dân các nước và các dân tộc… Sự hiểu biết lẫn nhau, sự học tập và tôn trọng nhau xưa nay đều thể hiện sâu sắc qua văn hoá, nơi tập trung những biểu hiện rực rỡ nhất của tâm huyết và sức sáng tạo của con người”1

Động lực là cái thúc đẩy cho sự phát triển Di sản Hồ Chí Minh cho thấy động lực phát triển đất nước bao gồm động lực vật chất và tinh thần động lực cộng đồng và

cá nhân; nội lực và ngoại lực Tất cả quy tụ ở con người và đều có thể được xem xét dưới góc độ văn hóa Tuy nhiên, nếu tiếp cận các lĩnh vực văn hóa cụ thể trong tư tưởng Hồ Chí Minh, động lực có thể nhận thức ở các phương diện chủ yếu sau:

- Văn hóa chính trị là một trong những động lực có ý nghĩa sai đường cho quốc dân đi lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ Tư duy biện chứng độc lập, tự chủ, sáng tạo của cán bộ, đảng viên là một động lực lớn dẫn đến tư tưởng

và hành động cách mạng có chất lượng khoa học và cách mạng

- Văn hóa văn nghệ góp phần nâng cao lòng yêu nước, lý tưởng, tình cảm cách mạng, sự lạc quan, ý chí, quyết tâm và niềm tin vào thắng lợi cuối cùng của cách mạng

- Văn hóa giáo dục diệt giặc dốt, xóa mù chữ, giúp con người hiểu biết quy luật phát triển của xã hội Với sứ mệnh “trồng người”, văn hóa giáo dục đào tạo con người mới, cán bộ mới, nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp cách mạng

- Văn hóa đạo đức, lối sống nâng cao phẩm giá, phong cách lãnh mạnh cho con người, hướng con người tới các giá trị chân, thiện, mỹ Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, đạo đức là gốc của người cách mạng Mọi việc thành hay là bại, là do cán bộ có thấm nhuần đạo đức cách mạng hay không Nhận thức như vậy để thấy văn hóa đạo đức là một động lực lớn thúc đẩy cách mạng phát triển

- Văn hóa pháp luật bảo đảm dân chủ, trật tự, kỷ cương, phép nước

Văn hóa giúp xây dựng tư duy cách mạng: Hồ Chí Minh coi văn hóa là công cụ

để thay đổi tư duy của con người Ông mong muốn văn hóa cách mạng có thể thúc đẩy

1 Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Chủ tịch Hồ Chí Minh: Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa , Nxb Khoa học xã hội, H 1990, tr.14

Nếu hiểu “văn hoá là tất cả những gì không phải thiên nhiên, nghĩa là tất cả những gì do con người, ở trong con người và liên quan trực tiếp nhất đến con người” thì khi chúng ta bàn tới con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh là thể hiện rõ rệt nhất

cả khái niệm văn hoá, cả bản chất của văn hoá theo ý nghĩa vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự nghiệp cách mạng Hồ Chí Minh dạy: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” 1 “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết”… Con người có đạo đức, trí tuệ, văn hoá, sức khoẻ vừa là động lực xây dựng chủ nghĩa xã hội, vừa là mục tiêu của

sự nghiệp cách mạng

Tóm lại, Hồ Chí Minh coi văn hóa không chỉ là một phần của cuộc sống mà còn

là mục tiêu và động lực quan trọng trong sự nghiệp cách mạng của Việt Nam Ông thấy rằng văn hóa có khả năng thay đổi tư duy, hình thành tinh thần đoàn kết và yêu nước, và tạo ra sự động viên để nhân dân tham gia vào cuộc cách mạng và xây dựng

xã hội mới

1.2.2 Văn hóa là một mặt trận

Nói mặt trận văn hóa là nói đến một lĩnh vực hoạt động có tính độc lập, có mối quan hệ mật thiết với các lĩnh vực khác, đồng thời phản ánh tính chất cam go, quyết liệt của hoạt động văn hóa Tư tưởng về mặt trận văn hoá và chiến sĩ văn hoá ở Hồ Chí Minh được hình thành từ những năm 20 của thế kỷ XX tiếp tục phát triển qua các giai đoạn cách mạng

Văn hóa là một trong bốn nội dung chính của đời sống kinh tế - xã hội, quan trọng ngang các vấn đề kinh tế, chính trị và xã hội Nổi mặt trận văn hóa là nói đến một lĩnh vực hoạt động có tính độc lập, có mối quan hệ mật thiết với các lĩnh vực

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.9, tr.222

12

khác, đồng thời phản ánh tính chất cam go, quyết liệt của hoạt động văn hóa Mặt trận văn hóa là cuộc đấu tranh cách mạng trên lĩnh vực văn hóa - tư tưởng Nội dung mặt trận văn hóa phong phủ, đấu tranh trên các lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống của các hoạt động văn nghệ, báo chí, công tác lý luận, đặc biệt là định hướng giá trị chân, thiện, mỹ của văn hóa nghệ thuật Mặt trận văn hóa là cuộc chiến đấu trên lĩnh vực văn hóa; vì vậy anh chị em văn nghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận ấy; cũng như các chiến sĩ khác, chiến sĩ nghệ thuật có nhiệm vụ phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân

Theo chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hoá như một mặt trận quan trọng trong cuộc chiến đấu cách mạng Ông tin rằng văn hóa không chỉ là một phần cuộc sống hàng ngày mà còn là một công cụ mạnh để thúc đẩy sự thay đổi xã hội và đối mặt với các thách thức trong cuộc chiến đấu Dưới đây là một số điểm quan trọng về quan niệm của Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa là một mặt trận:

Văn hóa là mặt trận quan trọng trong cuộc chiến đấu: Hồ Chí Minh coi văn hóa như một mặt trận cách mạng quan trọng, bên cạnh mặt trận quân sự và mặt trận chính trị Ông thấy rằng thông qua văn hóa, nhân dân có thể thể hiện lòng yêu nước, lòng đoàn kết, và tinh thần đấu tranh cách mạng

Văn hóa là công cụ tạo tinh thần đoàn kết: Hồ Chí Minh tin rằng văn hóa có khả năng thúc đẩy tinh thần đoàn kết trong xã hội và giữ cho nhân dân đoàn kết trong cuộc chiến đấu Sự sáng tạo văn hóa, như thơ, nhạc, nghệ thuật, và truyền thống văn hóa, có thể tạo ra tinh thần đoàn kết mạnh mẽ giữa các tầng lớp xã hội

Văn hóa là công cụ để thay đổi tư duy: Hồ Chí Minh thấy rằng văn hóa có khả năng thay đổi tư duy của con người Qua văn hóa, người dân có thể nhận thức rõ hơn

về mục tiêu cách mạng, lý tưởng tự do và công bằng, và sự cần thiết của cuộc chiến đấu

Văn hóa là công cụ tác động đối ngoại: Hồ Chí Minh cũng sử dụng văn hóa để tác động đối ngoại Qua các tác phẩm văn hóa và thông điệp truyền tải, ông nỗ lực để giành được sự ủng hộ và hiểu biết từ cộng đồng quốc tế cho cuộc chiến đấu của Việt Nam

Hồ Chí Minh quan niệm rằng: “trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn

đề cùng phải chú ý đến, cũng phải coi là quan trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã

Mối quan hệ giữa văn hoá, văn nghệ với kinh tế và chính trị được Hồ Chí Minh xác định: “Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài,

mà phải ở trong kinh tế và chính trị” 3 Ý nghĩa và bản chất của mặt trận văn hoá và chiến sĩ văn hoá chính là ở chỗ đó Nghĩa là: “Cũng như các chiến sĩ khác, chiến sĩ nghệ thuật có nhiệm vụ nhất định, tức là phụng sự kháng chiến, phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, trước hết là công, nông, binh”

Để làm tròn nhiệm vụ, chiến sĩ nghệ thuật còn có lập trường vững, tư tưởng đúng Nói tóm tắt là phải đặt lợi ích của kháng chiến, của Tổ quốc, của nhân dân lên trên hết, trước hết” 4

Mặt trận văn hoá và chiến sĩ văn hoá còn mang nội dung “cái bút là vũ khí sắc bén, bài báo là tờ hịch cách mạng” Dưới chế độ thực dân Pháp có thứ “văn chương nịnh Tây” và “văn chương cách mạng” Theo Hồ Chí Minh, khi “dân tộc bị áp bức, thì văn nghệ cũng mất tự do Văn nghệ muốn tự do thì phải tham gia cách mạng” Trong thời kỳ quá độ, “văn nghệ cần phải phê bình rất nghiêm khắc những thói xấu như tham

ô, lãng phí, lười biếng, quan liêu… và cũng phải ca tụng chân thật những người mới, việc mới để làm gương mẫu cho chúng ta ngày nay và giáo dục con cháu ta đời sau”

Hồ Chí Minh tự nhận là “một người yêu chuộng văn nghệ chứ không phải là một nhà văn nghệ” Nhưng người nhận xét về vai trò của văn nghệ thật sâu sắc Người đã phát biểu cảm tưởng bằng thơ khi đọc tập thơ chọn lọc Đường, Tống của “nghìn nhà thơ”:

“Thơ xưa yêu cảnh thiên nhiên đẹp, Mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi, sông;

Nay ở trong thơ nên có thép

1 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận , tr.345

2 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận , tr.345

3 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.6, tr.368-369

4 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.6, tr.368

14

Nhà thơ cũng phải biết xung phong”

Ngày 3-2-1962 (tối 29 tết âm lịch), trong buổi chúc tết các nhà khoa học - kỹ thuật, văn nghệ sĩ, Anh hùng lao động, Anh hùng quân đội, nhân sĩ , Người “ra câu đối để các cụ, các đồng chí đối lại:

Muốn cho xã hội đều xuân Nhân sĩ phải là chiến sĩ” 1

Đó chính là tinh thần của “kháng chiến văn hoá và văn hoá kháng chiến” Tinh thần này thật sự độc đáo và sâu sắc ở chỗ, nó có ý nghĩa đối với toàn thể nhân loại, sống mãi với thời gian Người quan niệm nhà văn, nhà báo của mọi dân tộc vừa “góp phần quý báu trong việc trao đổi văn hoá giữa các dân tộc” vừa “góp phần xứng đáng trong phong trào chống chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân, đoàn kết các dân tộc để đấu tranh cho độc lập, hoà bình, dân chủ và hạnh phúc cho cả loài người trên thế giới” 2

Theo Bác Hồ, văn hóa là một mặt trận quan trọng trong cuộc chiến đấu cách mạng, là một công cụ mạnh để thúc đẩy tinh thần đoàn kết, thay đổi tư duy và tác động đối ngoại Thông qua văn hóa, cuộc chiến đấu cách mạng có thể được thúc đẩy và đạt được mục tiêu cuối cùng là xây dựng một xã hội công bằng và tự do

Quan điểm tập trung nghiêm túc cho mặt trận văn hóa của Bác vẫn rất chính xác

từ đó đến nay Trong thời chiến lúc có nhiều bè phái tư tưởng mâu thuẫn nhau, việc văn hóa dẫn lối quần chúng đến hướng đi đúng đắn là vô cùng quan trọng không phải bàn cãi Chính lòng tin từ nhân dân về với cách mạng với số lượng không ít nhờ vào văn hóa tuyên truyền đã góp phần làm nên thắng lợi Còn trong ngày nay dưới sự lãnh đạo của Đảng, đặc biệt là sự phát triển rất nhanh của các phương tiện thông tin đại chúng, việc kiểm soát các thế lực chống phá từ bên trong lẫn ngoài vẫn luôn là một trọng tâm mà để giữ gìn trật tự trong xã hội chúng ta cần phải quyết liệt đấu tranh trên mặt trận này

Tóm lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt văn hóa là một mặt trận quan trọng trong cuộc chiến đấu cách mạng, thúc đẩy tinh thần đoàn kết, thay đổi tư duy và tác động đối

1 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận , tr.356

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.10, tr.513

15

ngoại Mặt trận văn hóa và chiến sĩ văn hóa được xem là công cụ quan trọng trong việc hình thành ý thức cách mạng và phục vụ nhân dân, bảo vệ Tổ quốc Quan điểm này vẫn có giá trị trong việc duy trì trật tự xã hội và phát triển đất nước

1.2.3 Văn hóa phục vụ quần chúng nhân dân

Văn hóa có vai trò nhất định trong việc phục vụ quần chúng nhân dân Văn hóa không chỉ là một phần của cuộc sống hàng ngày mà còn phải phục vụ lợi ích và nhu cầu của nhân dân Dưới đây là một số điểm quan trọng về quan niệm này:

Văn hóa phải gắn liền với cuộc sống thường ngày của nhân dân: Hồ Chí Minh coi văn hóa không phải là cái gì đó xa xỉ, mà phải được hiểu và tiếp cận dễ dàng bởi nhân dân Ông khuyến khích sự phát triển của văn hóa dân gian và văn hóa gần gũi với cuộc sống hàng ngày của nhân dân, như văn học, âm nhạc, trang phục, và nghệ thuật dân gian

Văn hóa là công cụ để nâng cao tri thức và tạo hiểu biết: Hồ Chí Minh coi văn hóa là một phương tiện để giúp nhân dân nâng cao tri thức và hiểu biết Ông khuyến khích việc phát triển giáo dục và văn hóa để nhân dân có cơ hội học hỏi và phát triển bản thân

Văn hóa là công cụ để hình thành tinh thần đoàn kết và yêu nước: Hồ Chí Minh tin rằng văn hóa có khả năng hình thành tinh thần đoàn kết trong xã hội và thúc đẩy tình yêu nước Sự sáng tạo văn hóa có thể tạo ra tinh thần đoàn kết trong cuộc chiến đấu cách mạng và khơi gợi tình yêu và niềm tự hào dân tộc

Văn hóa là công cụ để thúc đẩy tư duy cách mạng: Hồ Chí Minh coi văn hóa là một công cụ để thay đổi tư duy của con người và thúc đẩy ý thức cách mạng Qua văn hóa, ông mong muốn nhân dân nhận thức rõ hơn về mục tiêu và lý tưởng của cách mạng và tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu

Tư tưởng Hồ Chí Minh phản ánh khát vọng hạnh phúc của nhân dân Tư tưởng văn hóa của Người cũng vì nhân dân, phục vụ nhân dân Theo Người, mọi hoạt động văn hóa phải trở về với cuộc sống thực tại của quần chúng phản ánh được tư tưởng và khát vọng của quần chúng

Trước hết văn hoá phải trở về với sinh hoạt thực tại của con người; phải miêu tả cho hay, cho thật, cho hùng hồn Muốn vậy phải có cách viết hợp trình độ đại đa số

16

đồng bào Khi cầm bút viết phải tự đặt ra: Viết cho ai? Mục đích viết? Lấy tài liệu đâu

mà viết? Viết phải thiết thực, tránh cái lối viết rau muống mà ham dùng chữ Nói cũng vậy: “Nói ít, nhưng nói cho thấm thía, nói cho chắc chắn, thì quần chúng thích hơn”

Ngày 7-10-1945, trong buổi khai mạc Phòng triển lãm văn hoá, Người nói đại ý: các hoạ sĩ của ta đã cố gắng tìm mọi con đường đi Nhưng tiếc rằng không muốn đi ở dưới đất mà cứ muốn vụt lên trời: chất mơ mộng nhiều quá, mà cái chất thật của sự sinh hoạt rất ít Thật là một thế giới tiên Người trần lên tiên có lẽ cũng thích thật Nhưng nhìn mãi cái đẹp không thay đổi rồi cũng nhàm chán, nhạt nhẽo và mới biết rằng: muốn tìm thấy sự thay đổi, sự ham mê thật, phải trở về với cuộc sinh hoạt thực tại của con người”

Khi bàn làm sách Người tốt việc tốt (6-1968), Hồ Chí Minh đưa cho mọi người xem một tờ báo có hình vẽ ba cô gái du kích Hà Nội, Huế, Sài Gòn và nói: Nếu các chú không tin, các chú thử đem hỏi mấy cháu gái đó xem Các cháu sẽ nói: các chú vẽ

ai, chứ các cháu cầm súng đánh giặc, không bao giờ lại ăn mặc như thế Người kết luận “nghệ thuật phải gần với cuộc sống, người vẽ không thể tùy ý muốn tưởng tượng

ra thế nào cũng được, rồi quần chúng phê bình lại bảo người ta dốt.” 1

Để văn hoá thực sự phục vụ quần chúng nhân dân ngoài việc đi vào quần chúng

cổ động, biểu dương sự nghiệp cách mạng của nhân dân, anh chị em văn hoá và trí thức còn phải đánh giá, nhìn nhận đúng nhân dân Theo Người, quần chúng là những người không phải chỉ sáng tạo ra của cải vật chất cho xã hội mà còn là những người sáng tác nữa Tục ngữ, vè, ca dao là “những hòn ngọc quý”, vừa rất hay, lại rất ngắn chứ không “trường thiên đại hải”, dây cà ra dây muống Quần chúng còn là đối tượng phản ánh Công cuộc kháng chiến và xây dựng của quần chúng là “một kho nguyên liệu vô tận cho những tác phẩm xuất bản” Khi nêu vấn đề: “Lấy tài liệu đâu mà viết?”,

Hồ Chí Minh nói: “Muốn có tài liệu phải nghe đồng bào, chiến sĩ, hỏi nhân dân; phải thấy, xem, ghi chép ” 2 Người khẳng định: “Chỉ có nhân dân mới nuôi dưỡng cho sáng tác của nhà văn bằng những nguồn nhựa sống Còn nếu nhà văn quên điều đó -

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.12, tr.552-553

2 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận , tr.344-345, 365, 367

17

nhân dân cũng sẽ quên anh ta” 1 Quần chúng còn là những người kiểm nghiệm sản phẩm Vì vậy, viết xong đọc đi, sửa lại bốn, năm lần chưa đủ, mà “phải nhờ một số đồng chí công, nông, binh đọc lại Chỗ nào ngúc ngoắc, chữ nào khó hiểu, họ nói ra cho thì phải sửa lại ” 2 Cuối cùng phải thấy rằng, đồng bào đang chờ đợi và phải được hưởng thụ các sản phẩm văn hoá

Với tinh thần đó, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Cách làm việc, cách tổ chức, nói chuyện, tuyên truyền, khẩu hiệu, viết báo, v.v của chúng ta, đều phải lấy câu này làm khuôn phép: Từ trong quần chúng ra Về sâu trong quần chúng” 3 Người căn dặn: Phải học cách nói của quần chúng Mỗi tư tưởng, mỗi câu nói, mỗi chữ viết phải tỏ rõ cái tư tưởng và lòng ước ao của quần chúng Phải luôn luôn dùng những lời lẽ, những thí dụ giản đơn, thiết thực và dễ hiểu Làm thế nào cho ai cũng hiểu Trước khi nói phải nghĩ cho chín Nhớ tục ngữ “Chó ba quanh mới nằm Người ba năm mới nói” 4 Người nhắc nhở các nhà văn hoá phải chú ý đến nhi đồng, tôn trọng phong tục, văn hoá các dân tộc thiểu số, làm cho vườn hoa văn hoá dân tộc màu sắc, muôn hương Tóm lại, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi văn hóa như một phần quan trọng của cuộc sống hàng ngày của nhân dân và tin rằng văn hóa phải phục vụ lợi ích và nhu cầu của

họ Người khuyến khích việc phát triển văn hóa dân gian, giáo dục, và sự sáng tạo văn hóa để nâng cao tri thức, tạo hiểu biết, thúc đẩy tinh thần đoàn kết và yêu nước, và thay đổi tư duy cách mạng trong xã hội

1.3 Quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới

Những lãnh tụ của giai cấp vô sản, trong khi thiết kế xây dựng xã hội tương lai

đã nhấn mạnh tới việc cần thiết xây dựng nền văn hoá mới

Hồ Chí Minh quan tâm tới việc xây dựng một xã hội mới vững chắc, lâu dài trên tất cả các lĩnh vực, trong đó có cuộc cách mạng trên lĩnh vực văn hoá

1.3.1 Giai đoạn trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945

1 Bác Hồ với văn nghệ sĩ , Nxb Tác phẩm mới, H.1985, tr.348

2 Hồ Chí Minh: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận , tr.365, 367

3 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd,t.5, tr.248

4 Hồ Chí Minh: Toàn tập , Sđd, t.5, tr.306

18

Trước khi diễn ra Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Hồ Chí Minh đã có quan điểm và chiến lược cụ thể về việc xây dựng nền văn hóa mới trong cuộc chiến đấu cho độc lập và tự do của Việt Nam Các quan điểm chính của ông bao gồm:

Phải giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc: Hồ Chí Minh luôn coi trọng việc bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam Ông nhận thức rằng bản sắc văn hóa dân tộc là một phần quan trọng của tình yêu nước và lòng tự hào dân tộc

Kết hợp văn hóa cách mạng với văn hóa truyền thống: Hồ Chí Minh không thúc đẩy việc xây dựng một văn hóa cách mạng hoàn toàn mới mà coi trọng việc kết hợp các yếu tố cách mạng với các yếu tố văn hóa truyền thống Ông tin rằng điều này giúp tạo nên sự gắn kết mạnh mẽ với dân tộc và tạo ra sự đồng lòng trong cuộc chiến đấu

Giáo dục là yếu tố quan trọng: Hồ Chí Minh thấy rằng giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền văn hóa mới Ông khuyến khích sự phát triển giáo dục để nâng cao kiến thức và hiểu biết của nhân dân, từ đó, tạo điều kiện tốt hơn cho

sự phát triển xã hội và cách mạng

Phải có tinh thần đoàn kết và tự giác: Hồ Chí Minh coi tinh thần đoàn kết và tự giác là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nền văn hóa mới Ông khuyến khích mọi người tham gia vào các hoạt động văn hóa và cách mạng với tinh thần đoàn kết và tự giác cao độ

Văn hóa phục vụ mục tiêu cách mạng: Hồ Chí Minh tin rằng văn hóa không chỉ

là một phần của cuộc sống mà còn phải phục vụ mục tiêu cách mạng Ông coi văn hóa

là một công cụ quan trọng để thay đổi tư duy, hình thành tinh thần đoàn kết và yêu nước, và thúc đẩy sự tham gia của nhân dân trong cuộc chiến đấu cho độc lập và tự do Ngay từ những ngày đầu hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh, trong khi tố cáo nền giáo dục thực dân, chính sách ngu dân của Pháp ở Việt Nam, đã quan tâm tới việc xây dựng một xã hội mới tốt đẹp Trong Chánh cương vắn tắt (1930), Người nêu phương diện xã hội lên hàng đầu, trong đó đề cập “nam nữ bình quyền”, “phổ thông giáo dục theo công nông hoá”

Tháng 8/1943, cùng với việc đưa ra quan niệm về ý nghĩa của văn hóa, Hồ Chí Minh quan tâm đến việc xây dựng nền văn hóa dân tộc với năm nội dung xây dựng tâm lý (Tinh thần độc lập tự cường); xây dựng luân lý (Biết hy sinh mình, làm lợi cho

1.3.2 Trong kháng chiến chống thực dân Pháp

Sau Cách mạng Tháng tám, ngay trong khi đang đẩy mạnh cuộc kháng chiến chống Pháp Người xác định rõ vai trò của văn hoá, kết hợp chặt chẽ văn hoá với kháng chiến “văn hoá hoá kháng chiến, kháng chiến hoá văn hoá”, kết hợp kháng chiến với kiến quốc Trong nhiệm vụ xây dựng nền văn hoá mới, Người lưu ý đến ba nội dung với ý nghĩa là tính chất của nền văn hoá mới: Dân tộc, khoa học, đại chúng

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và trong quá trình xây dựng cơ sở cho nền văn hóa mới trong thời kỳ này, Hồ Chí Minh có các quan điểm và chiến lược cụ thể:

Phải kết hợp văn hóa cách mạng và văn hóa truyền thống: Hồ Chí Minh coi trọng việc kết hợp các yếu tố văn hóa cách mạng với các giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam Ông thấm thía tầm quan trọng của bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy tình yêu và lòng tự hào dân tộc thông qua việc bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống

Giáo dục là yếu tố quan trọng: Hồ Chí Minh thấy rằng giáo dục là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nền văn hóa mới Ông khuyến khích việc nâng cao kiến thức và hiểu biết của nhân dân thông qua giáo dục, và đặc biệt là việc học về lịch

sử và tư tưởng cách mạng

Tạo ra tác phẩm văn hóa và nghệ thuật cách mạng: Hồ Chí Minh khuyến khích

sự sáng tạo trong văn hóa và nghệ thuật để thể hiện tinh thần cách mạng và tinh thần đoàn kết của nhân dân Các tác phẩm văn hóa và nghệ thuật như thơ, nhạc, và hội họa cách mạng được thúc đẩy để tạo ra sự gắn kết và tự hào dân tộc

Tự quản lý văn hóa: Hồ Chí Minh khuyến khích tự quản lý văn hóa, tức là việc

tự quản lý, tự sản xuất và phân phối các tác phẩm văn hóa và nghệ thuật cách mạng

20

Điều này giúp đảm bảo rằng văn hóa và nghệ thuật phục vụ mục tiêu cách mạng và không bị kiểm duyệt hay chi phối từ bên ngoài

Văn hóa phục vụ mục tiêu cách mạng: Hồ Chí Minh tin rằng văn hóa phải phục

vụ mục tiêu cách mạng và thúc đẩy sự tham gia của nhân dân trong cuộc chiến đấu Các hoạt động văn hóa cách mạng như biểu diễn nghệ thuật, trình diễn sân khấu, và các tác phẩm văn hóa khác được sử dụng để tạo động lực và tinh thần đoàn kết trong cuộc kháng chiến

Tóm lại, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Hồ Chí Minh coi trọng việc xây dựng nền văn hóa mới bằng cách kết hợp các yếu tố văn hóa cách mạng với văn hóa truyền thống, thúc đẩy giáo dục và sáng tạo văn hóa và nghệ thuật cách mạng,

và đảm bảo rằng văn hóa phục vụ mục tiêu cách mạng và cuộc kháng chiến

1.3.3 Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội

Trong thời kỳ nhân dân miền Bắc quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng nền văn hóa có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và trong quá trình xây dựng cơ sở cho nền văn hóa mới trong thời kỳ này, Hồ Chí Minh có các quan điểm và chiến lược cụ thể:

Phải kết hợp văn hóa cách mạng và văn hóa truyền thống: Hồ Chí Minh coi trọng việc kết hợp các yếu tố văn hóa cách mạng với các giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam Ông thấm thía tầm quan trọng của bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy tình yêu và lòng tự hào dân tộc thông qua việc bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống

Giáo dục là yếu tố quan trọng: Hồ Chí Minh thấy rằng giáo dục là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nền văn hóa mới Ông khuyến khích việc nâng cao kiến thức và hiểu biết của nhân dân thông qua giáo dục, và đặc biệt là việc học về lịch

sử và tư tưởng cách mạng

Tạo ra tác phẩm văn hóa và nghệ thuật cách mạng: Hồ Chí Minh khuyến khích

sự sáng tạo trong văn hóa và nghệ thuật để thể hiện tinh thần cách mạng và tinh thần đoàn kết của nhân dân Các tác phẩm văn hóa và nghệ thuật như thơ, nhạc, và hội họa cách mạng được thúc đẩy để tạo ra sự gắn kết và tự hào dân tộc

Tự quản lý văn hóa: Hồ Chí Minh khuyến khích tự quản lý văn hóa, tức là việc tự