Xây dựng bài tập hóa hữu cơ lớp 11 có liên quan thực tiễn đời sống để lồng ghép trong bài học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Việc đưa bài tập yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng trong thực tế, các tình huống trong cuộc sống, trang bị dần cho họ các kiến thức liên quan đến các quy t

1

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 3

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 4

1 Đặt vấn đề 4

2.Mục đích nghiên cứu: 4

3.Nhiệm vụ nghiên cứu: 5

4 Phương pháp nghiên cứu: 5

5.Đóng góp của đề tài 5

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 6

A CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 14

B BÀI TẬP HÓA HỮU CƠ LỚP 11 CÓ LIÊN QUAN THỰC TIỄN ĐỜI SỐNG 16

1.Xây dựng bài tập thực tiễn hoá học phần hidrocacbon 16

2 Xây dựng bài tập thực tiễn hóa học hữu cơ lớp 11 phần dẫn xuất hidrocacbon ( chương 8,9) 26

C THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 39

1 Mục tiêu, nhiệm vụ và đối tượng thực nghiệm 39

2 Nội dung thực nghiệm 39

2.1 Sử dụng bài tập thực tiễn hóa hữu cơ vào bài học mới Bài 45: Axit cacboxilic (hóa học 11) 39

2.2 Áp dụng bài tập thực tiễn hóa hữu cơ trong bài kiểm tra thường xuyên sau khi học xong chương 5,6,7( hidrocacbon) 45

D KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 47

1 Phương pháp nghiên cứu 47

2 Kết quả thu được 47

2.1 Đánh giá chung 47

2.2 Kết quả đánh giá của các nhóm 48

2.3 Kết quả đánh giá bài kiểm tra 15 phút: 49

3 Khả năng ứng dụng, triển khai kết quả sáng kiến 49

PHẦN III: KẾT LUẬN 50

2

1.Kết luận: 50

2 Kiến nghị: 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

PHẦN PHỤ LỤC 52

3

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

NL : Năng Lực

BT : Bài Tập

4

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Đặt vấn đề

Hóa học là khoa học nghiên cứu các chất, sự biến đổi và ứng dụng của chúng trong thực tiễn Những kiến thức hóa học rất gần gũi với cuộc sống hằng ngày, do

đó, trong giảng dạy hóa học nếu người giáo viên lồng ghép được các hiện tượng xảy ra trong tự nhiên cũng như trong hoạt động sống của con người thông qua các bài giảng cũng như các bài tập sẽ làm cho bài học trở nên sinh động hơn, tạo được hứng thú học tập cho học sinh Đặc biệt, giúp cho học sinh thấy được mối liên quan chặt chẽ giữa lí thuyết và thực tiễn, thấy được sự cần thiết trong mỗi bài học

và định hướng nghề nghiệp trong tương lai Mặt khác, nó cũng rèn luyện cho học sinh vận dụng kiến thức, đào sâu, mở rộng kiến thức một cách sinh động, linh hoạt vào cuộc sống

Việc đưa bài tập yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng trong thực tế, các tình huống trong cuộc sống, trang bị dần cho họ các kiến thức liên quan đến các quy trình sản xuất trong công nghiệp phải là mục đích cao nhất của nền giáo dục Vì vậy, việc xây dựng bài tập hóa học thực tiễn trong dạy học hóa học phổ thông là rất quan trọng và phù hợp với xu hướng đổi mới của giáo dục Việt Nam hiện nay Tài liệu liên quan đến vấn đề này thì nhiều tuy nhiên việc xây dựng thành bài tập một cách có hệ thống để thuận lợi cho việc sử dụng trong quá trình giảng dạy thì còn rất ít

Hiện nay rất nhiều học sinh không thích học môn hóa học vì cho rằng môn hóa khó hiểu và ít liên quan thực tế Bên cạnh đó nhiều giáo viên chưa đổi mới phương pháp dạy chưa liên hệ bài học trong sgk với thực tiễn đời sống nên không tạo được cho học sinh yêu thích môn hóa học

Do đó, tôi chọn đề tài: “Xây dựng bài tập hóa hữu cơ lớp 11 có liên quan thực tiễn đời sống để lồng ghép trong bài học theo định hướng phát triển năng lực học sinh” với mục đích tìm hiểu, sưu tầm và xây dựng hệ thống bài tập liên quan đến thực tiễn theo các chương trong sách giáo khoa lớp 11 cơ bản phần hóa hữu cơ nhằm thuận lợi cho việc sử dụng trong giảng dạy sau này cũng như tổ chức các câu lạc

bộ hóa học, các cuộc thi vui để học cho học sinh ở trường phổ thông

2.Mục đích nghiên cứu:

Xây dựng và áp dụng bài tập liên quan đến các hiện tượng hóa học xảy ra trong

tự nhiên và hoạt động thực tiễn của con người trong phạm vi kiến thức hóa hữu

cơ chương trình lớp 11, góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh

5

Giải thích các hiện tượng thực tiễn đời sống bằng những kiến thức hóa học của chương trình phổ thông và lồng ghép trong bài học

3.Nhiệm vụ nghiên cứu:

Nghiên cứu ý nghĩa câu hỏi, bài tập hóa học thực tiễn và phương pháp sử dụng

để góp phần phát triển năng lực học sinh

Nghiên cứu các hiện tượng hóa học xảy ra trong tự nhiên và trong cuộc sống liên quan đến chương trình hóa học hữu cơ lớp 11

Xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn dưới dạng tự luận và trắc nghiệm khách quan phần hóa hữu cơ lớp 11 nhằm phát triển năng lực học sinh

Lồng ghép bài tập thực tiễn hóa hữu cơ lớp 11 trong bài giảng trên lớp học, bài kiểm tra của học sinh

Thực nghiệm sư phạm

4 Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học phát triển năng lực và năng lực chuyên biệt hóa học Thông qua nghiên cứu và áp dụng trong quá trình giảng dạy môn Hóa học tại trường THPT Lê Lợi và các trường THPT vùng lân cận

Điều tra thực trạng đổi mới PPDH tại địa phương

Nghiên cứu chương trình sách SGK, SGV, SBT hóa học lớp 11 (cơ bản và nâng cao).Tổng hợp những tài liệu có liên quan đến thực tiễn và chương trình hóa học hữu cơ

Trao đổi tiếp thu ý kiến của các đồng nghiệp

Tham khảo các tài liệu về sáng kiến kinh nghiệm, Mạng Internet

5.Đóng góp của đề tài

Chứng minh được tính khả thi và hiệu quả của câu hỏi, bài tập thực tiễn hóa học góp phần đổi mới PPDH tại nhà trường, nâng cao được chất lượng dạy học Góp phần đổi mới phương pháp dạy và học tăng cường hứng thú học hóa học của học sinh

Phát triển năng lực người học, giáo dục và rèn luyện kỹ năng sống cho HS Phát huy năng lực tìm tòi nghiên cứu khoa học, HS hiểu và tăng ý thức bảo vệ môi trường

6

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

A CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Dạy học định hướng phát triển năng lực:

1.1.1 Khái niệm năng lực: là thuộc tính cá nhân cho phép thực hiện thành công hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra, ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế

1.1.2 Những loại năng lực cần chú trọng rèn luyện cho HS trong quá trình dạy học

* Nhóm năng lực chung, gồm:

Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân

Nhóm năng lực quan hệ xã hội

Nhóm năng lực sử dụng công cụ hiệu quả

* Nhóm năng lực, kĩ năng chuyên biệt trong môn Hóa học Các năng lực chuyên biệt trong môn Hóa học :

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học

- Năng lực thực hành hóa học

- Năng lực tính toán

- Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn hóa học

- Năng lực vận dụng kiến thức hoá học vào cuộc sống

Đối với môn Hóa học, vận dụng kiến thức hoá học vào cuộc sống thể hiện ở các mặt: Thực tiễn đời sống (sử dụng khoa học, hợp lí các thành tựu của hóa học hướng đến mục tiêu an toàn, tiết kiệm và hiệu quả), thực tiễn sản xuất (áp dụng các nguyên lí, định luật…hóa học vào sản xuất để tạo ra công cụ, của cải, vật chất, phục vụ và nâng cao chất lượng đời sống con người), thực tiễn nghiên cứu

và sáng tạo (sử dụng những thành tựu đã có của Hóa học và các khoa học khác để sáng tạo ra các giá trị mới có nghĩa đối với nhân loại)

Việc phát triển Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn rất cần thiết cho HS vì

nó giúp HS có thể tồn tại, phát triển, hội nhập trong xã hội hiện đại và giải quyết được nhiều vấn đề thực tiễn nảy sinh trong cuộc sống

1.2 .Ý nghĩa, tác dụng của câu hỏi, bài tập hóa học trong giảng dạy hóa học

để phát triển năng lực học sinh:

1.2.1 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học trong giảng dạy hóa học

7

a, Ý nghĩa trí dục:

- Làm chính xác hóa các khái niệm hóa học Củng cố, đào sâu và mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú hấp dẫn

- Ôn tập, hệ thống hóa kiến thức một cách tích cực nhất Khi ôn tập, học sinh

sẽ buồn chán nếu chỉ yêu cầu họ nhắc lại kiến thức

- Rèn luyện cho học sinh các kĩ năng hóa học Nếu là bài tập thực nghiệm sẽ rèn luyện các kĩ năng thực hành, góp phần vào việc giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho học sinh

b, Ý nghĩa phát triển:

Phát triển ở học sinh các năng lực tư duy logic, biện chứng, khái quát độc lập, thông minh và sáng tạo

c, Ý nghĩa giáo dục:

Rèn luyện cho học sinh đức tính chính xác, kiên nhẫn, trung thực và lòng say mê khoa học Hóa học

Bài tập thực tiễn, thực nghiệm còn có tác dụng rèn luyện văn hóa lao động (lao động có tổ chức, có kế hoạch, gọn gàng, ngăn nắp, sạch sẽ nơi làm việc)

1.2.2.Các xu hướng xây dựng bài tập hóa học (BTHH) hiện nay theo hướng phát triển năng lực

- Loại bỏ những bài tập có nội dung lắt léo, giả định rắc rối, phức tạp, xa rời hoặc phi thực tiễn hóa học

- Tăng cường sử dụng bài tập trắc nghiệm khách quan

- Xây dựng bài tập mới về bảo vệ môi trường và phòng chống ma túy - Xây dựng bài tập mới để rèn luyện cho học sinh năng lực phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến thực tiễn trong tự nhiên và cuộc sống

- Xây dựng bài tập có nội dung hóa học phong phú sâu sắc, phần tính toán đơn giản, nhẹ nhàng

- Xây dựng và tăng cường sử dụng bài tập thực nghiệm định lượng

1.2.3.Vai trò của câu hỏi, bài tập thực tiễn

Trong giáo dục học, bài tập hoá học được xếp vào hệ thống các phương pháp dạy học hoá học Phương pháp này được coi là một trong những phương pháp quan trọng nhất để nâng cao chất lượng giảng dạy hoá học

8

Bài tập hoá học thực tiễn cũng có đầy đủ các vai trò, chức năng của một bài tập hoá học Các chức năng đó là:

a Về kiến thức

Thông qua giải bài tập hoá học thực tiễn, học sinh hiểu kĩ hơn các khái niệm, tính chất hoá học; củng cố kiến thức một cách thường xuyên và hệ thống hoá kiến thức; mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động, phong phú mà không làm nặng nề khối lượng kiến thức của học sinh

Bên cạnh đó, bài tập thực tiễn giúp học sinh thêm hiểu biết về thiên nhiên, môi trường sống, ngành sản xuất hoá học, những vấn đề mang tính thời sự trong nước

và quốc tế

Ngoài ra, còn giúp học sinh bước đầu biết vận dụng kiến thức để lí giải và cải tạo thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống

b Về kĩ năng

Việc giải bài tập thực tiễn giúp học sinh :

- Thứ nhất, rèn luyện và phát triển cho học sinh năng lực nhận thức, năng lực thích ứng, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác và làm việc theo nhóm…

- Thứ hai, rèn luyện và phát triển các kĩ năng học tập như: kĩ năng thu thập thông tin, vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống có vấn đề một cách linh hoạt, sáng tạo …

- Thứ ba, rèn luyện kĩ năng thực hành hoá học

- Thứ tư, bồi dưỡng và phát triển các thao tác tư duy: quan sát, so sánh, phân tích, suy đoán, tổng hợp…

c Về giáo dục

Việc giải bài tập hoá học thực tiễn có tác dụng :

- Rèn luyện cho học sinh tính kiên nhẫn, tự giác, chủ động, chính xác, sáng tạo trong học tập và trong quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Thông qua nội dung bài tập giúp học sinh thấy rõ lợi ích của việc học môn hoá học từ đó tạo động cơ học tập tích cực, kích thích trí tò mò, óc quan sát, sự ham hiểu biết… làm tăng hứng thú học môn hoá học và từ đó có thể làm cho học sinh say mê nghiên cứu khoa học và công nghệ giúp học sinh có những định hướng nghề nghiệp tương lai

Ngoài ra, vì các bài tập hoá học thực tiễn gắn liền với đời sống của chính bản thân học sinh, của gia đình, của địa phương và với môi trường xung quanh nên

9

càng góp phần tăng động cơ học tập của học sinh: học tập để nâng cao chất lượng cuộc sống của bản thân và của cộng đồng Với những kết quả ban đầu của việc vận dụng kiến thức hoá học phổ thông để giải quyết các vấn đề thực tiễn học sinh thêm tự tin vào bản thân mình để tiếp tục học hỏi, tiếp tục phấn đấu và phát triển 1.3 Quy trình thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập theo hướng gắn với đời sống thực tiễn

1.3.1.Bài tập hoá học thực tiễn được thiết kế theo quy trình sau đây :

Bước 1: Lựa chọn đơn vị kiến thức, hiện tượng, bối cảnh/tình huống thực tiễn có liên quan

Bước 2: Xác định mục tiêu giáo dục của đơn vị kiến thức, xây dựng mâu thuẫn nhận thức từ bối cảnh/tình huống lựa chọn và xác định các điều kiện (kiến thức,

kĩ năng,…) cần thiết để giải quyết mâu thuẫn này

Phân tích mục tiêu của chương, bài để định hướng cho việc thiết kế bài tập Nghiên cứu kĩ nội dung các tài liệu giáo khoa, tài liệu tham khảo về nội dung hoá học và các ứng dụng hoá học của các chất trong thực tiễn, tìm hiểu các công nghệ, nhà máy sản xuất có liên quan đến nội dung hoá học của bài

Nghiên cứu đặc điểm, trình độ nhận thức của học sinh, kinh nghiệm sống của học sinh để thiết kế bài tập thực tiễn cho phù hợp, tạo hứng thú cho học sinh khi giải các bài tập thực tiễn đó

Bước 3: Thiết kế bài tập theo mục tiêu

Bước 4: Xây dựng đáp án, lời giải và kiểm tra thử

Bước 5: Chỉnh sửa, hoàn thiện bài tập

1.3.2 Ví dụ minh hoạ

Ví dụ : Thiết kế BTTT có liên quan đến kiến thức về các loại xăng thường được

sử dụng hiện nay và các quy định an toàn, phòng chống cháy nổ tại các trạm xăng Bước 1: Lựa chọn đơn vị kiến thức và bối cảnh

Kiến thức về các loại xăng thường dùng hiện nay, xu hướng sử dụng xăng sinh học, một số biện pháp phòng chống cháy nổ tại các cây xăng Bối cảnh là hình ảnh của trạm bán xăng dầu trong thành phố có kí hiệu các loại xăng (A92, A95, E5,…), biển báo cấm lửa, thùng chứa cát, nhắc nhở không dùng điện thoại di động,…

Bước 2: Xác định mục tiêu giáo dục của đơn vị kiến thức trong bối cảnh Mục tiêu của bài tập là phát triển năng lực xử lí thông tin, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn thông qua việc hiểu và phân

16

Năng lực vận dụng kiến thức hoá học để giải thích những tình huống xảy ra trong thực tế của HS còn hạn chế Vốn hiểu biết thực tế của HS về các hiện tượng

có liên quan đến hóa học trong đời sống hàng ngày còn ít

B BÀI TẬP HÓA HỮU CƠ LỚP 11 CÓ LIÊN QUAN THỰC TIỄN ĐỜI SỐNG

1.Xây dựng bài tập thực tiễn hoá học phần hidrocacbon

1.1 Mục tiêu và phương pháp dạy học của phần hidrocacbon (chương 5,6,7) Cấu trúc chương trình phần hidrocacbon lớp 11 chủ yếu nghiên cứu các hidrocacbon là : an kan, anken, ankin, benzen … với lượng kiến thức mỗi bài rất dài Mặt khác, số tiết luyện tập, ôn tập và thực hành cũng chiếm một lượng đáng

kể nên có nhiều điều kiện để cung cấp cho HS các bài tập thực tiễn nhằm củng cố kiến thức đồng thời tăng tính sinh động của các dạng bài tập từ đó làm tăng hứng thú học tập cho HS

Hệ thống lý thuyết của mỗi chương rất dài vì vậy nhiều HS sẽ thấy chán khi làm các bài tập lý thuyết từ SGK Việc đưa thêm bài tập thực tiễn gắn liền đời sống vào từng bài học sẽ giúp tiết học sôi động hơn HS dễ hiểu bài hơn phát triển toàn diện năng lực của học sinh

Các kiến thức trong các chương này thuộc kiến thức về chất hữu cơ và rất gần gũi với cuộc sống Như vậy việc HS được làm các bài tập thực tiễn rất quan trọng nó vừa giúp HS củng cố kiến thức, tăng hứng thú học tập vừa phát triển năng lực cho HS đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức hoá học vào cuộc sống 1.2 Hệ thống bài tập thực tiễn

1.2.1 Bài tập tự luận

Câu 1: Vì sao có khí metan thoát ra từ ruộng lúa hoặc các ao (hồ) ?

Trả lời: Trong ruộng lúa, ao (hồ) thường chứa các vật thể hữu cơ Khi các vật thể này thối rữa (hay quá trình phân hủy các vật thể hữu cơ) sinh ra khí metan Người

ta ước chừng 1/7 lượng khí metan thoát vào khí quyển hàng năm là từ các hoạt động cày cấy

Lợi dụng hiện tượng này người ta đã làm các hầm biogas trong chăn nuôi heo tạo khí metan để sử dụng đun nấu hay chạy máy …