Sử dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học tích hợp chương di truyền học người môn sinh học 12

Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, vận dụng kiến thức, hình thành năng lực, phẩm chấ

II MÔ TẢ SÁNG KIẾN

1 Tình trạng các giải pháp đã biết

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học nghĩa là từ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, vận dụng kiến thức, hình thành năng lực, phẩm chất cho học sinh

Đổi mới phương pháp dạy học là điều không thể thiếu để giúp cho việc dạy và học đạt kết quả tốt hơn Đổi mới phương pháp dạy học sao cho phù hợp với sự phát triển chung của giáo dục thế giới cũng như sự phát triển của công nghệ hiện đại lại

là một vấn đề cần được quan tâm hơn

Theo Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Bộ GD&ĐT chỉ đạo các cơ sở giáo dục khuyến khích giáo viên dạy học theo

hướng “tích hợp, liên môn” Khi giải quyết một vấn đề trong thực tiễn, bao gồm cả

tự nhiên và xã hội, đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp, liên quan đến nhiều môn học Vì vậy, dạy học cần phải tăng cường theo hướng tích hợp, liên môn Trong quá trình đổi mới dạy học, bên cạnh các phương pháp dạy học tích cực mà giáo viên thường áp dụng thì việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực mới như : Phương pháp bàn tay nặn bột, phương pháp dạy học theo trạm, phương pháp dạy học theo dự án … cũng là điều hết sức cần thiết Sau nhiều năm giảng dạy bộ môn Sinh học nói chung và Sinh học 12 nói riêng tôi nhận thấy: phương pháp dạy học truyền thống bên cạnh những tác dụng của nó là cung cấp một lượng lớn thông tin cho học sinh trong một thời gian ngắn thì vẫn có hạn chế là học sinh rất khó để tiếp thu một lượng kiến thức lớn của cả một hoặc hai chương trong một tiết học Mặt khác, đa số học sinh không chọn môn Sinh học là môn xét khối thi thì cách dạy này chỉ mang tính chất nhồi nhét mà chưa thực sự hiệu quả, điều đó khiến học sinh mệt mỏi, giảm hứng thú và quan trọng hơn là không phát huy được tính tích cực, sự chủ

động và khả năng sáng tạo ở học sinh sử dụng phương pháp dạy học theo dự án nhằm mục đích khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống đồng thời gây hứng thú cho học sinh, phát huy một cách tính tích cực, chủ động và

sự sáng tạo của học sinh trong tiết học và hơn hết là giúp học sinh nắm chắc được kiến thức theo cách riêng của mình chỉ trong 1 tiết học, đồng thời làm tăng tính đoàn kết của các học sinh trong nhóm dự án và giúp học sinh áp dụng kiến thức để trả lời nhanh các câu hỏi với các mức độ từ dễ đến khó của giáo viên liên quan đến nội dung học, từ đó hình thành kĩ năng làm bài tạo kết quả tốt cho các bài kiểm tra thường xuyên và định kì

Trong chương trình sinh học nói chung và sinh học lớp 12 nói riêng, trong nội dung dạy học của từng bài có thể tích hợp với kiến thức nội môn và cả kiến thức liên môn như: môn vật lý, môn hóa học, môn địa lý, môn toán học… tích hợp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường sống, rèn luyện kỹ năng sống cho các em; Đồng thời có thể

sử dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực để tăng hứng thú học tập, phát triển kỹ năng tư duy, sáng tạo, chủ động tiếp nhận kiến thức, hình thành năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan của học sinh Từ những lí do trên, bằng những kinh

nghiệm và kết quả thực tế qua những tiết dạy của mình, tôi đã thực hiện đề tài “Sử dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học tích hợp chương di truyền học người sinh học 12”

2 Nội dung (các) giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:

2.1 Mục đích của (các) giải pháp:

- Tăng cường sự tham gia, tạo hứng thú và cảm giác thoải mái cho học sinh: Học sinh được sáng tạo theo sở thích phù hợp với phong cách học, các hoạt động học tập đa dạng, luôn thay đổi nên tạo được hứng thú và sự thoải mái cho học sinh

- Học sinh được học sâu và hiệu quả bền vững; học sinh được tìm hiểu một nội dung theo những cách khác nhau: nghiên cứu lí thuyết, thí nghiệm, quan sát và

áp dụng do đó học sinh hiểu sâu, nhớ lâu hơn so với phương pháp thuyết trình (học sinh nghe giáo viên giảng bài một cách thụ động)

- Dạy học theo dự án sẽ tạo không gian mở cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động Các nhiệm vụ và hình thức học tập được giao theo dự án tạo động

cơ, kích thích tính tích cực của học sinh tránh sự nhàm chán, thụ động ghi chép lắng nghe

- Giáo viên có nhiều thời gian để hỗ trợ cá nhân, học sinh có nhiều cơ hội được trợ giúp, do đó tạo ra sự tương tác tích cực giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với học sinh thay cho độc thoại của giáo viên trong suốt giờ học

- Dạy học theo dự án đã phát triển ở học sinh năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, do đó nó đề cao vai trò của học sinh: học bằng hoạt động, thông qua hoạt động của chính bản thân mình mà học sinh chiếm lĩnh kiến thức

- Dạy học theo dự án giúp học sinh hoàn toàn chủ động tìm tòi vấn đề mà các em yêu thích, tự lực nghiên cứu giải quyết vấn đề và trình bày kết quả Đây cũng

là một đặc trưng của việc dạy học lấy học sinh làm trung tâm

- Với việc tổ chức dạy học theo dự án còn tạo điều kiện cho học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau, phát triển kĩ năng tự đánh giá

2.2 Nội dung (các) giải pháp

2.2.1 Cơ sở lý luận

2.2.1.1 Phương pháp dạy học dự án

* Khái niệm dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế họach, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Làm việc nhóm là hình thức cơ bản của dạy học dự án

* Đặc trưng cơ bản của dạy học dự án

- Người học là trung tâm của quá trình dạy học

- Dự án tập trung vào những mục tiêu học tập quan trọng gắn với các chuẩn

- Dự án được định hướng theo bộ câu hỏi khung chương trình

- Dự án đòi hỏi các hình thức đánh giá đa dạng và thường xuyên

- Dự án có tính liên hệ với thực tế

- Người học thể hiện sự hiểu biết của mình thông qua sản phẩm và quá trình thực hiện

- Công nghệ hiện đại hỗ trợ và thúc đẩy việc học của người học

- Kĩ năng tư duy là yếu tố không thể thiếu trong phương pháp dạy học dự án

* Đặc điểm của dạy học dự án

- Thiết lập mối quan hệ giữa nội dung học tập với cuộc sống ngoài trường học, hướng tới các vấn đề của thực tiễn sinh động đang diễn ra

- Phát triển kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn

- Tạo điều kiện cho học sinh tự tìm hiểu chính mình, tự khẳng định bản thân mình

- Phát triển các kỹ năng sống: Giao tiếp, hợp tác, quản lí, điều hành…là những kỹ năng quyết định đến sự thành công của một con người

- Phát kiển kỹ năng tư duy bậc cao

- Tạo điều kiện cho nhiều phong cách, tiềm năng học tập khác nhau, tạo môi trường cho sự hòa trộn, thức đẩy lẫn nhau trong học sinh vì sự phát triển toàn diện

- Kết quả của dạy học theo dự án phải là sản phẩm có thể trưng bày, trình bày được; đó là kết quả của việc giải quyết các vấn đề thực tiễn cuộc sống

* Những ưu điểm và giới hạn của dạy học theo dự án +

Những ưu điểm

Dạy học dự án mang lại nhiều lợi ích cho cả GV và HS

- Đối với học sinh

Tăng tính chuyên cần, nâng cao tính tự lực và thái độ học tập

Kiến thức thu được tương đương hoặc nhiều hơn so với những kiểu dạy học khác do khi được tham gia vào dự án học tập, HS sẽ có trách nhiệm hơn trong học tập so với các hoạt động truyền thống khác trong lớp học

Có cơ hội phát triển những kĩ năng phức hợp, tư duy bậc cao, giải quyết vấn

đề, hợp tác và giao tiếp

Có được cơ hội rộng mở hơn trong lớp học, tạo ra chiến lược thu hút những HS thuộc các nền văn hóa khác nhau

- Đối với giáo viên

Những lợi ích mang lại là việc nâng cao tính chuyên nghiệp và sự hợp tác với đồng nghiệp, cơ hội xây dựng các mối quan hệ với HS

+ Giới hạn của dạy học dự án

Dạy học dự án không phù hợp với việc chiếm lĩnh các kiến thức lý thuyết có tính trừu tượng cao Dạy học dự án đòi hỏi nhiều thời gian, khó có thể áp dụng lan tràn, vì vậy chỉ có thể là phương pháp bổ sung chứ không thể thay thế các phương pháp khác

Dạy học dự án đòi hỏi sự sẵn sàng của cả người học và người tổ chức thực hiện Trong khi đó, một phần lớn GV chưa được đào tạo để sẵn sàng với hình thức dạy học mới, dẫn đến nhiều khó khăn trong ứng dụng dạy học dự án trong dạy học

2.2.1.2 Dạy học tích hợp

* Khái niệm

Khái niệm dạy học tích hợp được đưa ra dưới nhiều tiếp cận khác nhau

Hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972 có đưa ra định

nghĩa: Dạy học tích hợp các khoa học là một cách trình bày các khái niệm và nguyên

lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau

Quan điểm của Ban chỉ đạo đổi mới chương trình, sách giáo khoa sau 2015 cho

rằng: Dạy học tích hợp được hiểu là giáo viên tổ chức để học sinh huy động đồng thời kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm

vụ học tập, thông qua đó lại hình thành những kiến thức, kỹ năng mới, từ đó phát

triển những năng lực cần thiết

* Mục tiêu của dạy học tích hợp

+ Thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học

Dạy học tích hợp nhằm thiết lập mối quan hệ giữa những khái niệm khác nhau của cùng một môn học, của những môn học khác nhau, đảm bảo cho mỗi HS khả năng huy động có hiệu quả những kiến thức và năng lực của mình để giải quyết có hiệu quả các tình huống xuất hiện trong quá trình học tập và trong thực tiễn cuộc

sống Khả năng đó của HS gọi là năng lực hay mục tiêu tích hợp

+ Phân biệt cái cốt yếu với cái kém quan trọng hơn

Trong dạy học, cần có sự sàng lọc, lựa chọn các tri thức, kỹ năng được xem là quan trọng đối với quá trình học tập, có ích trong cuộc sống hoặc là cơ sở cho quá trình học tập tiếp theo Từ đó cần nhấn mạnh chúng và đầu tư thời gian cũng như có những giải pháp hợp lý

2.3 Biện pháp cụ thể

- Nội dung

Nội dung thử nghiệm là chương V Di truyền học người phần Di truyền học trong chương trình Sinh học 12

Bước đầu thử nghiệm phương pháp dạy học theo dự án, chúng tôi chọn đối tượng là các học sinh lớp 12, lớp thử nghiệm là lớp 12A1 và lớp đối chứng là 12A2

- Biện pháp thực hiện

I Lập kế hoạch cho dự án

1 Thời gian thực hiện: 3 tuần (từ 23/11/2021 đến 13/12/2021)

2 GV lựa chọn dự án, đưa ra bộ câu hỏi định hướng, chia nhóm HS trong 1 lớp và phân công chủ đề cho các nhóm

3 GV hướng dẫn HS các nguồn tài liệu có thể sử dụng để thu nhận thông tin

4 Kế hoạch cụ thể của từng nhóm: Nội dung phân công công việc cụ

thể các nhóm (Phụ lục 1)

Chúng tôi chia lớp thử nghiệm thành 4 nhóm, mỗi nhóm bốc thăm chọn 1 trong

4 nội dung chính của chương để chuẩn bị, các nội dung sau khi hoàn chỉnh sẽ được giáo viên kiểm tra, bổ sung và chỉnh sửa

Học sinh được tư vấn các nguồn tài liệu có thể sử dụng phục vụ cho bài báo cáo, ví dụ như sách giáo khoa, các sách tham khảo chuyên ngành, internet, các tạp chí, báo…Học sinh tự chọn phương pháp báo cáo: giảng giải truyền thống, sử dụng Power point, trình bày dạng bài báo hay trang web; đồng thời được giáo viên hỗ trợ

về mặt kỹ thuật Bài báo cáo cuối cùng được nhóm trình bày báo cáo trước lớp

II Bộ câu hỏi định hướng

Câu hỏi

khái quát

Tại sao phải bảo vệ vốn gen loài người?

Câu hỏi

bài học

- Hãy cho biết ảnh hưởng của các bệnh, tật, hội chứng di truyền ở người đối với sức khỏe con người và sự phát triển kinh tế

xã hội của đất nước?

- Biện pháp để hạn chế xuất hiện các bệnh, tật, hội chứng di truyền ở người?

Câu hỏi

nội dung

- Nêu nguyên nhân và cơ chế gây bệnh di truyền phân tử?

- Nêu nguyên nhân và cơ chế gây hội chứng liên quan đến đột biến nhiễm sắc thể

- Nêu nguyên nhân và cơ chế gây bệnh ung thư?

- Nêu các biện pháp bảo vệ vốn gen loài người?

- Nêu các vấn đề xã hội của di truyền học?

III Thiết bị, tài liệu tham khảo

1 Thiết bị dạy học

- Máy tính, Tivi Máy chiếu

2 Học liệu

2.1 Một số thông tin về sự ô nhiễm của môi trường sống

Ô nhiễm môi trường là tình trạng môi trường bị ô nhiễm bởi các chất hóa học, sinh học gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, các cơ thể sống khác Ô nhiễm môi

trường là do con người và cách quản lý của con người

2.1.1 Các loại ô nhiễm môi trường

a Ô nhiễm không khí

Việc xả khói chứa bụi và các chất hóa học vào bầu không khí Ví dụ về các khí

độc là cacbon mônôxít, điôxít lưu huỳnh, các chất cloroflorocacbon (CFCs), và ôxít nitơ là chất thải của công nghiệp và xe cộ Ôzôn quang hóa và khói lẫn sương (smog)

được tạo ra khi các ôxít nitơ phản ứng với nước trong không khí (chính là sương) xúc tác là ánh sáng mặt trời Đây là nguồn gây ô nhiễm lớn nhất của con người Các quá trình gây ô nhiễm là quá trình đốt các nhiên liệu hóa thạch: than, dầu, khí đốt tạo ra: CO2, CO, SO2, NO2, các chất hữu cơ chưa cháy hết: muội than, bụi, quá trình thất thoát, rò rỉ trên dây truyền công nghệ, các quá trình vận chuyển các hóa chất bay hơi, bụi

b Ô nhiễm nước

Xảy ra khi nước bề mặt chảy qua rác thải sinh hoạt, nước rác công nghiệp, các chất ô nhiễm trên mặt đất, rồi thấm xuống nước ngầm Các nhà máy xí nghiệp xả khói bụi công nghiệp vào không khí làm ô nhiễm không khí, khi trời mưa, các chất ô

nhiễm này sẽ lẫn vào trong nước mưa cũng góp phần làm ô nhiễm nguồn nước c Ô nhiễm đất

Xảy ra khi đất bị nhiễm các chất hóa học độc hại (hàm lượng vượt quá giới hạn thông thường) do các hoạt động như: khai thác khoáng sản, sản xuất công nghiệp, sử dụng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu quá nhiều, do bị rò rỉ từ các thùng chứa ngầm

Ô nhiễm đất không những ảnh hưởng xấu tới sản xuất nông nghiệp và chất lượng nông sản, mà còn thông qua lương thực, rau quả ảnh hưởng gián tiếp tới sức khoẻ con người và động vật

d Một số loại ô nhiễm khác

Ô nhiễm phóng xạ, ô nhiễm tiếng ồn (gồm tiếng ồn do xe cộ, máy bay, công nghiệp, ô nhiễm sóng như: sóng điện thoại, truyền hình Ô nhiễm ánh sáng, hiện nay con người đã sử dụng các thiết bị chiếu sáng một cách lãng phí ảnh hưởng lớn tới môi trường như ảnh hưởng tới quá trình phát triển của động thực vật

2.1.2 Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường

Do các chất khí thải ra từ hoạt động công nghiệp và sinh học, do hóa chất bảo

vệ thực vật và chất độc hóa học, do các tác nhân phòng xạ, do các chất thải rắn, do sinh vật gây bệnh

2.1.3 Hậu quả của ô nhiễm môi trường

Theo ước tính của các nhà khoa học, cứ mỗi giờ trên Trái Đất lại có tới hàng 100m băng ở Nam Cực tan chảy ra, do đó thời gian mà nước biển ở các đại dương dâng lên ngày càng rút ngắn lại

Chính vì vậy trong một khoảng thời gian không xa 1/4 diện tích đất liền trên Trái đất sẽ chìm ngập ở dưới đáy biển và một viễn cảnh khủng khiếp sẽ diễn ra Hàng chục triệu người dân trên thế giới sẽ không có đất sinh sống, họ sẽ ồ ạt di cư đến những nơi cao ráo hơn, những trung tâm đô thị, từ đó gây rất nhiều vấn đề cần phải giải quyết như sức ép dân số, tệ nạn xã hội, thiếu việc làm, bạo lực, phân biệt chủng tộc với những người vừa mới di cư đến, một thế giới hòa bình hạnh phúc sẽ không còn nữa mà thay vào đó là một thế giới của sự tranh chấp về chỗ ở, về những

nhu cầu được sống, được tồn tại

Trái đất nóng lên làm tốc độ băng tan nhanh hơn, dân số ngày càng gia tăng

2.2 Ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường ở Việt Nam

2.2.1 Hậu quả

Việt Nam được xếp vào năm quốc gia chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất của

vấn đề biến đổi khí hậu Theo ước tính của những nhà khí tượng thủy văn hằng năm trên Biển Đông có tới 9 - 10 cơn bão hoạt động và 3 - 4 cơn bão ảnh hưởng trực tiếp tới Việt Nam, hiện tượng sa mạc hóa ở ven biển miền Trung đang diễn ra ngày càng nhanh chóng đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống và sản xuất của người dân Nghiêm trọng nhất chính là việc khu vực Đồng Bằng Sông Cửu Long của nước ta sẽ

có thể chìm ngập dưới mực nước biển trong thời gian sắp tới

2.2.2 Biện pháp khắc phục

Con người chỉ bằng cách sử dụng các nguồn năng lượng có thể tái tạo lại một cách hiệu quả, chúng ta có thể biến mình thành những người bảo vệ môi trường tốt nhất: