Dạy học theo chủ đề “ đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại việt nam lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh

Những đóng góp của sáng kiến để góp phần nâng cao chất lượng dạy học - Hệ thống hóa cơ sở pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn về việc đổi mới nâng cao chất lượng dạy và học, trong quá t

MỤC LỤC

I Thông tin chung

1

II Mô tả giải pháp sáng kiến

1

1 Tình trạng giải pháp đã biết

1

2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

2 2.1 Mục đích của giải pháp 2 2.2 Nội dung giải pháp 2

2.2.1 Những điểm khác biệt của sáng kiến so với các giải pháp trước đó 3

2.2.2 Nội dung giải pháp, các bước thực hiện giải pháp 4

3 Khả năng áp dụng của sáng kiến

28

4 Hiệu quả, lợi ích thu được do áp dụng giải pháp 29

5 Các thông tin cần được bảo mật

30

6 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến

30

7 Tài liệu kèm theo

31

III Cam kết không sao chép hoặc vi phạm bản quyền

31

1/37

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP SÁNG KIẾN

1 Tình trạng sáng kiến đã biết

Hiện nay trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 2 có các văn bản truyện

ngắn hiện đại Việt Nam: Vợ chồng A Phủ; Vợ nhặt; Rừng xà nu; Những đứa con trong gia đình; Chiếc thuyền ngoài xa (5 bài)

Các văn bản này đang được dạy độc lập Thời lượng dạy học đọc hiểu các văn bản tương đương nhau 02 đến 03 tiết/ bài Ngữ liệu để kiểm tra đánh giá các

bài học này vẫn là những văn bản học sinh đã được học trong sách giáo khoa Điều này khiến cho việc dạy đọc hiểu văn bản truyện ngắn hiện đại khá vất vả và việc học của học sinh bị gián đoạn, chưa hình thành được kỹ năng đọc hiểu văn bản

Để khắc phục tình trạng này, có thể nhóm các văn bản truyện ngắn hiện đại Việt Nam thành một chủ đề dạy học, góp phần hình thành kĩ năng đọc hiểu nói riêng và năng lực cảm thụ văn học nói chung cho học sinh

Thời lượng dạy học chủ đề này là 10 tiết (căn cứ vào phân phối chương trình hiện hành), trong đó giáo viên sẽ sử dụng 10 tiết để dạy đọc hiểu văn bản Không có tiết kiểm tra đánh giá cho chủ đề riêng, vì thế giáo viên có thể dành thời gian kiểm tra đánh giá vào trong quá trình thực hiện chủ đề hoặc kiểm tra đánh giá vào cuối chủ đề

Có thể đặt tên cho chủ đề này là: Đọc hiểu truyện ngắn hiện đại Việt Nam lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh

2 Những đóng góp của sáng kiến để góp phần nâng cao chất lượng dạy học - Hệ thống hóa cơ sở pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn về việc đổi mới nâng

cao chất lượng dạy và học, trong quá trình dạy học hướng dẫn học sinh lĩnh hội, cảm thụ văn bản văn học theo chuẩn kiến thức kĩ năng của Bộ Giáo dục và Đào tạo

- Sáng kiến đưa ra những giải pháp cải tiến đã áp dụng có hiệu quả trong giảng dạy môn Ngữ văn nói chung và cảm thụ văn bản văn học nói riêng Có sự

so sánh, rút kinh nghiệm, điều chỉnh trong quá trình giảng dạy môn Ngữ văn lớp

2/37

12 của học kì II năm học 2021 -2022 và tiếp tục thực hiện trong những năm tiếp theo với tinh thần cập nhật, đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo yêu cầu của Ngành

- Nội dung của đề tài đã làm rõ được mục đích, yêu cầu đặt ra trên cơ sở pháp lý, tính thực tiễn, thực trạng công tác giảng dạy Qua việc phân tích những khó khăn, vướng mắc để đưa ra các giải pháp giảng dạy phù hợp với đối tượng học sinh, phù hợp với điều kiện thực tiễn, đã đem lại những lợi ích cho công tác giảng dạy và học tập bộ môn, như:

+ Giúp giáo viên định hướng, cải tiến phương pháp giảng dạy theo hướng phát triển tư duy, năng lực học sinh và tiếp cận kịp thời với chương trình giáo dục phổ thông mới

+ Góp phần nâng cao hiệu quả học tập, chất lượng giảng dạy, giảm bớt áp lực thi cử và cải thiện tâm lý cho giáo viên cũng như học sinh trong việc đáp ứng

với yêu cầu đổi mới, đảm bảo yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông

+ Đồng thời tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh tiếp cận dần với xu thế thay đổi của chương trình giáo dục phổ thông đang dự thảo và chuẩn bị áp dụng theo lộ trình trong giai đoạn tới

- Tính hiệu quả của sáng kiến đã được minh chứng qua chất lượng giáo

dục của bộ môn

3 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:

3.1 Mục đích của giải pháp

Một trong hai vấn đề cốt lõi của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của BCHTW khóa XI là “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất

và năng lực người học” Nghị quyết 88/2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nêu rõ mục tiêu “chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức, trí, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh” và yêu cầu “đổi mới toàn diện mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục, thi, kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục theo yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh; khắc phục tình trạng quá tải; tăng

cường thực hành và gắn với thực tiễn cuộc sống”

Để thực hiện các chủ trương đó trong điều kiện chưa có chương trình, sách giáo khoa mới và tích cực chuẩn bị các điều kiện để triển khai khi có chương

trình, sách giáo khoa mới, tôi xây dựng chủ đề Đọc hiểu truyện hiện đại Việt Nam

lớp 12 với những mục đích sau:

3/37

- Căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, tôi lựa chọn nội dung

để xây dựng chủ đề Đọc hiểu truyện hiện đại Việt Nam lớp 12 phù hợp với việc

sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế

- Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, tổ chức các hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học

- Tích cực đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học góp phẩn thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học

- Cung cấp cho giáo viên dạy kiểu văn bản truyện hiện đại những giải pháp thực hiện dạy học theo chủ đề để hướng dẫn học sinh cùng tổ chức quá trình học tập thông qua việc nghiên cứu các đơn vị kiến thức thuộc phạm vi chuyên môn sâu của một môn học hoặc liên môn Sẽ giúp học sinh phát triển được các năng lực chung như: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực thể chất, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông Đồng thời có ý thức rèn luyện trau dồi về phẩm chất như: Sống yêu thương; Sống tự chủ; Sống trách nhiệm Từ đó nâng cao chất lượng các bài kiểm tra và chất lượng môn học

3.2 Nội dung giải pháp

3.2.1 Những điểm khác biệt, tính mới của sáng kiến so với sáng kiến đã, đang được áp dụng

- Dạy học theo chủ đề truyện ngắn hiện đại Việt nam là một mô hình mới cho hoạt động dạy học thay thế dạy học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung kiến thức học tập có tính khái quát, liên quan đến

nhiều lĩnh vực, với trọng tâm tập trung vào việc học của học sinh thông qua tổ chức các hoạt động và nội dung gắn với những vấn đề thực tiễn

- Dạy học theo chủ đề này, giáo viên tận dụng vốn kiến thức, kinh nghiệm, kĩ

năng có sẵn của các em để giúp các em chủ động tiếp nhận kiến thức mới - Dạy học theo chủ đề này, nhiệm vụ học tập hướng tới việc sử dụng kiến thức, hiểu biết vào thực tiễn, việc lĩnh hội hệ thống kiến thức có sự tích hợp cao, tinh giản đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tích cực khác (ví dụ các năng lực), trong khi dạy học theo truyền thống lại coi trọng việc truyền thụ kiến thức theo định hướng nội dung theo mục tiêu được xác định

- Trong dạy học theo chủ đề, kiến thức mới được học sinh lĩnh hội trong quá

trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một hình thức

mới, khác với kiến thức trình bày trong các sáng kiến trước đó Hơn nữa, với việc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập trong điều

4/37

kiện không gian được mở rộng, không chỉ ở trong lớp mà có thể ở cả ngoài lớp học, thời gian dạy học được linh hoạt cả ở trường và ở nhà

- Với dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh cơ bản thay đổi so với dạy học truyền thống Giáo viên là người hướng dẫn giúp cho học sinh tự lĩnh hội kiến thức

- Với việc dạy học theo chủ đề, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm

để giải quyết các vấn đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,…

- Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào

- Sáng kiến đã chỉ ra được một số hướng chuẩn bị giờ dạy học theo phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học cho học sinh cụ thể và đã được ứng dụng cao, mang lại nhiều hiệu quả nhất định như: Cụ thể hóa tiến trình hoạt động học của học sinh, giáo viên cần lưu ý đảm bảo một giờ dạy học tích cực, các bước thiết kế giáo án và thực hiện giờ dạy Đặc biệt sáng kiến đã đưa ra một giáo án minh họa theo các bước chuẩn bị giờ dạy học theo phương pháp đổi mới và đã được áp dụng dạy thử nghiệm tại trường

3.2.2 Nội dung, cách thức thực hiện các giải pháp 3.2.2.1 Nghiên cứu những vấn đề chung về dạy học theo chủ đề truyện ngắn hiện đại Việt Nam định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh A.Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện

hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong chủ đề sẽ xây dựng

Bảng dưới đây là biểu hiện của một số phẩm chất cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học

Yêu mến, quan tâm, giúp đỡ các thành viên gia đình; giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp của gia đình, dòng họ; thực hiện trách nhiệm

5/37

Yêu thương con người; sẵn sàng giúp đỡ mọi người và tham gia các hoạt

Sống hoà hợp với thiên nhiên, thể hiện tình yêu đối với thiên nhiên;

có ý thức tìm hiểu và sẵn sàng tham gia các hoạt động tuyên truyền, chăm sóc, bảo vệ thiên nhiên; phê phán những hành vi phá hoại thiên

Trung thực trong học tập và trong cuộc sống; phê phán các hành vi thiếu

Tự trọng, có những hành vi đúng mực trong giao tiếp và trong đời sống,

tích cực học hỏi để thực hiện những công việc hàng ngày của bản thân

Ý thức được thuận lợi, khó khăn trong học tập và sinh hoạt của bản thân

Biết xây dựng và thực hiện kế hoạch học tập; có ý thức lựa chọn nghề

Tìm hiểu và chấp hành những quy định chung của tập thể và cộng

Tôn trọng và tuân thủ các quy định của pháp luật; phê phán những

Tôn trọng, giữ gìn và tuyên truyền, vận động, nhắc nhở các bạn cùng

6/37

Quan tâm đến những sự kiện chính trị, thời sự nổi bật ở địa phương,

Bảng dưới đây là biểu hiện của một số năng lực cần hình thành và phát triển cho học

Năng

Tự giác, chủ động xác định nhiệm vụ học tập; xác định mục tiêu phù hợp với

Tích cực, tự lực thực hiện các nhiệm vụ học tập được giao và lựa chọn các nguồn tài liệu đọc phù hợp; tìm kiếm, chọn lọc và ghi chép được thông tin cần thiết; ghi được nội dung thảo luận; nhận ra và điều chỉnh được những sai sót, hạn chế của bản thân khi thực hiện các nhiệm vụ học tập; tự đặt ra yêu cầu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tích cực, chủ động tìm tòi thông tin bổ sung

Đặt những câu hỏi khác nhau về một sự vật, hiện tượng; phát hiện yếu tố mới trong tình huống quen thuộc; tôn trọng các quan điểm trái chiều; phát hiện yếu

tố mới, tích cực trong những ư kiến khác nhau; phân tích, tóm tắt những thông tin liên quan từ nhiều nguồn khác nhau, xác định và làm rõ thông tin, tư tưởng mới; hứng thú, độc lập trong suy nghĩ, chủ động nêu ý kiến, vấn đề và tư tưởng

Đề xuất một hoặc nhiều giải pháp khả thi; so sánh và bình luận về các giải pháp

đề xuất; lựa chọn được giải pháp phù hợp;hình thành tư tưởng về giải pháp mới dựa trên các nguồn thông tin đă cho; đề xuất giải pháp cải tiến hay thay

Giải quyết vấn đề theo giải pháp đã lựa chọn; nhận ra sự không phù hợp và điều chỉnh được giải pháp; chủ động tìm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn; giải quyết

Suy nghĩ và khái quát hóa thành kiến thức mới của bản thân khi giải quyết vấn đề; áp dụng tiến tŕnh đă biết vào giải quyết tnh huống tương tự với những ́ điều

7/37

Giao tiếp

và hợp tác

Xác định và chủ động đề xuất mục đích hợp tác và công việc có thể hoạt động hợp tác; biết tiếp nhận mong muốn hợp tác từ người khác…

Xác định được trách nhiệm, vai trò của mình trong nhóm; tự đánh giá khả năng của mình và đánh giá khả năng của các thành viên trong nhóm để phân công công việc phù hợp; chủ động hoàn thành phần việc được giao; nêu mặt được, mặt thiếu sót của cá nhân và của cả nhóm; khiêm tốn, lắng nghe tích cực trong

Nghe hiểu nội dung chính hay nội dung chi tiết các bài đối thoại, chuyện kể, lời giải thích, cuộc thảo luận; diễn đạt tư tưởng một cách tự tin; có biểu cảm phù hợp với đối tượng và bối cảnh giao tiếp; nói chính xác, đúng ngữ điệu và nhịp điệu, tŕnh bày được nội dung chủ đề thuộc chương tŕnh học tập; đọc hiểu

Sử dụng đúng cách các thiết bị công nghệ thông tin và truyền thông; bước đầu biết khai thác, sử dụng máy vi tính và mạng internet trong học tập; nhận biết các thành phần của hệ thống công nghệ thông tin và truyền thông cơ bản; sử dụng được các phần mềm hỗ trợ học tập thuộc các lĩnh vực khác nhau; tổ chức

B Sử dụng các kĩ thuật dạy học tích cực trong tiến trình dạy học giải quyết vấn

đề

PHÁT HIỆN VẤN ĐỀ

1 Chuyển GV tổ chức một tình huống có tiềm ẩn vấn đề, giao

nhiệm lựa chọn một kỹ thuật dạy học tích cực phù hợp vụ để

giao cho HS một nhiệm vụ vừa sức HS sẵn sàng thực hiện nhiệm

vụ

2 Thực hiện HS hoạt động tự lực giải quyết nhiệm vụ (Cá nhiệm

vụ nhân, cặp đôi hoặc nhóm nhỏ)

3 Báo cáo, Sử dụng kĩ thuật được lựa chọn, GV tổ chức cho thảo luận HS báo cáo và thảo luận

8/37

4 Phát biểu Từ kết quả báo cáo, thảo luận phát hiện vấn đề vấn đề cần giải quyết GV hướng dẫn HS phát biểu vấn đề

ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP

TT Bước Nội dung

1 Chuyển GV lựa chọn một kỹ thuật dạy học tích cực phù giao nhiệm

hợp để giao nhiệm vụ cho HS đề xuất các giải vụ pháp nhằm giải quyết vấn đề vừa được phát biểu

2 Thực hiện HS hoạt động tự lực giải quyết nhiệm vụ (Cá nhiệm vụ nhân, cặp đôi hoặc nhóm nhỏ)

3 Báo cáo, Sử dụng kĩ thuật được lựa chọn, GV tổ chức cho thảo luận

HS báo cáo và thảo luận

4 Lựa chọn Từ kết quả báo cáo, thảo luận, GV hướng dẫn giải pháp

HV lựa chọn các giải pháp phù hợp

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

TT Bước Nội dung

1 Chuyển GV giao nhiệm vụ cho HS thực hiện giải pháp đã giao nhiệm lựa chọn để giải quyết vấn đề

vụ

2 Thực hiện HS hoạt động tự lực giải quyết vấn đề (Cá nhân, nhiệm vụ cặp

đôi hoặc nhóm nhỏ) Hoạt động giải quyết

vấn đề có thể (thường) được thực hiện ở ngoài lớp học

và ở nhà

3 Báo cáo, GV tổ chức cho HS báo cáo và thảo luận

thảo luận

4 Kết luận, Từ kết quả báo cáo, thảo luận, GV hướng dẫn nhận định,

HV nhận định các kết quả và rút ra kết luận GV hợp thức hợp thức hóa các kiến thức thu được, gợi ý HS

hóa kiến phát hiện các vấn đề cần giải quyết tiếp theo thức

9/37

C Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng,

vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

Đánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua bài kiểm tra Gồm: + Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

+ Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả

để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đề đã xây dựng

- Đánh giá bằng nhận xét: Với tiến trình dạy học như trên, chúng ta có thể hình dung các hoạt động học của học sinh được diễn ra trong nhiều tuần với một số tiết học trên lớp Thông qua quan sát, trao đổi và các sản phẩm học tập của học sinh, giáo viên có thể nhận xét, đánh giá được sự tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trong học tập Giáo viên có thể đánh giá được hiệu quả của việc dạy học theo tiến trình đã thiết kế nhằm biến học sinh từ vị thế người “đi học” thành người làm chủ các tình huống trên lớp, tự chủ, tích cực nghiên cứu, tìm tòi, xây dựng kiến thức mới

- Đánh giá kết quả học tập của học sinh: Căn cứ vào các mức độ yêu cầu của câu hỏi, bài tập được mô tả trong bảng trên, GV có thể xây dựng các câu hỏi, bài tập tương ứng để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS Căn cứ vào mức độ phát triển năng lực của HS ở từng học kỳ và từng khối lớp, GV và nhà trường xác định tỷ lệ các câu hỏi, bài tập theo 4 mức độ yêu cầu trong các bài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng HS và tăng dần tỷ lệ các câu hỏi, bài tập ở mức độ yêu cầu vận dụng, vận dụng cao

3.2.2.2 Đề xuất giải pháp cách thiết kế các hoạt động dạy học theo chủ đề Đọc hiểu truyện ngắn hiện đại Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh

I Căn cứ lựa chọn chủ đề