Đa dạng hóa hoạt động luyện tập trong dạy học thơ ca cách mạng việt nam 1930 1945 (ngữ văn 11 tập 2) nhằm bồi dưỡng phẩm chất, năng lực cho học sinh

Trên cơ sở đó, xây dựng đề tài này chúng tôi sẽ đi sâu bàn về việc tổ chức hoạt động luyện tập như thế nào trong giờ dạy học thơ ca cách mạng 1930-1945 để nâng cao chất lượng giờ học nhằ

II Đối tượng nghiên cứu, mục đích nghiên cứu

1 Đối tượng nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

III Phương pháp nghiên cứu

IV Cấu trúc đề tài

Phần B Nội dung

Chương I Cơ sở lý luận

I Phẩm chất và năng lực

1 Khái niệm phẩm chất

2 Khái niệm năng lực

3 Phương pháp dạy học nhằm bồi dưõng phẩm chất năng lực cho

học sinh

II Hoạt động luyện tập trong giờ đọc – hiểu thơ

1 Khái niệm Luyện tập

2 Một số yêu cầu của hoạt động Luyện tập

3 Vai trò, vị trí hoạt động Luyện tập trong giờ đọc – hiểu thơ

Chương 2: Một số sáng kiến thực hiện hoạt động luyện tập trong dạy

học thơ cách mạng Việt Nam (1930 - 1945)

I Thực trạng dạy học thơ cách mạng

I.1 Thơ ca cách mạng

I.2 Vị trí, vai trò của thơ ca cách mạng trong Văn học Việt Nam

I.3 Thực trạng dạy học thơ ca cách mạng 1930-1945 trong chương trình

6 6

6

8

9

9

9

12

THPT hiện nay

II Hoạt động luyện tập trong dạy học thơ

II.1 Thực trạng tổ chức hoạt động luyện tập trong dạy học thơ ca cách

mạng

II.2 Mục đích luyện tập

II 3 Phẩm chất năng lực hướng đến trong hoạt động luyện tập

II.3 Đa dạng hoá hoạt động luyện tập

II.3.1 Viết đoạn văn

II.3.2 Phát biểu theo chủ đề

II.3.3 Thuyết trình

II.3.4 Đóng vai

II.3.5 Nối thông tin

II.3.6 Thảo luận

III Kế hoạch bài dạy thực nghiệm

I Kế hoạch bài dạy Từ Ấy của Tố Hữu

II Kế hoạch bài dạy Chiều Tối của Hồ Chí Minh

C Kết luận

I Những nội dung đã thực hiện

II Đóng góp của đề tài

15

15

51 52

53 58

1

A ĐẶT VẤN ĐỀ I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Vào những thập niên cuối của thế kỉ 20 các nhà giáo dục tiến bộ trên thế giới họp bàn

và đi đến thống nhất quan điểm thế kỉ 21 là thế kỉ học tập suốt đời Để làm được điều

đó họ đã xây dựng nên 4 trụ cột: Học để biết; Học để làm; Học để làm người và Học

để chung sống Nắm được xu hướng thế giới như vậy để theo kịp tinh thần đó Đảng

và Nhà nước ta đã thực hiện quan điểm đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục nước nhà Đổi mới chứ không phải là thay đổi nghĩa là luôn có tính kế thừa, một trong những quan điểm đó chính là học để làm, học đi đôi với hành, quan điểm giáo dục học sinh sẽ vận dụng kiến thức kĩ năng vào giải quyết những vấn đề thực tiễn Để học tập suốt đời thì học sinh phải học được phương pháp tiếp cận do đó chúng ta đã thay đổi phương pháp dạy học Trong kế hoạch dạy học hiện nay chúng ta đã xây dựng trên quan điểm 04 hoạt động trong 01 tiết học: thứ nhất là khởi động tạo tâm thế tiếp nhận, thứ hai hình thành kiến thức, thứ ba là luyện tập và thứ tư là vận dụng Từ các hoạt động đó chúng tôi nhận thấy để tạo sự ghi nhớ cách làm thì khâu luyện tập đóng vai trò quan trọng, then chốt của vấn đề Nắm được tầm quan trọng đó chúng ta cần xây dựng một hệ thống cách thức thực hiện đa dạng để tránh tình trạng nhàm chán máy móc ở một phương pháp dạy học

2 Chương trình giáo dục phổ thông mới chuyển đổi mục tiêu dạy học từ chỗ dạy cho học sinh biết cái gì sang mục tiêu học sinh làm được gì sau khi đã học Điều này có thể xem là một bước đột phá của việc đổi mới trong ngành giáo dục Nếu như trước đây, quá trình dạy học, giáo viên chủ yếu tập trung trang bị cho học sinh của mình những kiến thức thông qua các bài học Chủ yếu đó là những kiến thức lí thuyết, nghĩa là mới dừng lại ở chỗ học sinh biết cái gì Có thể nói điều đó là không sai bởi kiến thức luôn đóng vai trò trọng tâm trong học tập nhưng khi xã hội phát triển thì giáo dục cần có sự chuyển hướng biến tri thức đó gắn liền thực tiễn cuộc sống Học

đề cần trăn trở, bàn bạc

Trên cơ sở đó, xây dựng đề tài này chúng tôi sẽ đi sâu bàn về việc tổ chức hoạt động luyện tập như thế nào trong giờ dạy học thơ ca cách mạng 1930-1945 để nâng cao chất lượng giờ học nhằm phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực cho học sinh Mặt khác thông qua đề tài này chúng tôi hi vọng sẽ mang đến cho đồng nghiệp những phương pháp dạy học tích cực, phù hợp khi dạy thơ ca cách mạng 1930-1945, đặc biệt

là văn bản Từ ấy của Tố Hữu và Chiều tối của Hồ Chí Minh Đồng thời thông qua diễn đàn này để có cơ hội trao đổi với đồng nghiệp từ đó rút ra cho bản thân những kinh nghiệm dạy học bổ ích nhằm mang lại hiệu quả cao cho mỗi giờ dạy

3

Trên đây là nhưng lí do để tôi lựa chon đề tài Đa dạng hóa hoạt động luyện tập trong dạy học thơ ca cách mạng Việt Nam 1930-1945 (Ngữ văn 11 tập 2) nhằm bồi dưỡng phẩm chất, năng lực cho học sinh

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU, MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động Luyện tập trong dạy học Ngữ Văn nhằm phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh Thực nghiệm qua 02 văn bản Từ ấy của Tố Hữu và Chiều Tối của

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp sau đây:

1 Phương pháp khảo sát so sánh

2 Phương pháp thực nghiệm

3 Phương pháp phân tích, bình luận

IV CẤU TRÚC ĐỀ TÀI

Đề tài được thực hiện theo cấu trúc gồm có ba phần:

+ Phần đặt vấn đề: Thực hiện những nội dung mở đầu cho đề tài nghiên cứu + Phần nội dung : Triển khai cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

+ Phần kết luận: Thực hiện tóm tắt những nội dung đã làm và những đề xuất đối với giáo viên và học sinh

4

B NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN

I PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC

1 Khái niệm phẩm chất

Phẩm chất được xem là những chuẩn mực hành vi làm nên giá trị của con người Hay nói cụ thể hơn phẩm chất là những yếu tố đạo đức, hành vi ứng xử, những tình cảm cao quý, ý thức chấp hành thực hiện tốt các chuẩn mực của xã hội, của pháp luật được hình thành trong một quá trình rèn luyện, giáo dục lâu dài ở mỗi cá nhân

2 Khái niệm năng lực

Năng lực được xem là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức (tri thức) kĩ năng, phẩm chất vào việc giải quyết các vấn đề diễn ra trong cuộc sống nhằm hướng đến sự thành công ở một lĩnh vực cụ thể nào đó

Năng lực biểu hiện cụ thể và đa dạng Mỗi người thường có những năng lực - thế mạnh riêng Chính vì vậy phát huy được thế mạnh là một trong những yếu tố góp phần tạo nên những giá trị cho cuộc sống của mỗi người

Năng lực được phân làm hai nhóm, năng lực chung và năng lực đặc thù Năng lực chung là năng lực cơ bản, cần thiết mà bất cứ người nào cũng có để sống, học tập, làm việc Đó là những năng lực mà chúng ta cần vận dụng thường xuyên liên tục diễn

ra hàng ngày trong cuộc sống Còn năng lực riêng hay có thể gọi là năng lực đặc thù thường biểu hiện trên từng lĩnh vực khác nhau, năng lực này có khả năng hình thành nên sở trường, thế mạnh ở mỗi người

5

3 Phương pháp dạy học nhằm bồi dưõng phẩm chất, năng lực cho học sinh Việc hình thành phẩm chất, năng lực cho học sinh có ý nghĩa hết sức quan trọng trong quá trình dạy học Đó là một hành trình dài mà các em phải nỗ lực không ngừng để rèn luyện bản thân Tuy nhiên để đạt được kết quả, một trong những yêu tố không thể thiếu

đó chính là người dạy học phải luôn sáng tạo, vận dụng phương pháp dạy học tích cực, lập kế hoạch dạy học phù hợp với đối tượng học sinh từ đó phát huy tối đa những năng lực, phẩm chất của các em

Quan điểm giáo dục đổi mới luôn xác định phẩm chất và năng lực là hai thành tố chủ yếu, quan trọng cấu thành nhân cách con người Bởi vì sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi cá nhân chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như di truyền, môi trường sống, giáo dục và hoạt động của cá nhân đó Trong chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 đã định hướng phát triển năm phẩm chất chủ yếu và mười năng lực cốt lõi Chính vì vậy ở mỗi trường học, cán bộ, giáo viên đã có những chuyển động trong việc đổi mới công tác quản lí cũng như đổi mới phương pháp dạy học được thực hiện một cách chủ động và sáng tạo qua từng môn học thể hiện rõ trong các hoạt động, hình thức giáo dục nhằm phát triển hài hòa, đầy đủ những phẩm chất, năng lực cho học sinh

Những phẩm chất, năng lực cần hướng tới đó là: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm Mười năng lực hướng tới bao gồm ba năng lực chung, năng lực tự chủ tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

và bảy năng lực chuyên môn, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất, năng lực tin học, năng lực tính toán và năng lực ngôn ngữ

Phương pháp dạy học nhằm bồi dưõng phẩm chất, năng lực cho học sinh

Về nhận thức, mỗi cán bộ, giáo viên cần nhân thức sâu sắc đổi mới giáo dục là chủ trương hết sức đúng đắn, phù hợp với nền giáo dục nước ta hiện nay và phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục trong khu vực và trên thế giới Với tính chất đặc biệt quan

6

trọng như thế, có thể xem việc đổi mới giáo dục là tất yếu để đưa ngành giáo dục nước

ta có một bước tiến mới, góp phần vào việc đào tạo ra một nguồn nhân lực, những con người vừa hồng vừa chuyên có thể đảm đương được những nhiệm vụ của thời đại mới Dạy học nhằm tập trung phát triển phẩm chất, năng lực là yêu cầu tiên quyết trong việc phát triển hoàn thiện nhân cách cho người học Như chúng ta đã biết nhân cách là chủ thể thống nhất giữa hai mặt phẩm chất và năng lực chính vì vậy việc rèn luyện đạo đức, chuẩn hóa những hành vi ứng xử cũng như bồi dưỡng kiến thức, rèn luyện kĩ năng sống tích cực sẽ là yếu tố hàng đầu mà người dạy học cần duy trì ngọn lửa thổi vào tâm hồn cũng như nhận thức của học sinh Khơi dậy ở các em những phẩm chất đáng quý, những năng lực cần thiết giúp các em chủ động trong việc xử lí các tình huống diễn ra trong cuộc sống

Bên cạnh đó chúng ta cũng cần xác định dạy học phát triển phẩm chất, năng lực vừa là mục tiêu của giáo dục vừa là một nội dung giáo dục đồng thời cũng là phương pháp giáo dục Cho nên dạy học nhằm phát triển phẩm chất, năng lực có một ưu thế vượt trội trong việc hình thành nhân cách, phát huy năng lực thông qua các hoạt động đặc biệt là những hoạt đông của cá nhân học sinh trong, ngoài giờ học, hoạt động giao tiếp, hoạt động trải nhgiệm…

Để làm tăng thêm hiệu quả của việc dạy và học, phát huy tối đa phẩm chất năng lực ở học sinh, trong quá trình lập kế hoạch dạy học chúng ta cần giao nhiệm vụ phù hợp với đối tượng học sinh Nghĩa là giáo viên phải nắm bắt đánh giá sát phẩm chất, năng lực của các em, thấy được điểm mạnh để phát huy, điểm yếu để giúp các em khắc phục Trong các hoạt động, đặc biệt là hoạt động luyện tập, cần được quan tâm, chú trọng tổ chức thực hiện một cách khoa học, công phu, có điểm nhấn tạo điều kiện tối đa để học sinh vận dụng kiến thức vừa học để hoạt động nhằm tràu dồi phẩm chất, phát huy năng lực khi giải quyết các tình huống Để làm tốt nhiệm vụ đó trong hoạt động này, giáo

7

viên cần để học sinh thực hiện các nhiệm vụ hoạt động như: viết đoạn văn, phát biểu theo chủ đề, thuyết trình, đóng vai, điền thông tin, thảo luận giải quyết một tình huống phức tạp

II HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP TRONG GIỜ ĐỌC – HIỂU THƠ

1 Khái niệm Luyện tập

Theo từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, năm 2006 cho rằng Luyện Tập là “làm

đi làm lại nhiều lần theo nội dung đã học để cho thành thạo” (tr 596) Đây là quá trình diễn ra lâu dài và liên tục Đối với học sinh đó là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng

để thực hành giải quyết các tình huống đặt ra nhằm bồi dưỡng phẩm chất cũng như năng lực, giúp các em ngày càng trưởng thành, sẵn sàng đối mặt và giải quyết tốt các vấn đề xảy ra trong cuộc sống

2 Một số yêu cầu của hoạt động Luyện tập

Để đạt được hiệu quả cao trong việc tổ chức hoạt động luyện tập, khi xây dựng

kế hoạch dạy học, giáo viên cần phải xác định rõ mục đích và những yêu cầu cụ thể Ở mỗi bài học, tiết học thường có những mục đích và yêu cầu nhất định Cho nên việc xác định và cụ thể hóa các mục đích và yêu cầu trong hoạt động này có ý nghĩa quan trọng

để thực hiện những nội dung tiếp theo

Trong quá trình luyện tập chúng ta phải tiến hành theo một trình tự chặt chẽ Việc đầu tiên là giáo viên cần cụ thể hóa các bước để tổ chức hoạt động Có thể bước thứ nhất trao đổi mục đích của hoạt động luyện tập, bước thứ hai đưa ra các tình huống yêu cầu học sinh giải quyết, bước thứ ba nhận xét đánh giá kết quả quá trình hoạt động của học sinh và cuối cùng, trước khi kết thúc hoạt động luyện tập giáo viên cần nhấn mạnh những phẩm chất và năng lực mà học sinh cần tiếp tục rèn luyện, phát huy sau quá trình luyện tập

Một trong những yêu cầu hết sức cần thiết khi hoạt động luyện tập là học sinh phải nắm chắc lí thuyết rồi mới luyện tập và qua luyện tập để hiểu sâu hơn lí thuyết Đó

8

là khả năng vận dụng kiến thức vào thực hành, từ những hoạt động đó giúp ích cho các

em rút ra cho mình những bài học bổ ích, hình thành nên những kĩ năng để có thể đương đầu và vượt qua nhưng khó khăn thử thách của cuộc sống

Khi đưa ra các phương án luyện tập, giáo viên xây dựng hoạt động này cần phải đảm bảo mức độ khó khăn vừa sức đối với những hoàn cảnh khác nhau theo đặc điểm của từng lớp học cụ thể Có nghĩa là phương án luyện tập phải phù hợp với từng nhóm đối tượng học sinh, giúp tất cả các em thực hiện nhiệm vụ một cách tích cực vào quá trình hoạt động

Luyện tập phải được tiến hành thường xuyên Thực ra đây là hoạt động không thể thiếu trong kế hoạch dạy học Tuy nhiên để hình thành nên những phẩm chất, năng lực cho học sinh, giáo viên cần đặc biệt quan tâm đến các hình thức tổ chức luyện tập,

sử dụng quỹ thời gian một cách hợp lí Tùy từng bài học mà giáo viên đặt ra cụ thể các yêu cầu cần đạt, tạo cho các em luôn chủ động phát huy năng lực của bản thân, xem luyện tập như một phần không thể thiếu trong quá trình học tập

3 Vai trò, vị trí hoạt động Luyện tập trong giờ đọc – hiểu thơ

Khi tổ chức các hoạt động dạy học, chúng ta luôn xác định, luyện tập là thao tác

sư phạm nhằm kiểm tra đánh giá, cũng là biện pháp để giáo viên thu nhận “tín hiệu phản hồi” từ kết quả tiếp nhận kiến thức của học sinh, đồng thời qua đó khắc sâu thêm kiến thức cho các em Muốn làm tốt điều đó, giáo viên và học sinh cần phải thực hiện tốt và hoàn thành có hiệu quả các hoạt động khởi động, hoạt động hình thành kiến thức mới bởi đây là những hoạt động có ý nghĩa tạo nền tảng để học sinh phát huy năng lực học tập, tiếp thu kiến thức cũng như kỹ năng thực hiện các nhiệm vụ được giao

Luyện tập trong giờ đọc – hiểu thơ có thể xem là một sự trải nghiệm hết sức bổ ích và lí thú Tham gia vào quá trình luyện tập học sinh không chỉ thể hiện được kiến thức, sự am hiểu về thơ ca mà cái chính là khi thực hiện những yêu cầu mà giáo viên

9

đưa ra, các em có cơ hội để thể hiện chính mình, phát huy được những năng lực của bản thân, trau dồi những phẩm chất, tự hoàn thiện nhân cách tham gia tích cực vào các hoạt động thiết thực để xây dựng cuộc sống

Trong các giờ đọc - hiểu thơ, việc tổ chức một cách khoa học hoạt động luyện tập sẽ làm cho giờ học trở nên sinh động, gợi được hứng thú cho học sinh, khơi dậy ở các em những rung động thẩm mĩ, thấy được cái hay cái đẹp của thơ ca Đặc biệt khi tham gia vào các hoạt động luyện tập mà giáo viên đã thiết kế trong kế hoạch dạy học, các em sẽ hình thành nên những kĩ năng, bồi dưỡng tâm hồn, biết lắng nghe, biết chia

sẻ, có lối sống lành mạnh tích cực, năng động

Như chúng ta đã biết tất cả các phương pháp giáo dục cần phải tập trung phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động tư duy, sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên Muốn đạt được điều đó, quan trọng và không thể thiếu được là, người giáo viên phải sử dụng các hình thức rèn kỹ năng luyện tập sáng tạo cho học sinh trong mỗi tiết học Xem luyện tập là một hoạt động có tác động tích cực nhất trong việc phát huy phẩm chất, năng lực hiệu quả nhất đối với người học

Có thể khẳng định, hoạt động Luyện tập trong giờ đọc – hiểu thơ có vị trí và vai trò hết sức quan trọng Chính vì vậy khi tổ chức hoạt động này, giáo viên cần nghiên cứu để đưa ra những hình thức phù hợp, khả thi dễ thực hiện

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ SÁNG KIÊN THỰC HIỆN HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP

TRONG DẠY HỌC THƠ CÁCH MẠNG VIỆT NAM (1930-1945)

I THỰC TRẠNG DẠY HỌC THƠ CA CÁCH MẠNG

I.1 Thơ ca cách mạng

10

- Khái niệm thơ ca cách mạng

Thơ ca cách mạng được hiểu là tiếng nói của những nhà yêu nước, của các chiến sỹ và quần chúng nhân dân tham gia phong trào cách mạng Họ coi thơ văn trước hết là một thứ vũ khí sắc bén chiến đấu chống kẻ thù dân tộc, là phương tiện để truyền bá tư tưởng yêu nước và cách mạng, thể hiện tình cảm tình yêu đối với quê hương, đất nước

- Bối cảnh xã hội

Từ đầu thế kỷ XX đến cách mạng tháng 8 năm 1945 là giai đoạn rối ren của xã hội Việt Nam Biết bao biến cố đã xảy ra trên tất cả các phương diện về kinh tế, văn hóa, chính trị…Điều đó đã tác động mạnh mẽ đến đời sống vật chất và tinh thần của người dân lúc bấy giờ Có thể nói chính các thế lực thống trị đế quốc thực dân và phong kiến mâu thuẩn nhau cùng với nền kinh tế nước ta giai đoạn này rơi vào tình trạng kiệt quệ bới chế độ sưu thuế nặng nề, nạn đói hoành hành, người chết đói hàng loạt, bên cạnh

đó việc thi hành chính sách ngu dân của thực dân Pháp khiến cho số người mù chữ trong nước lên đến 90% Văn hóa phương Tây cũng ảnh hưởng sâu sắc đến nền văn hóa nước

ta về lối sống, nếp nghĩ, tâm hồn và ý thức Tuy nhiên trong 45 năm đầu thế kỉ này nhiều phong trào đấu tranh của nhân ta đã nổ ra, các tư tưởng mới mẻ xuất hiện, đặc biệt là sự ra đời của Đảng ngày 3 tháng 2 năm 1930 đã có những tác động mạnh mẽ đến đời sống văn học, trong đó thơ ca cách mạng chịu ảnh hưởng một cách sâu sắc nhất Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỉ nguyên mới Từ đất nước bị mất chủ quyền, nhân dân nô lệ lầm than trở thành một đất nước độc lập tự do, nhân dân làm chủ Thành quả đó là quá trình đấu tranh bền bỉ, cùng với việc phát huy sức mạnh của cả dân tộc, đặc biệt là sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng và lãnh tụ vĩ đại Hồ Chí Minh Bối cảnh lịch sử thay đổi đã tác động làm thay đổi cả đời sống văn học Chính vì vậy, nếu như trước cách mạng văn học nước ta phát triển với nhiều trào lưu, nhiều bộ phận thì sau

11

cách mạng tháng Tám nền văn học phát triển thống nhất dưới sự lãnh đạo của Đảng, văn học trở thành một bộ phận cách mạng, phục vụ cho sự nghiệp chung của cả nước Thế nhưng trong một thời gian ngắn thực dân Pháp lại quay trở lại xâm lược nước ta, trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, tháng 12 năm 1946, chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn quốc kháng chiến, đất nước ta bước vào thời kì đấu tranh lâu dài đánh đuổi thức dân Pháp để bảo vệ nên độc lập, lật đổ chế độ Việt Nam cộng hòa, đánh đuổi đế quốc

Mỹ giải phóng miền nam thống nhất đất nước Trong bối cảnh mới này nền văn học cách mạng có bước phát triển mạnh mẽ trên tất cả các phương diện mà thơ ca là thể loại

để lại nhiều dấu ấn nổi bật

+ Thành tựu

Trước cách mạng tháng Tám văn học nói chung, thơ ca nói riêng phát triển mạnh mẽ

và đạt được những thành tựu to lớn Nếu như ở bộ phận văn học công khai thành tựu trải đều trên các thể loại thì ở bộ phận văn học không công khai do phát triển trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, kẻ thù thường xuyên bắt bớ nên thơ ca là thể loại phát triển mạnh nhất Trong thời gian này không ít những nhà thơ cách mạng bị địch bắt, phải chịu cảnh tù đày cho nên khi ở trong lao tù họ lại có nhiều thời gian dành cho nghệ thuật hơn Chính vì thế khi tìm hiểu thơ ca cách mạng người đọc dễ dàng nhận ra, những tác phẩm hay nhất, đặc sắc nhất là những sáng tác của các chí sĩ cách mạng trong hoàn cảnh

tù đày Đó là nhà thơ Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức

Kế, Sóng Hồng, Đặng Xuân Thiều, Xuân Thủy…và đặc biệt là hai nhà thơ lớn, hai ngôi sao sáng nhất của thơ ca cách mạng Hồ Chí Minh và Tố Hữu

Xét về phương diện nội dung tư tưởng thơ ca cách mạng thời kỳ này có những thành tựu nổi bật như thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền cách mạng một cách hiệu quả góp phần thúc đẩy các phong trào đấu tranh dành độc lập Bên cạnh đó chủ nghĩa yêu nước cũng được thể hiện một cách sâu sắc vừa mang tính truyền thống vừa mới mẻ phù hợp với

12

hoàn cảnh của xã hội và xu thế của thời đại Những sáng tác thơ ca của Hồ Chí Minh,

Tố Hữu và những nhà thơ cách mạng khác họ đã mang đến nội dung này một màu sắc mới đó là chủ nghĩa yêu nước gắn với lí tưởng xã hội chủ nghĩa và tinh thần quốc tế vô sản

Sau cách mạng tháng Tám đặc biệt trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp

và đế quốc Mỹ, nền thơ ca cách mạng Việt Nam nở rộ với những thành tựu xuất sắc Trong thời kì này chúng ta có một đội ngũ sáng tác đông đảo với nhiều thế hệ nối tiếp nhau đã tạo nên một diện mạo riêng cho thơ ca Sứ mệnh lịch sử của thơ ca cách mạng vẫn tiếp tục được phát huy, thành tựu nổi bật ở giai đoạn này đó là thể hiện nội dung yêu nước một cách sâu sắc và hết sức phong phú như ngợi ca chế độ xã hội chủ nghĩa,

ca ngợi công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam thống nhất đất nước Ngoài ra nội dung yêu nước còn thể hiện ở việc ngợi ca Đảng

và Bác Hồ, ngợi ca con người Việt Nam, tình quân dân, tình đồng chí đồng đội, cảnh sắc thiên nhiên…Tiêu biểu là nhà thơ Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Xuân Diệu, Chính Hữu, Quang Dũng, Phạm Tiến Duật, Trần Đăng Khoa…đã hình thành nên một kiểu nhà thơ đặc biệt, nhà thơ - chiến sĩ Chính vì vậy có thể khẳng định văn học giai đoạn này thơ ca trở thành dòng chủ lưu thực hiện sứ mệnh lịch sử một cách xuất sắc

Về phương diện hình thức nghệ thuật, thơ ca cách mạng thời kì trước cách mạng tháng Tám cũng có những thành tựu nhất định Nếu như các nhà thơ như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng…sáng tác của những cây bút này, mặc dù đã có những đổi mới rõ nét về nội dung tư tưởng, nhưng thể loại, ngôn ngữ, văn tự và thi pháp, nói chung vẫn chịu ảnh hưởng nhiều của thi pháp văn học trung đại thì Tố Hữu lại sử dụng nhiều thể thơ, sử dụng ngôn ngữ bình dân giản dị để xây dựng hình tượng nghệ thuật, phát huy được vẻ đẹp giàu có của tiếng Việt Đến sau cách mạng thắng Tám cụ thể từ

13

năm 1945 đến năm 1975, các thể loại trong thơ được vận dụng phong phú, từ các thể thơ cách luật đến thể thơ tự do, thơ văn xuôi Ngôn ngữ thơ trở nên giản dị trong sáng hơn, nhà thơ luôn bồi đắp những sắc thái riêng trong tiếng nói thơ ca của mình

Đây chính là yêu tố quan trọng làm nên phong cách thơ cho nhiều nhà thơ cách mạng lúc bấy giờ

Thành tựu mà thơ ca cách mạng để lại là hết sức lớn lao trên tất cả các phương diện cả

về nội dung tư tưởng và về hình thức nghệ thuật Trên chặng đường dài hình thành và phát triển đó, với hàng trăm nhà thơ, hàng nghìn tác phẩm, với những tên tuổi chói sáng, đội ngũ nhà thơ cách mạng đã xây dựng nên những tượng đài thơ ca sừng sững mà tác phẩm của họ đã in đậm trong lòng nhiều thế hệ độc giả

I.2 Vị trí, vai trò của thơ ca cách mạng trong Văn học Việt Nam

Trong nền văn học Việt Nam, thơ ca cách mạng có một vị trí hết sức quan trọng góp phần làm cho nền văn học phát triển bề thế và phong phú hơn Chính vì vậy, một điều mặc nhiên dễ dàng nhận ra là khi nói đến nền văn học Việt Nam là chúng ta nghĩ ngay đến nền văn học cách mạng Đặc biệt là văn học Việt Nam sau cách mạng tháng

8 năm 1945

Thơ ca cách mạng chứa đựng nội dung tư tưởng lớn, góp phần định hình cho nền văn học cách mạng Việt Nam trong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật phản chiếu hiện thực cuộc sống Qua những sáng tác của Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Quang Dũng, Hoàng Cầm, Hoàng Trung Thông…người đọc cảm nhận được sức mạnh, tâm hồn của cả dân tộc trong những năm tháng bị thực dân Pháp đô hộ, đặc biệt là trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ

Đối với nền văn học cách mạng Việt Nam, thơ ca nói chung và thơ cách mạng nói riêng luôn phát huy vai trò sứ mệnh lịch sử của nó trong việc tuyên truyền lí tưởng

14

cộng sản, lí tưởng cách mạng, đường lối của Đảng một cách hiệu quả Cho nên nhà thơ Sóng Hồng đã viết:

Dùng ngòi bút làm đòn xoay chế độ Mỗi vần thơ bom đạn phá cường quyền Chính vì vậy, với sứ mệnh lịch sử vẻ vang đó, chúng ta nhận thấy vai trò lớn lao của

“những vần thơ thép” Có thể xem đây là một bộ phận không thể thiếu của sự nghiệp cách mạng chung cả nước

I.3 Thực trạng dạy học thơ ca cách mạng 1930-1945 trong chương trình THPT hiện nay

Thơ ca cách mạng 1930-1945 trong chương trình THPT hiện nay tập trung ở chương trình Ngữ Văn lớp 11, bao gồm các văn bản: Lưu biệt khi xuất dương (Xuất dương lưu biệt) của Phan Bội Châu; Mộ (Chiều tối), Lai tân của Hồ Chí Minh; Từ ấy, Nhớ đồng của Tố Hữu Có thể khẳng định đây là những tác phẩm rất có giá trị, là sợi chỉ đỏ, là những mẫu mực về nội dung tư tưởng có vai trò rất lớn trong việc thể hiện những tư tưởng cách mạng lớn lao Không dừng lại ở đó, mặc dù còn chịu ảnh hưởng của thi pháp văn học trung đại, nhưng những tác phẩm trên vẫn có giá trị lớn về hình thức nghệ thuật, cho nên việc đọc – hiểu thơ nói chung và thơ ca cách mạng nói riêng

có vai trò hết sức quan trọng trong việc bồi dưỡng phẩm chất, năng lực cho học sinh

Thực trạng dạy học thơ ca cách mạng 1930-1945 trong chương trình THPT hiện nay

Trong suốt thời gian dài hình thành và phát triển, thơ ca cách mạng đã có những thành tựu hết sức rực rỡ Nếu như trước cách mạng tháng Tám, mặc dù tồn tại không công khai nhưng tầm ảnh hưởng của những tác phẩm thơ của các chí sĩ cách mạng, của Hồ

15

Chí Minh, Tố Hữu đối với nhận thức, tư tưởng của nhân dân hết sức sâu rộng Cho nên thơ ca cách mạng đã phát huy được tinh chiến đấu mạnh mẽ đối với bon thực dân với tay sai, thể hiện nguyện vọng của nhân dân về độc lập dân tộc, về tự do, dân chủ Trong bối cảnh lúc bấy giờ, các nhà hoạt động cách mạng đã sử dụng thơ ca là thứ vũ khí sắc bén để đấu tranh đối với kẻ thù xâm lược, góp phần làm nên những thắng lợi mà đỉnh cao là cách mạng tháng Tám Được lựa chọn đưa vào chương trình Ngữ Văn THPT, mặc dù ra đời cách đây đã hàng chục năm, bối cánh xã hội đã khác trước nhưng có thể khẳng định những tác phẩm thơ cách mạng vẫn có vai trò hết sức quan trọng trong việc xây dựng chương trình ngữ văn THPT Thông qua nội dung tư tưởng, vẻ đẹp của nhân vật trữ tình cũng như những phẩm chất đáng quý, những tư tưởng tiến bộ của các nhà thơ, việc giáo dục học sinh tình yêu đất nước, yêu lí tưởng, có khát vọng đấu tranh, khát vọng cống hiến cho cộng đồng, xã hội sẽ trở nên thuận lợi rất nhiều Bên cánh đó qua mỗi bài học chúng ta còn hình thành ở người học những tình cảm cao đẹp về sự sẻ chia, tình yêu thương, tinh thần đoàn kết, biết trân trọng những đóng góp lớn lao của bao thế

hệ cha ông, ghi nhớ những trang sử vẻ vang của dân tộc Để làm được điều đó mỗi giáo viên, trong quá trình dạy học cần nỗ lực không ngừng trong việc lập kế hoạch dạy học,

sử dụng phù hợp các phương pháp, tổ chức các hoạt động một cách sáng tạo khoa học, vừa đảm bảo tính chủ động trong việc tiếp nhận tri thức, kĩ năng cho học sinh, vừa giáo dục, hình thành những năng lực, phẩm chất cho các em trong quá trình học tập

Thơ cách mạng là một thể loại văn học phản ánh và cổ vũ cuộc sống chiến đấu, lao động của dân tộc Việt Nam từ khi Đảng ra đời đến khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước và sau năm 1975 Cho nên nó đã có ảnh hưởng rất sâu rộng đến đời sống xã hội trong suốt chiều dài lich sử Trong chương trình Ngữ Văn THPT, thơ ca cách mạng chiếm một lượng lớn thời gian của kế hoạch dạy học trong năm học đặc biệt là lớp 11

và lớp 12 Việc dạy học nhiều tác phẩm thơ cách mạng đã hình thành nên ở giáo viên

25

+ Hãy tưởng tượng mình là nhân vật trữ tình – chàng trai trẻ vừa đứng vào hàng ngũ của Đảng trong bài thơ Từ ấy của Tố Hữu để diễn tả cảm xúc khi được giác ngộ lí tưởng

Một số lưu ý khi đưa ra các tình huống

+ Tình huống đưa ra phải phù hợp với đối tượng học sinh và chủ đề của bài học

+ Tình huống phải phù hợp với hoàn cảnh lớp học, với thời gian của hoạt động luyện tập

+ Tình huống phải có nhiều phương án để học sinh giải quyết

Cách tiến hành

+ Giáo viên chia nhóm, giao tình huống đóng vai cho học sinh

+ Các nhóm thảo luận nhanh để chuẩn bị đóng vai theo tình huống được giao (hoạt động này đã được các em chuẩn bị ở nhà)

+ Các nhóm cử đại diện lên thực hiện vai diễn của mình

+ Giáo viên và học sinh nhân xét phần trình diễn của các nhóm

+ Kết thúc hoạt động luyện tập giáo viên lưu ý học sinh về sự cần thiết của việc rèn luyện, bồi dưỡng những phẩm chất năng lực thông qua hình thức nhập vai khi hoạt động luyện tập

II.3.5 Điền thông tin

Luyện tập bằng hình thức điền thông tin là hình thức dạy học có khả năng huy động tối đa sự tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp thu tri thức, rèn luyện kĩ năng Khi thực hiện nhiệm vụ này các em sẽ có dịp thể hiện được những phẩm