Một số giải pháp phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trong môn lịch sử tại trường trung học phổ thông

1.1.Tài liệu nước ngoài Có thể kể đến những tác giả với các tài liệu nghiên cứu về giáo dục học, tâm lí học và giáo dục lịch sử có liên quan đến sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, tà

1/48

II MÔ TẢ SÁNG KIẾN:

1 Tình trạng các giải pháp đã biết:

Sử dụng thơ trong dạy học thực tế đã được ít nhiều nhà nghiên cứu trong nước và ngoài nước đề cập tới Mặc dù trình bày với mức độ và cách thức khác nhau nhưng các tác giả đều nhấn mạnh vai trò và đưa ra những biện pháp cụ thể trong việc sử dụng thơ vào dạy học Lịch sử

1.1.Tài liệu nước ngoài

Có thể kể đến những tác giả với các tài liệu nghiên cứu về giáo dục học, tâm

lí học và giáo dục lịch sử có liên quan đến sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, tài liệu văn học (thơ) nói riêng trong DHLS ở trường phổ thông của các tác giả: C.A Eedốpva, I.M.Leebedeva, A.V.Đrugiơcôve…

N.Đ.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”, nhà xuất bản (NXB)

Giáo dục, Hà Nội,1973 khẳng định để có một giờ học tốt người GV phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, trong đó sử dụng tài liệu tham khảo như một nguồn kiến thức để cụ thể hóa kiến thức trong SGK nhằm gây hứng thú

A.A Vaghin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học”,

NXB Giáo dục Matxcơva, 1978 (tài liệu dịch), cũng đã nêu nên những vấn đề cơ bản về phương pháp dạy học lịch sử Trong đó, có phương pháp sử thơ vào dạy học

để khôi phục một cách sinh động nhất toàn bộ đời sống xã hội trong quá khứ, giúp

HS nắm vững tri thức LS

L.F.Kharlamop trong cuốn: “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào”,

NXB Giáo dục năm 1979, cho rằng hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc của cảm xúc, đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính

2/48

hấp dẫn Như vậy, nhờ có hứng thú mà con người hăng hái, tích cực hơn trong hoạt động cũng như trong học tập

M.A Đanilôp và M.N Xcatkin, “Lý luận dạy học ở trường phổ thông”,

NXB Giáo dục, 1980 cũng khẳng định tác dụng của tài liệu văn học trong dạy học

LS, khơi dậy nguồn cảm xúc, hứng thú học tập bộ môn cho HS

Tác giả V.A Cruchetxki, 1980, 1981, “Những cơ sở của tâm lý học sư phạm”,

T1,T2, NXB Giáo dục cũng nêu bật vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong quá trình học tập của HS, làm cho quá trình đó diễn ra một cách tự nhiên, có hiệu quả

Từ đó hình thành động cơ học tập đúng đắn cho HS

P.A Ruđich - Tâm lý học, bản dịch, Nxb Thể dục thể thao, H, 1986 cũng đề cập

đến ý nghĩa của tài liệu tham khảo, tác động trực tiếp đến tư duy, tình cảm của HS, làm tăng hứng thú của HS trong DHLS

Tóm lại, các tác giả khái quát những vấn đề lí luận, vai trò của sử dụng tài liệu tham khảo, hứng thú trong DH nói chung và DHLS nói riêng để cụ thể hóa kiến thức LS, tạo hứng thú học tập bộ môn, phát huy tính tích cực của HS, trên cơ

sở đó nâng cao hiệu quả bài học Những nguồn tài liệu trên là cơ sở lí luận cho tôi thực hiện đề tài của mình

1.2.Tài liệu trong nước

* Các tài liệu về Giáo dục học, Tâm lí học, Phương pháp DHLS

Các tài liệu này đưa ra khái niệm về hứng thú và hứng thú học tập Lịch sử, về việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung trong đó có tài liệu văn học (thơ) nói riêng trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông, tiêu biểu:

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, “Giáo dục học”, Tập 1, NXB Giáo dục,

3/48

Hà Nội, 1987, đã chỉ ra một trong những biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, độc lập trong hoạt động nhận thức của HS là việc sử dụng các loại tài liệu tham khảo vào dạy học Mục đích là để nâng cao hiệu quả bài học, đáp ứng yêu cầu đào tạo

Nguyễn Khắc Viện (Chủ biên), “Từ điển tâm lý”, NXB Văn hóa thông tin,

2001 Tác giả đã đưa ra quan niệm về hứng thú và tác dụng của nó: Hứng thú là biểu hiện của một nhu cầu, làm cho chủ thể tìm cách thỏa mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú Vì vậy hứng thú làm tăng hiệu quả hoạt động, là một thành phần trong hệ thống động cơ của nhân cách

Phan Ngọc Liên (Chủ biên), Nguyễn Thị Côi – Trịnh Đình Tùng trong cuốn:

“Phương pháp dạy học lịch sử”,T2, NXB Đại học sư phạm, 2012 khẳng định: các

tác phẩm văn học từ xưa đến nay trong lịch sử dân tộc cũng như lịch sử hế giới có vai trò to lớn đối với việc DHLS ở trường phổ thông Tác phẩm văn học làm cho bài giảng sinh động, hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của HS Điều đó chứng tỏ các tác phẩm văn học thực sự có giá trị đều phản ánh cuộc sống một cách chân thực, phác họa bức tranh xã hội đương thời của mỗi nước…nên nó rất cần thiết để làm tư liệu trong DHLS

Phan Ngọc Liên, Nguyễn Quang Minh, Kim Phụng, Kinh nghiệm giảng dạy theo

chủ đề, T1: Gây hứng thú học tập Lịch sử cho học sinh các trường phổ thông trung học, NXB H: 1983 Các tác giả tổng kết kinh nghiệm giảng dạy môn LS trong

trường THPT của một số GV và đề xuất các phương pháp gây hứng thú học tập như: sử dụng đồ dùng trực quan, hệ thống câu hỏi gợi trí thông minh, tài lệu văn học…nhằm phát huy tích tích cực của HS, từ đó nâng cao hiệu quả bài học lịch sử Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường (đồng chủ

biên) trong cuốn: “Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử” có phần“Sử

4/48

dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử” đề cập đến việc sử dụng tài liệu

thơ ca Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao hiệu DHLS ở trường phổ thông

Nguyễn Thị Côi (Cb), Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Khởi, Đoàn Văn Hưng, Nguyễn

Thị Thế Bình, “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử”,

NXB ĐHSP, 2011, đã nêu rõ: Trong hồ sơ tư liệu DHLS có tài liệu thành văn gồm SGK và tài liệu tham khảo Tài liệu tham khảo gồm các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian, tài liệu lịch sử, văn kiện Đảng… Điều đó khẳng định khi DHLS không thể thiếu tài liệu tham khảo

* Các loại sách, tạp chí nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử, các công

trình mang tích chuyên khảo, kỷ yếu Hội thảo khoa học

Tiêu biểu như Phan Ngọc Liên – Nguyễn Thị Côi với “Những vấn đề trong dạy

học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, NCLS số 4, 1994 có đề cập đến sử dụng

tài liệu văn học trong đó có thơ ca vào DHLS ở trường phổ thông để cụ thể hóa kiến thức, tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh

* Các luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp của nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên…đề cập sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ ca vào DHLS

ở trường phổ thông để gây hứng thú, phát huy tính tính tích cực của HS Điển hình

như Khóa luận tốt nghiệp:“Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử Việt

Nam giai đoạn 1919 - 1945 lớp 12 ở trường phổ thông” của Trương Thị Tình, đã

xác định nguồn tài liệu văn học được sử dụng trong DHLS Việt Nam giai đoạn

1919 - 1945 và biện pháp sư phạm khi sử dụng tài liệu văn học trong đó có thơ để nâng cao hiệu quả bài học

5/48

Trên đây là những công trình nghiên cứu chủ yếu có liên quan đến đề tài Qua tìm hiểu tôi nhận thấy rằng, các tác giả đã đề cập ở khía cạnh nhất định đến việc sử dụng thơ trong DHLS, chỉ ra những định hướng khái quát, lý luận chung về vai trò của việc sử dụng tài liệu tham khảo, tài liệu văn học nhằm nâng cao hiệu quả trong DHLS

Tuy nhiên, chưa có một đề tài nào đề cập đến vấn đề “Sáng tác tác phẩm Yên Bái ghi dấu sử thiên; Ngang trời mây đỏ thiên thơ bằng thơ lục bát nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử và Giáo dục địa phương tỉnh Yên Bái” như

giải pháp của tôi nêu ra Trong thực tế cũng rất hiếm người vừa đủ khả năng năng lực sáng tác, đủ tâm huyết, thời gian nghiên cứu và lại mạnh dạn đưa vào áp dụng,

sử dụng trong giảng dạy Lịch sử, giáo dục địa phương trên lớp như bản thân tôi

Mặc dầu vậy, những công trình nghiên cứu trên là nguồn tham khảo quý giá,

là định hướng để tôi hoàn thành nhiệm vụ đặt ra trong đề tài của mình

2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:

- Mục đích của giải pháp:

Sáng tạo ra các tác phẩm thơ lục bát làm nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho các

đồng nghiệp, các em học sinh trong nghiên cứu, giảng dạy, học tập nhằm nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử và giáo dục địa phương tỉnh Yên Bái

Trên cơ sở nghiên cứu vai trò, ý nghĩa việc sử dụng thơ lục bát trong DHLS,

đề tài đi sâu nghiên cứu và đề xuất các biện pháp sử dụng thơ lục bát trong dạy học lịch sử và giáo dục địa phương tỉnh Yên Bái

Mặt khác, tính mới của giải pháp ngoài việc chưa có sáng kiến nào đề cập đến việc sáng tác thơ lục bát phục vụ DHLS thì tính mới của nó cũng được thể hiện rõ nét ở các biện pháp sư phạm của sáng kiến đề xuất mà các giải pháp cũ chưa từng đề cập:

6/48

*Sử dụng thơ lục bát để tạo tình huống có vấn đề và định hướng kiến thức cơ bản của bài

Ví dụ, khi dạy LS 12 mục I.3.Việt Nam Quốc dân đảng, bài 13 Phong trào

dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1925 đến năm 1930 với trọng tâm là sự kiện

Khởi nghĩa Yên Bái 1930 Để tạo tình huống có vấn đề nhằm định hướng kiến thức cơ bản cho mục này, thu hút sự chú ý học tập của HS GV trích dẫn đoạn

thơ lục bát sau được viết trong tác phẩm Yên Bái ghi dấu sử thiên, cảnh hành

hình 13 chiến sĩ Việt Nam Quốc dân đảng, trang 121-122 :

Gió căm rền rĩ gào than Lưng trời sương trắng rủ màn tang thương

Bình minh rắc nhẹ khói sương

U sầu Yên Bái thê lương võ vàng

Mấy hàng gươm sáng hào quang Mười ba liệt sĩ hiên ngang ngẩng đầu Đài

danh dự bước bên nhau Quần chúng ủ rũ mắt ngầu, than ôi…

Sau đó GV tạo tình huống có vấn đề bằng câu hỏi dẫn dắt: Đoạn thơ trên

muốn nói đến sự kiện nào và tại sao sự kiện đó lại có kết cục bi thảm như vậy?

GV hướng dẫn HS tìm hướng giải quyết tình huống trên bằng việc theo dõi mục I.3 SGK trang 85-86

*Sử dụng thơ lục bát để tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức mới +

Sử dụng thơ lục bát để tạo biểu tượng nhân vật lịch sử

Ví dụ, cũng khi dạy LS 12 về mục I.3.Việt Nam Quốc dân đảng, bài 13

Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1925 đến năm 1930 Để tạo biểu

7/48

tượng nhân vật Nguyễn Thái Học đảng trưởng Việt Nam Quốc dân đảng, người lãnh đạo Khởi nghĩa Yên Bái 1930, GV đọc diễn cảm đoạn thơ lục bát sau được

viết trong tác phẩm Ngang trời mây đỏ thiên thơ, trang 482:

Nghe tên, điếu thuốc phì luôn Thong thả như tới suối nguồn trong xanh Câu

thơ tiếng Pháp tròn vành:

“Chết cho đất nước của mình đẹp tươi

Là cái chết đẹp nhất đời Quang vinh thanh thản tuyệt vời cam tâm” Anh

hô lớn tựa hổ gầm:

“Việt Nam vạn tuế! Việt Nam…”, im lìm…

Sau đó GV đặt câu hỏi: Đoạn thơ trên nói về cảnh hành hình nhân vật lịch

sử nào? Vai trò của nhân vật này trong sự kiện các em đang tìm hiểu là gì? Nhân vật này còn có câu nói nổi tiếng nào để lại cho đời? Bằng cách trả lời các câu hỏi nêu trên theo gợi ý dẫn dắt của GV, HS sẽ có được bức tranh biểu tượng tương đối sinh động về nhân vật Nguyễn Thái Học Như vậy là nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thơ lục bát và PP giảng dạy của GV trên lớp mà việc tìm hiểu sự kiện, nhân vật lịch sử trở nên mềm mại ấn tượng sâu sắc và dễ nhớ hơn, hiệu quả hơn, hứng thú hơn

+ Sử dụng thơ lục bát để cụ thể hóa sự kiện Lịch sử

Ví dụ, khi giảng dạy LS 12 bài 16 Phong trào giải phóng dân tộc và Tổng

khởi nghĩa tháng Tám (1939-1945) Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời

mục III.3.b Diễn biến cuộc Tổng khởi nghĩa Để liên hệ với việc giành chính

quyền ở tỉnh Yên Bái, GV trình bày đoạn thơ lục bát sau được trích trong tác

phẩm Yên Bái ghi dấu sử thiên, trang 180:

8/48

Hăm hai tháng tám ước mơ (22/8/1945)

“Ngày Yên Bái” đó bến bờ càn khôn Vẻ

vang, chói lọi dấu son Gông xiềng nô lệ chẳng còn trên vai

Pháp - Nhật như đỉa bám dai (1886-1945) Chế độ phong kiến u hoài ngàn năm

Một ngày, bỗng hóa xa xăm Đường nghĩa cho đến đường tâm cũng gần

Sau đó GV đặt câu hỏi: Những câu thơ lục bát trên phản ánh sự kiện lịch

sử trọng đại nào?Ở đâu? Chắc chắn HS sẽ nắm được vấn đề, gia tăng tình yêu

quê hương đất nước hơn khi mà chính bản thân các em qua những vần thơ lục bát mượt mà như được hòa mình vào trong không khí rộn rã tưng bừng phấn khởi của lịch sử trong những ngày Tổng khởi nghĩa khẩn trương ráo riết hào hùng

GV cũng có thể sử dụng đoạn trích thơ lục bát trên khi giảng dạy tiết học lịch sử địa phương Yên Bái giai đoạn 1930-1945 một cách hữu hiệu, sinh động, sâu sắc

+ Sử dụng thơ lục bát kết hợp với tường thuật để khắc sâu kiến thức cơ bản

Ví dụ, khi dạy về lịch sử địa phương Yên Bái giai đoạn 1954-1975, nhằm giới thiệu và khắc sâu sự kiện trọng đại đối với nhân dân các dân tộc tỉnh nhà khi Bác Hồ thăm Yên Bái, GV thể hiện đoạn thơ lục bát sau được viết trong tác

phẩm Yên Bái ghi dấu sử thiên, trang 269:

Động viên Yên Bái làm đầu Một chín lăm tám, ai cầu giấc mơ? (24/9/1958)

Hăm tư tháng chín, Bác Hồ Đến thăm Yên Bái hoa cờ nao nao

9/48

Vinh dự quá đỗi tự hào Long lanh Yên Bái ngạt ngào lung linh

Năm ngàn người dự mít tinh (25/9/1958) Cha già dân tộc phủ hình bóng sân

Kết hợp với những vần thơ trên, GV tường thuật ngắn gọn về sự kiện nêu trên làm sống lại những hình ảnh và không khí cách đây hơn 60 năm khi Hồ Chủ tịch tới thăm và có cuộc nói chuyện động viên đồng bào các dân tộc Yên Bái tại sân Căng (nay là sân vận động thành phố) GV cũng có thể trình chiếu thêm những hình ảnh lịch sử về Người tại khán đài lịch sử mà nay đã được công nhận

là di tích lịch sử cấp quốc gia…

+ Sử dụng thơ lục bát để tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh

Ví dụ, khi giảng dạy lịch sử địa phương Yên Bái giai đoạn 1991-2020, nhấn mạnh những thành tựu đổi mới lớn lao làm thay da đổi thịt Yên Bái từ khi tái lập tỉnh đến nay, GV có thể trích dẫn đoạn thơ lục bát sau được viết trong phần kết của

tác phẩm Yên Bái ghi dấu sử thiên, trang 417:

Đảng bộ Yên Bái, nhân dân

Ra sức phấn đấu, dấn thân nhiệt tình

Đốt lên lửa trái tim mình Sự nghiệp

Đổi mới soi hình nước non

Thị thành, rừng núi, nông thôn Dựng xây Yên Bái vàng son nghê thường

Thế kỷ XXI thân thương Yên Bái đoàn kết đơm hương diệu kì

Những câu thơ trên khi được sử dụng đúng lúc đúng chỗ sẽ gây được thiện cảm, xúc cảm mãnh liệt đối với tâm hồn cảm xúc lịch sử của các em, với đa số

10/48

các em còn là xúc cảm xúc động với sự phát triển đi lên của nơi chôn nhau cắt rốn của mình Hơn nữa, mục đích cuối cùng của bộ môn Lịch sử cũng không gì khác ngoài việc làm sao cho các em thêm yêu đất nước hơn mà thôi Như vậy, sử dụng thơ lục bát trong DHLS góp phần hình thành xúc cảm LS cho HS, là động lực giúp các em nhận thức kiến thức LS một các sâu sắc, là cơ sở để hình thành nhân cách cho các em

*Sử dụng thơ lục bát kết hợp các phương tiện kĩ thuật, phim tư liệu… để nâng cao hiệu quả bài học

Ví dụ, khi giảng dạy lịch sử địa phương Yên Bái sự kiện Bác Hồ thăm Yên Bái 9/1958, để làm nổi bật tình cảm của nhân dân các dân tộc tỉnh Yên Bái với

Người, GV kết hợp cho HS xem video “60 năm Bác Hồ thăm Yên Bái’ (nguồn

Newday Media, sản xuất năm 2018) và thể hiện đoạn thơ lục bát sau được trích

trong tác phẩm Yên Bái ghi dấu sử thiên, trang 270:

Thay mặt Yên Bái dân cư Đồng chí Nguyễn Đức - Bí thư nghẹn lời

Bí thư đã hứa với Người Tăng cường đoàn kết khôn nguôi đồng bào

Nỗ lực phấn đấu thêm cao Lời Người dạy biến cao trào thi đua

Kết hợp được như vậy một cách hợp lý, giờ học sẽ vô cùng sống động hấp dẫn, sức mạnh của cả những vần thơ truyền thống lẫn công nghệ thông tin hiện đại góp phần làm nên thành công cho giờ học

*Sử dụng thơ lục bát để hỗ trợ DHLS địa phương và giáo dục địa phương

Căn cứ vào nội dung giảng dạy lịch sử địa phương Yên Bái có thể thấy cả 2 cuốn sách nói trên của tôi có nội hàm phù hợp với chương trình, từ đó có thể phục