Nghiên cứu khoa học " Nghiên cứu Kỹ thuật gây trồng thông đỏ (Taxus wallichiana Zucc) tại Lâm Đồng " potx

Nếu không phải nhân giống để bảo tồn cá thể thì không nên lấy hom từ cây đang thoái hoá hom ốm yếu cũng có tỷ lệ ra rễ tốt 70-80%, nhưng cây phát triển kém.. * Lập địa 4:Đất ven rừng thô

Nghiên cứu Kỹ thuật gây trồng thông đỏ (Taxus wallichiana Zucc) tại Lâm Đồng

Lê Xuân Tùng, Trần Văn Tiến,

Hứa Vĩnh Tùng, Nguyễn Hoàng Nghĩa

Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam

Từ đầu thập niên 60 đến nay, Taxol (chiết từ vỏ thông đỏ Taxus brevifolia) được

nói nhiều trong lĩnh vực nghiên cứu và điều trị bệnh ung thư Năm 1980, P Poitier tổng hợp 10 deacetin baccatin III chiết từ lá thông đỏ, đã giải quyết vấn đề nguyên

liệu và môi sinh Và trong quá trình tuyển chọn thì thông đỏ Hymalaya (Taxus wallichiana) ngày càng được ưa chuộng

Cây thông đỏ Lâm Đồng đã sớm được Le Come (1905-1952) tìm thấy ở vùng giáp

ranh Đà Lạt-Nha Trang và theo ông tên của chúng là Taxus baccata, còn Menvyl Shemluck (1990) xác định thông đỏ Lâm Đồng thuộc thông đỏ Hymalaya (Taxus wallichian Zucc) Từ kết quả phân tích hoá sinh của hai nhóm nghiên cứu Lê Thị

Xuân, Mai Văn Trì, M.Shemluck (1990) và Nguyễn Hoàng Nghĩa (1999) cho thấy

lá thông đỏ Lâm Đồng có hàm lượng taxoid khá cao, taxol từ 0,01-0,02%,đặc biệt

10 deacatin baccatin III có mẫu cao gấp 4 lần so với T baccata (0,1% được dùng

trong sản xuất công nghiệp) Do vậy, thông đỏ Lâm Đồng ngoài ý nghĩa khoa học còn có tiềm năng kinh tế to lớn

1 Điều tra khảo sát khu phân bố

Thông đỏ Lâm Đồng phân bố ở các huyện Đức Trọng, Đơn Dương, Lạc Dương và

TP Đà Lạt, ở độ cao từ 1.300m đến 1.700m Khu phân bố là các hẻm núi cây lá

rộng thường xanh chiếm ưu thế, rất ít cây lá kim, bao quanh là thông ba lá đang có

xu hướng tiến dần vào khu phân bố làm cho chúng ngày càng thu hẹp

2 Đặc điểm lâm học

Thông đỏ thuộc loại đại mộc, cây đơn tính khác gốc, sinh trưởng rất chậm, tầng tán ngang tầng với các cây gỗ khác mọc cạnh bên Tổ thành rừng với các loài

Pinus kremfii (thông hai lá dẹt), Podocarpus imbricatus (bạch tùng), Podocarpus

sp (kim giao), Podocarpus neriifolius (thông tre), Dacrydium sp (hồng tùng), Taloma gioi (giổi), Magnolietia fordiana (vàng tâm), Shima sp (chò xót), các cây thuốc họ Sim (Myrtaceae), họ Đỗ quyên (Ericaceae) Cây ưa sáng và ưa ẩm,

nhưng cần bóng râm để nảy mầm và phát triển vào những năm đầu

Mùa hoa từ tháng 8-9 năm này đến 6-7 năm sau xuất hiện quả non và từ tháng

10-12 quả chín đỏ đồng loạt, đồng thời lúc này hoa cũng nở rộ Màu đỏ của quả không phải của vỏ mà là của tử y lúc quả chín Điểm cần quan tâm nữa là thông đỏ mang đặc tính bảo lưu cục bộ và hạt cần hai năm sau mới nảy mầm

Thông đỏ phát triển trên nhiều loại đất khác nhau như đỏ vàng trên granit, nâu đỏ trên bazan, nâu vàng trên đacit… Độ ẩm cao, đá tảng lộ thiên hay bán lộ thiên, pH khá chua Đất khá giàu dinh dưỡng và tơi xốp Nhiệt độ bình quân 17,2 - 180C, lượng mưa 1634-1828mm/năm Độ ẩm 80-90%

3 Nhân giống

* Nhân giống vô tính (giâm cành)

Thông đỏ thuộc loại cây tương đối dễ ra rễ, hom là đoạn cành mới hay đoạn chồi vượt còn non và khoẻ Hom dài từ 15-20cm, rửa sạch, ngâm trong benlat 0,3%/ 5 phút, vớt để ráo, xử lý chất kích ra rễ, cấy sâu 3-4cm, mật độ 5x5cm trên giá thể là cát Muốn việc gây trồng đạt kết quả tốt, trước tiên phải có hom tốt để tạo cây giống tốt Nếu không phải nhân giống để bảo tồn cá thể thì không nên lấy hom từ cây đang thoái hoá (hom ốm yếu cũng có tỷ lệ ra rễ tốt (70-80%), nhưng cây phát triển kém) Cây cho hom còn tơ, khoẻ, mọc ngoài sáng vừa phải là tốt nhất

Về kích thích ra rễ, các hoạt chất thuộc nhóm auxin đều sử dụng được, nhưng tốt nhất là IBA; ABT, NAA, IAA cũng cho kết quả tốt Nồng độ an toàn từ 0,5-2% (đối với thuốc bột) hay từ 100-150ppm/ 4giờ (đối với dung dịch) Trên ngưỡng này, hom chóng ra rễ hơn nhưng tỷ lệ chết cao hơn, nhất là khi dùng hom còn khá non Nhưng dưới ngưỡng này hom chậm ra rễ và tỷ lệ chết cũng cao hơn do hom

bị thối gốc

* Gieo hạt

Bước đầu nhận thấy rằng thông đỏ Lâm Đồng có thời gian ngủ sinh lý là hai năm

và thời gian nảy mầm kéo dài từ 2-3 tháng Trước mắt có thể xử lý hạt theo hướng sau: Thu hái, loại bỏ tử y bằng cách vò kỹ với cát, rửa thật sạch, ngâm trong benlat 0.3%/ 10phút (hay bằng chất sát trùng nào khác), mang gieo trên giá thể dễ thoát nước nhưng phải thường xuyên giữ ẩm như dớn, thảm mục trong rừng già hay hạt cát lớn

4 Gây trồng

Từ năm 1997 đến năm 2000, đề tài bố trí thí nghiệm gây trồng được 3,5 ha trên 5 lập địa khác nhau nhằm tìm kiếm biện pháp trồng rừng thích hợp

* Lập địa 1: Thảm thực vật là sim mua, phát thành băng 1,5-2m, chừa 2 hàng hai

bên để che bóng Độ dốc cao, ít thoáng gió Đất nâu vàng trên phiến thạch, thành phần cơ giới: nhẹ và rất giàu mùn Diện tích 0,2 ha Cây mang trồng là cây hom, trồng năm 1997-1998

* Lập địa 2:Trồng xen trong rừng thưa gồm thông 3 lá và bạch đàn cao 15-20m

Đất nâu đỏ trên bazan, thành phần cơ giới: trung bình Độ dốc lớn nhưng vùng đất trồng tương đối bằng phẳng và khá thoáng gió Diện tích 1ha, trồng năm 1997 và

1998 Cây mang trồng từ hom giâm

* Lập địa 3: Rừng cây bụi và cây nhỡ lá rộng, chặt trống, đào hố trồng, nên tàn

che khá cao Đất nâu vàng trên phiến thạch, khá nhiều sét ở trên cao, nhưng tơi xốp và giàu mùn ở chân đồi, độ thoáng gió vừa phải, dưới chân đồi có khe suối cạn, đá lộ thiên Tóm lại, đây là vùng đất trồng tương đối giống với khu phân bố tự nhiên Diện tích 1,5ha, trồng năm 1997 và 1999 Cây mang trồng từ hom giâm

* Lập địa 4:Đất ven rừng thông 15 tuổi và trồng xen cả trong lô thông 3 lá này,

nhưng trước đây đã được tỉa khá thưa và đã được tận dụng trồng cây thuốc, nên đất khá tơi xốp và giàu dinh dưỡng Đất nâu đỏ, độ dốc lớn, nhưng vùng đất trồng tương đối bằng phẳng, thoáng gió và độ che bóng tốt Diện tích 0,5 ha Cây mang trồng là cây hữu tính (trồng năm 1998) và cây hom (trồng năm 2000)

* Lập địa 5:Đất trồng trước kia đã được ủi thành băng rộng 2m Đất nặng và cây

không có tàn che, tỷ lệ sống 50% và cây sinh trưởng kém Diện tích 0,2ha, trồng năm 1999 Cây mang trồng là cây hom

5 Kết luận và đề nghị

* Kết luận

+ Sinh trưởng và đất trồng (lập địa)

- Mức sinh trưởng về chiều cao là thấp, nhất là các cây trồng từ hom cành ngang

Do hiện tượng bảo lưu cục bộ, cây có xu hướng tăng số cành hơn là tăng chiều cao Do vậy, nếu xét về sinh khối thì cây phát triển không quá kém

- Nếu cây phát triển chiều cao thì tăng số cành Có cây có mức sinh trưởng chỉ có 3cm nhưng phát triển đến 15 cành, lại có cây có mức sinh trưởng đến 18cm nhưng chỉ có 3 cành Sự phát triển theo tỷ lệ nghịch này là phổ biến, nhất là đối với cây

từ cành giâm

- Từ năm tuổi 2-3, cây mới phát triển mạnh Nếu xét về chiều cao thì năm thứ hai cây phát triển mạnh hơn hẳn về sinh khối nghĩa là cây phát triển mạnh về cành nhánh

- Trong các năm đầu, cây trồng trong bóng râm có tỷ lệ sống cao hơn và sinh trưởng tốt hơn Do râm hơn nên ở lập địa 3 có mức sinh trưởng 10,5cm, trong khi

ở lập địa 1 và 2 mức sinh trưởng chỉ có 4-5cm

- Cây mang trồng càng lớn thì mức độ sinh trưởng càng cao về số cành và chiều cao Lập địa 4 cho thấy cây mang trồng có chiều cao lúc trồng là 13cm thì sinh trưởng 4,6cm và mang 7 cành, trong khi đó cây mang trồng cao 48cm thì sinh trưởng 17,6cm và mang đến 28 cành

- Cây trồng ở các lập địa mà các thực bì được xử lý bằng cách phát băng (lập địa 1&3) hay rừng đã được tỉa thưa (lập địa 2&4) đều cho kết quả tốt Tuy nhiên, ở lập địa 1 (thực bì toàn là cây bụi) vào mùa khô sẽ rất nóng, ít thoáng gió hơn các lập địa khác, điều này có thể ảnh hưởng không tốt đến sinh trưởng của cây

- Cây trồng ở các lập địa sét cao, tỷ lệ chết sẽ rất cao, sinh trưởng kém Lập địa 3, mặc dù có số đo sinh trưởng tốt, nhưng thực tế, đó là các cây trồng ở chỗ thấp hơn, đất xốp và ẩm; còn các cây trồng nơi cao hơn, do sét nặng, nên khi gặp hạn thì hầu như chết hết Tương tự, ở lập địa 5, cây chết nhiều và sinh trưởng rất kém

- Kiểm tra cây chết vào mùa khô, cho thấy chúng có bộ rễ ngoằn ngèo, phát triển kém, không đâm sâu vào đất như những cây còn sống

Tóm lại, trong gây trồng, thông đỏ phát triển tốt ở lập địa có cây lá rộng che bóng tầng cao, đất thường xuyên ẩm, tơi xốp và có lớp thảm mục dày như ở lập địa 3 Tuy nhiên, cần chú ý phát quang dần dần ở lập địa 4 cũng khá tốt, đất ẩm, tơi xốp, giàu mùn và thông thoáng Tuy vậy, thông đỏ lại trồng xen trong rừng thông ba lá

- điều không thấy trong tự nhiên, nên cũng cần tiếp tục theo dõi để có kết luận chính xác hơn

+ Che bóng (xử lý thực bì)

Có thể che bóng cho cây con mới trồng bằng nhiều cách:

- Thực bì là cây bụi: Phát thành băng 1-1,5m, chừa 2 hàng 2 bên để che bóng, hàng năm phát quang theo băng vào giữa mùa mưa cho đến khi tán cây vượt qua tầng bụi

- Thực bì là cây nhỡ: Cũng phát thành băng Tuy nhiên, cần có kế hoạch tỉa cành

và đốn bỏ dần các cây gần thông đỏ, để thoả mãn tính ưa sáng ngày càng cao của chúng

- Trồng xen trong rừng thưa tán cao: Có thể chặt bỏ toàn bộ cây bụi và cây nhỡ chỉ

để lại nơi lỗ hổng có nắng chiếu trực tiếp

- Trồng ngoài nắng không có tàn che tự nhiên và không được tưới nước: Cần che túp ngay sau khi trồng, nếu được tưới nước thì không cần che túp

Trong mọi trường hợp cần giữ cho vùng đất trồng được thông thoáng

+ Cây giống:Tuổi cây từ 1,5-2 tuổi, cây khoẻ, cao từ 30cm trở lên và không mang

mầm bệnh, nhất thiết phải loại các cây không đảm bảo chất lượng Thực tế cho

thấy cây hom từ chồi vượt tỏ ra hiệu quả hơn, nhất là trong trồng rừng thuần tuý

Do vậy, cần có vườm hom cho chồi vượt để chủ động hơn trong sản xuất ở quy

mô lớn

* Đề nghị

- Khu phân bố thông đỏ đang bị thu hẹp và mất dần, nên việc khoanh nuôi bảo vệ

là rất cần thiết Chặt thấu quang để giải phóng chúng khỏi các cây bụi và dây leo cũng như chặt bỏ thông ba lá mọc trong khu phân bố

- Trồng bảo tồn nguồn gen cá thể vì hàm lượng taxoid giữa các cá thể rất khác nhau

- Tiếp tục chăm sóc rừng trồng để có kết luận về gây trồng chính xác và đầy đủ hơn

- Hạt thông đỏ rất khó nảy mầm và không phải năm nào cây cũng cho quả Vì vậy,

xử lý bảo quản và nhân giống bằng hạt cũng cần quan tâm nghiên cứu

- Xây dựng vườn giống chất lượng cao nhằm cung cấp hom đúng tiêu chuẩn kỹ thuật, nhất là khi cần sản xuất cây hom từ chồi vượt

Tài liệu tham khảo

1 Lecomte H.,1950 – 1952 Flore Generale de L’lndochine Paris

2 Mai Văn Trì, Nguyễn Quảng An, D.Guenard, F.Gueritte-Voegelein, 1995

Thành phần hoá học cây thông đỏ Taxus chinensis Tạp chí Hoá học, T.33, số 1,

57-58

3 Nguyễn Đăng Khôi, Đoàn Duy Tràng, 1997 Thông đỏ Himalaya-nguồn nguyên liệu quý để sản xuất thuốc chữa ung thư Tạp chí Lâm nghiệp, 2-1997, 22-23

4 Nguyễn Hoàng Nghĩa, 1999 Một số loài cây bị đe doạ ở Việt Nam Nhà xuất bản nông nghiệp, Hà Nội, 1999,148 trang

Research on planting technique of Taxus wallichiana Zucc in Lam Dong Summary:Taxus wallichiana Zucc was early detected in the area between Da Lat -

Nha Trang The distribution range of this species is gradually shrunk and the demarcation of area of this species for its protection and natural regrowth is

necessary as besides the scientific signitiality Through the survey and study of the distribution range as well as the sivilcultural characteristics of this species the group of authors who manage the research subject have carried out an

experimental planting in 3.5 ha at 5 different sites so that suitable measure for forest planting could be drawn Conclusions in tree growth, soil requirements, vegetation treatment, planting stock are given together with some recommendation