Để khắc phục một phần những tồn tại nhằm nâng cao phẩm chất giống cây rừng, Trung tâm KHSXLN Đông Nam bộ đã thực hiện Đề tài nghiên cứu "Chọn giống Tếch cho vùng Đông Nam bộ và Tây Nguyê
Trang 1Chọn giống tếch cho vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên
Trần Văn Sâm
Trung tâm KHSXLN Đông Nambộ
Diện tích rừng tự nhiên ở nước ta ngày càng bị thu hẹp do nhiều nguyên nhân khác nhau, vì vậy công tác trồng lại rừng có một tầm quan trọng đặc biệt và rất cấp bách Ngoài những cây bản địa truyền thống được nhân dân ta trồng như tre,
thông, sao dầu … nước ta còn nhập một số loài cây có nguồn gốc từ nước ngoài,
trong đó có cây Tếch (Tectona grandis)
Cây tếch là cây gỗ lớn, mọc tương đối nhanh, có biên độ sinh thái khí hậu khá rộng, phân bố tự nhiên ở nhiều nước như ấn Độ, Myanma, Thái Lan, Lào Gỗ Tếch có nhiều công dụng như đóng thuyền, làm đồ gia dụng … Đặc biệt, gỗ tếch
có giá trị xuất khẩu cao nên cây tếch được đưa vào trồng ở nước ta khá sớm
(khoảng từ năm 1930 - 1940) và trồng ở nhiều nơi như Tây Ninh, Bình Dương, Bình Phước, Đồng Nai, Đắc Lắc, Hà Nội, Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang, Bắc Cạn,… Ngày nay, khoảng 4.200ha rừng Tếch được trồng tập trung ở vùng Đông Nambộ và Tây Nguyên
Tuy nhiên, trước đây do chưa được chú trọng và đầu tư thích đáng về công tác chọn giống, các nguồn giống cung cấp cho trồng rừng thì thu hái tràn lan, đồng thời chưa áp dụng các biện pháp thâm canh đồng bộ, nên năng suất rừng trồng ở nước ta còn thấp (9 - 12m3/ha/ năm) và chất lượng rừng không đồng đều Để khắc phục một phần những tồn tại nhằm nâng cao phẩm chất giống cây rừng, Trung tâm KHSXLN Đông Nam bộ đã thực hiện Đề tài nghiên cứu "Chọn giống Tếch cho vùng Đông Nam bộ và Tây Nguyên" với các mục tiêu chủ yếu của nó là cây trội
và xây dựng các vườn giống tếch cho 2 vùng nói trên
Trang 2I Phương pháp nghiên cứu
1.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm
* Vườn giống từ cây ghép: Bố trí theo kiểu ngẫu nhiên đầy đủ ở Bầu Bàng có 3
lần lặp lại; mỗi lặp có 5 khối, mỗi khối có 24 ô và mỗi ô có một cây (dòng cây trội) ởKon Hà Nừng có 4 khối lặp lại và mỗi khối có 25 ô, mỗi ô có 1 cây
* Vườn giống cây từ hạt:Bố trí theo kiểu Alpha design, có 15 lần lặp lại, mỗi lặp
có 24 ô và mỗi ô có 1 cây
* Giâm hom: Mỗi thí nghiệm được bố trí có 3 lần lặp lại (3 khay), mỗi lần lặp lại
có 30 hom Có lặp lại theo thời gian 2 lần cho mỗi thí nghiệm Tất cả các thí
nghiệm được tiến hành dưới chế độ phun sương trong nhà kính
1.2 Phương pháp thu thập số liệu
Dùng các dụng cụ đo như sào đo cao, thước dây đo đường kính
Đo đếm đường kính đường kính gốc, chiều cao vút ngọn và các chỉ tiêu chất lượng khác của tất cả các cây trồng thí nghiệm ở trong ô được tiến hành vào tháng 12 hàng năm
1.3 Phương pháp xử lý số liệu
Sau khi thu thập xử lý số liệu tại hiện trường, tiến hành lưu trữ số liệu trên máy vi tính và xử lý theo chương trình phân tích thống kê Stagraphic, Genstat
II Địa điểm nghiên cứu
Tiến hành điều tra để chọn ra các cây trội đặc trưng cho từng lập địa khác nhau ở tất cả các tỉnh trong vùng Đông Nam bộ và Tây Nguyên có diện tích trồng tếch, sau đó bố trí thí nghiệm tại 2 địa điểm:
Trang 3- Trạm Thực nghiệm Lâm nghiệp Bầu Bàng, Bến Cát, Bình Dương: 4 ha
- Trung tâm Thực nghiệm Lâm nghiệp Kon Hà Nừng, Gia Lai: 1 ha
III Kết quả nghiên cứu
3.1 Chọn cây trội
Chọn cây trội trên qui mô rộng được tiến hành cho cả 2 vùng Đông Nam bộ và Tây Nguyên, đặc trưng cho từng lập địa khác nhau Kết quả có 31 cây trội được chọn và ở những địa điểm như sau:
Biểu 1 Số liệu đo đếm cây trội ở Đông Nam bộ và Tây Nguyên
D1.3 (cm) H vút ngọn (m) H dưới cành (m)
Lâm phần
Địa
điểm
Số
hiệu
cây
trội
Câ
y trội
X d
Độ vượ
t d
Cây trội
X d
Độ vượ
t d
Cây trội
X d
Độ vượ
t d
Định
Quán
3DQ
30D
Q
4DQ
33D
63
6
63
5
62
1
45.1
3
46.6
0
45.1
3
5.9
9
5.4
8
5.9
9
3.0
8
3.0
8
2.8
3
27.0
27.5
26.5
28.929
7
24.0
0
23.6
4
23.4
9
1.49
1.751.7
9
3.98
3.16
2.0
1
2.2
1
1.6
8
13.5
13.5
14.0
14.5
14.2
11.7
6
11.4
2
11.8
9
2.19
1.79
1.88
2.32
1.94
0.8
0
1.1
6
1.1
2
Trang 4Q
7DQ
22D
Q
2DQ
29D
Q
24D
Q
24D
Q
20B
D
5DQ
61
5
56
8
56
0
55
8
55
5
55
0
54
8
54
5
54
1
49.5
0
47.8
4
43.0
8
45.1
3
46.6
0
43.0
8
43.0
8
43.0
8
45.1
3
6.3
6
5.9
4
5.9
9
5.1
3
5.4
8
5.9
9
5.9
9
5.9
9
5.1
3
1.8
9
1.5
0
2.1
6
2.0
8
1.6
2
1.9
9
1.9
6
1.9
1
1.7
5
26.4
26.7
26.5
26.4
29.0
27.5
26.0
21.6
4
23.2
7
24.0
0
23.4
9
23.6
4
24.0
0
24.0
0
24.0
0
23.4
9
1.49
1.79
1.75
1.49
1.49
1.49
1.79
1.8
2
2.0
4
1.6
1
1.7
9
1.6
3
1.6
1
3.3
6
2.3
5
1.4
0
14.013
3
14.8
13.5
15.2
15.0
15.0
12.5
6
11.9
6
12.7
6
11.8
9
11.2
4
12.7
6
12.7
6
12.7
6
11.8
9
2.19
1.88
1.79
2.19
2.192.1
9
1.88
0.8
4
1.1
6
0.5
7
0.7
5
1.8
8
0.3
4
1.1
1
1.0
2
1.6
5
La
Ngà
35L
N
S3L
33
7
33
20.3
2
22.4
4.9
1
4.1
2.7
3
2.5
19.0
20.8
15.4
7
16.4
2.34
2.79
1.5
1
1.5
9.7
10.6
7.22
7.84
2.50
2.36
0.9
9
1.1
Trang 5N
34L
N
S2L
N
36L
N
45L
N
S1L
N
48L
N
43Ln
46L
N
0
28
5
25
8
25
8
25
5
25
3
25
3
25
0
24
4
2
19.1
6
19.5
5
18.3
5
18.1
6
17.5
5
17.6
6
18.1
6
17.0
4
5
3.9
5
4.1
3
4.6
7
4.4
5
3.0
0
3.5
0
4.4
5
3.8
9
5
2.2
5
1.5
1
1.6
0
1.6
5
2.0
3
2.1
8
1.5
4
1.9
0
22.5
19.0
19.0
19.5
22.0
18.5
20.0
19.0
0
15.3
0
15.1
9
14.5
6
16.2
2
16.7
0
13.6
4
16.2
2
14.1
2
3.09
2.55
3.04
2.15
3.19
2.29
2.15
1.68
8
2.3
3
1.5
0
1.4
6
1.5
3
1.6
6
2.1
2
1.7
6
2.9
0
12.4
9.5
10.5
11.4
12.0
9.4
13.1
12.0
7.82
6.48
6.57
7.86
8.15
7.08
7.86
6.66
2.40
2.19
2.32
2.37
2.72
2.04
2.37
1.74
7
1.9
1
1.3
8
1.6
9
1.4
9
1.4
2
1.1
4
2.2
1
3.0
7
Lộc
Quang
1LQ
2LQ
3LQ
58
0
56
48.4
8
48.4
5.3
6
5.3
1.7
8
1.5
25.5
24.6
21.9
18.7
8
18.7
2.68
2.68
1.83
2.5
1
2.1
15.0
12.8
13.6
7.93
7.93
8.75
2.16
2.16
1.90
3.2
7
3.2
Trang 64LQ 5
28
0
27
6
8
27.0
3
23.0
3
6
2.9
4
2.9
4
0
1.6
9
1.5
5
19.8 8
17.1
3
17.1
3
1.83 7
2.6
1
1.4
6
12.2 8.75 1.90 6
2.5
5
1.8
2
Eakm
át
2EA
K
1EA
K
44
0
42
8
29.5
2
28.4
4
5.5
0
5.3
9
2.6
3
2.6
6
28.5
26.5
21.2
9
22.8
3
2.52
2.30
2.8
6
1.6
0
15.0
14.9
10.6
0
12.8
4
1.85
3.54
2.3
7
0.5
8
Mã
Đà
3MD
1MD
2MD
27
9
27
0
24
2
18.6
0
16.8
2
16.8
2
3.0
2
3.5
7
3.5
7
3.0
8
2.8
6
2.0
7
20.8
20.7
20.5
17.1
0
15.9
7
15.9
7
2.04
2.97
2.97
1.8
1
1.5
9
1.5
2
13.0
13.7
13.9
11.0
3
11.0
0
11.0
0
1.85
2.49
2.49
1.0
7
1.0
8
1.1
6
3.2 Vườn giống tạo từ cây ghép
a Vườn giống tạo từ cây ghép tại Bầu Bàng
* Về đường kính gốc:
Trang 7Chưa có sự sai khác lớn giữa các dòng về đường kính gốc khi cây ở tuổi 3 Dòng
04 DQ, 01 MD và 34 LN có đường kính gốc trung bình nhỏ nhất (6,10cm;
6,40cm; 6,42cm) và dòng 24 QD có đường kính gốc trung bình lớn nhất
(9,537cm) Sự chênh lệch đường kính giữa dòng lớn nhất và dòng nhỏ nhất là 3,437cm hay 56,34%
* Về chiều cao:
Có sự sai khác giữa các dòng với nhau Dòng 34 LN (H="2,440m)" và dòng 04
DQ (H="2,114m)" có chiều cao trung bình thấp nhất, hai dòng có chiều cao lớn nhất là dòng 22 DQ (H= 3,960m) và dòng 03 MD (H="2,917m)." Sự chênh lệch giữa dòng trội nhất và dòng thấp nhất là 1,846m hay 87,32%
b Vườn giống tạo từ cây ghép tại Kon Hà Nừng
* Về đường kính gốc:
Có sự sai khác giữa các dòng tuy chưa phải là lớn Dòng 02 MD (D= 13,000cm)
có đường kính lớn nhất, dòng 04 DQ (D= 9,000cm) có đường kính nhỏ nhất Sự chênh lệch giữa dòng trội nhất và dòng nhỏ nhất là 4,000cm hay 44,00%
* Về chiều cao:
Chưa có sự phân hoá rõ rệt giữa các dòng Dòng 43 LN (H= 7,75m) sinh trưởng cao nhất, dòng 24 DQ (H= 5,933m) sinh trưởng thấp nhất Sự chênh lệch giữa dòng cao nhất và dòng thấp nhất về chiều cao là 1,767m hay 29,78%
So sánh 2 vườn giống ghép tại Bầu Bàng và Hon Hà Nừng, nhận thấy rằng:
* Về sinh trưởng:
Trang 8- Sinh trưởng giữa các dòng chưa có sự khác biệt đáng kể, mới bước vào giai đoạn đầu của sự phân hoá giữa các dòng với nhau Tuy vậy, vẫn có các dòng sớm biểu hiện tính trội của chúng về đường kính, và về chiều cao trong 3 năm đầu (dòng 22
DQ ở Bầu Bàng, dòng 01 MD, 43 LN ở Kon Hà Nừng) Có một số dòng đã thể hiện sinh trưởng kém hơn trong 3 năm ở giai đoạn đầu và ở cả 2 lập địa khác nhau (Bầu Bàng, Kon Hà Nừng) như dòng 04 DQ về chiều cao lẫn đường kính
- So sánh giữa sinh trưởng của các dòng trồng thí nghiệm và biểu chọn cây trội cho thấy chưa phát hiện được mối quan hệ giữa sinh trưởng của hậu thế vô tính với giá trị tuyệt đối của cỡ kính hoặc độ vượt trội của chúng so với bình quân lâm phần Thậm chí, những cây mẹ có kích thước lớn hơn nhưng khi kiểm nghiệm hậu thế vô tính lại nhỏ hơn, sinh trưởng kém hơn Ví dụ như dòng 04 DQ sinh trưởng kém hơn dòng 22 DQ, mặc dù cây mẹ có D1,3, H và độ vượt trội hơn hẳn So sánh dòng 01 MD với dòng 03 MD trồng tại Kon Hà Nừng cũng có nhận xét tương tự
Do đó cần tiếp tục theo dõi, đo đếm, phân tích vườn giống vô tính ở cấp tuổi cao hơn mới có nhận xét chính xác được
- So sánh về sinh trưởng giữa hai vườn giống tại Bầu Bàng và Kon Hà Nừng thì vườn tếch vô tính trồng thí nghiệm tại Kon Hà Nừng có đường kính, đặc biệt là chiều cao trội hơn hẳn
* Về phẩm chất:
- Cây tếch trồng tại Kon Hà Nừng lên thẳng, ít cành nhánh và có sức sinh trưởng tốt Còn cây trồng tại Bầu Bàng thì ngược lại: Cây có nhiều cành nhánh đâm ngang và lớn, sức sinh trưởng kém, biểu hiện là cây chết khô rải rác trong vườn Như đã phân tích, lập địa tại Bầu Bàng là không phù hợp với các đặc điểm sinh học của cây tếch do đó chúng sinh trưởng kém và có dấu hiệu chết từ từ Trong điều kiện hiện nay chưa phải là trễ, chúng ta cần có biện pháp kịp thời để duy trì
Trang 9nguồn gen quý này bằng cách chọn vùng đất mới có đặc điểm thổ nhưỡng thích hợp với đặc điểm sinh học của cây tếch để di chuyển chúng
- Giữa chiều cao và đường kính có mối tương quan đường thẳng tương đối chặt:
+ Tại Bầu Bàng: H = 1.262 + 0.260D ( ở 3 tuổi) với hệ số tương quan R = 0.650
+ Tại Kon Hà Nừng: H = 3.534 + 0.298 D ( ở 3 tuổi) với hệ số tương quan R = 0.538
3.3 Vườn giống tếch trồng từ hạt
- Về đường kính:
Chưa có sự sai khác đáng kể giữa các dòng khi cây được 2 năm 6 tháng tuổi ở Bầu Bàng (P ="0.283)." Dòng 34 LN (D = 9.253cm) có đường kính lớn nhất, dòng S3
LN ( D= 5.781cm) có đường kính nhỏ nhất
- Về chiều cao:
Số liệu cho thấy các dòng chưa có sự sai khác (P = 0.342) Dòng 24 BDQ có chiều cao lớn nhất (H= 3.423m), dòng 07 DQ (H= 2.423m) có chiều cao thấp nhất
Như vậy, vườn tếch khảo nghiệm hậu thế trồng được 2 năm 6 tháng tuổi tại Bầu Bàng chưa thể hiện được tính trội do bố mẹ di truyền lại cho hậu thế sau Cần tiếp tục theo dõi, đo đếm, phân tích lâu dài mới có kết luận chính xác được
3.4 Thí nghiệm giâm hom tếch
a Khả năng ra rễ của hom tếch
*Kết quả thí nghiệm các dạng thuốc khác nhau chỉ ra ở biểu 2
Trang 10Biểu 2 Khả năng ra rễ của hom tếch được xử lý trên các dạng thuốc
Dạng bột (%) Dạng dung dịch (ppm) Chỉ tiêu nghiên
cứu
Đối chứng
0.5 1.0 1.5 2.0 50 100 200 300
Tỷ lệ ra rễ (%) 16.60 20 6.7 3.3 0 10 6.7 3.3 3.3
Số lượng rễ (cái) 2.80 3.3 2.0 1.0 - 3.5 3.3 3.0 2.5
Chiều dài (cm) 4.05 5.61 1.93 2.40 - 7.16 4.50 2.42 5.04
* Nhận xét
Nồng độ IBA ở dạng bột:
- Dùng dạng bột để xử lý hom tếch 4 tháng tuổi cho thấy nồng độ 0.5% có tỷ lệ ra
rễ cao nhất là 20%, số lượng rễ là 3.3 cái/ hom và có chiều dài trung bình 5.61cm Nồng độ này cho kết quả tốt hơn đối chứng 20.48%
- Nồng độ càng tăng tỷ lệ ra rễ càng thấp, với nồng độ 20% thì không ra rễ hoàn toàn
Nồng độ IBA ở dạng dung dịch:
- Nồng độ 50ppm dùng để xử lý hom tếch ngâm trong 3 giờ cho tỷ lệ 10% là cao nhất nhưng tỷ lệ này vẫn còn thấp hơn đối chứng 147.76%
Trang 11- Tương tự như IBA ở dạng bột, nồng độ dung dịch càng cao thì tỷ lệ ra rễ càng thấp, số rễ càng ít dần đi
b Nồng độ thích hợp nhất đối với hom tếch
* Kết quả thí nghiệm các nồng độ khác nhau chỉ ra ở biểu 3
Biểu 3 Khả năng ra rễ của hom tếch được xử lý trên các nồng độ khác nhau (dạng bột)
Chỉ tiêu nghiên cứu Đối chứng 0.2% 0.4% 0.6% 0.8% 1.0%
Tỷ lệ ra rễ (%) 13.3 16.6 21.4 22.6 15.7 13.3
Số lượng rễ (cái) 2.76 4.00 3.33 4.30 3.40 2.50
Chiều dài (cm) 6.74 5.64 5.68 12.13 9.50 2.07
* Nhận xét:
- Nồng độ 0.6% có tỷ lệ ra rễ cao nhất (22.6%) và vượt trội hơn đối chứng là 69.92% Đáng chú ý là chiều dài của rễ phát triển rất tốt (12.13 cm), so với đối chứng dài hơn 77.97% Số lượng rễ trung bình là 4.30 rễ/ hom
- Nồng độ 0.4% cũng cho kết quả tương đối khả quan: Tỷ lệ ra rễ là 21.4% và vượt hơn đối chứng là 60.9%, có số rễ trung bình 3.33 rễ/ hom, chiều dài trung bình mỗi rễ cái là 5.68cm; tuy thấp hơn đối chứng nhưng kết quả tương đối tốt so với các nồng độ còn lại
Trang 12- Nồng độ cao 0.8%, 1.0%, tỷ lệ ra rễ thấp dần và có khi tỷ lệ ra rễ bằng đối
chứng, thậm chí chiều dài rễ và số rễ cái trên mỗi hom lại nhỏ hơn
Như vậy, nồng độ thích hợp nhất cho việc giâm hom tếch là 0.4% - 0.6% ở dạng bột Nồng độ cao hơn hay ít hơn khoảng nồng độ này thì tỷ lệ ra rễ, số lượng rễ mọc ra từ hom và chiều dài của chúng càng bé dần đi về hai phía
c Loại hom tếch
* Kết quả thí nghiệm từng loại hom tếch chỉ ra ở biểu 4
Biểu 4 Khả năng ra rễ tếch thể hiện qua các đoạn hom khác nhau
Chỉ tiêu nghiên cứu Đoạn ngọn Đoạn giữa Đoạn sát gốc
* Nhận xét:
Chưa có tỷ lệ ra rễ khác biệt lớn giữa các đoạn hom khác nhau Tuy nhiên, đoạn giữa có tỷ lệ ra rễ cao nhất (24.5%), với chiều dài rễ cái trung bình là 11.17cm Vì vậy, có thể lấy toàn bộ chồi 4 tháng tuổi để giâm hom do các hom đều cho kết quả tương đương nhau
IV Kết luận và khuyến nghị
Trang 134.1 Kết luận
a Chọn cây trội:
Tuy còn nhiều hạn chế về diện tích, tuổi cây, nguồn giống nhưng 31 cây trội đã được chọn từ các lập địa khác nhau như Định Quán, La Ngà, Lộc Quang, Mã Đà
và EaKmát Các cây trội này luôn có độ vượt về đường kính ngang ngực, chiều cao vút ngọn so với trị số bình quân lâm phần là >="1.5" SD và có chiều cao dưới cành lớn hơn 1/2 chiều cao vút ngọn của chúng Ngoài ra, cây trội còn có phẩm chất tốt như thân tròn, thẳng, tán cây cân đối và mức độ sâu bệnh ít hoặc không có
b Vườn giống vô tính:
Qua 2 vườn giống tại Bầu Bàng - Đông Nam bộ và Kon Hà Nừng - Tây Nguyên chưa thấy có sự sai khác lớn giữa các dòng về đường kính và chiều cao Tuy
nhiên, có một số dòng sớm biểu hiện tính trội như lớn về đường kính, trội về chiều cao (dòng 22 DQ, 01 MD và 43L)
Phân tích số liệu cho thấy chưa phát hiện được mối quan hệ tương quan giữa sinh trưởng của hậu thế vô tính với giá trị tuyệt đối của cỡ kính hoặc độ vượt trội của chúng so với bình quân lâm phần trong giai đoạn đầu cây còn non tuổi
Về vườn giống tại Bầu Bàng, cây tếch có biểu hiện chết dần do lúc đầu chọn lập địa không thích hợp đối với đặc điểm sinh học của cây Vì vậy, chúng ta cần có biện pháp kịp thời để duy trì nguồn gen quý này
c Vườn giống trồng bằng hạt:
Cây còn nhỏ, mới hơn 2 năm tuổi nên chưa có sai khác đáng kể giữa các dòng Tuy nhiên, do chọn địa điểm không thích hợp nên cây tếch ở đây bắt đầu sinh trưởng chậm lại và có dấu hiệu chết rải rác trong mùa khô